سماجي معاھدو
اخلاقي ۽ سياسي فلسفي ۾، سماجي معاهدو (Social contract) هڪ اهڙو خيال، نظريو يا ماڊل آهي جنهن جو تعلق عام طور تي (جيتوڻيڪ هميشه نه) فرد تي رياست جي اختيار جي جواز سان هوندو آهي.[1] روشن خياليءَ واري دور (Age of Enlightenment) ۾ پيدا ٿيل هي تصور آئين سازي جو هڪ بنيادي جزو آهي، توڻي جو اهو لازمي طور تي ڪنهن آئين ساز اسيمبلي يا لکت ۾ موجود آئين جي صورت ۾ نه هجي. سماجي معاهدي جا دليل عام طور تي اهو چوندا آهن ته فردن پنهنجي مرضيءَ سان (صريح يا اشارتاً) پنهنجي ڪجهه آزادين تان هٿ کنيو آهي ۽ اختيارين (حڪمران يا اڪثريت جي فيصلي) جي آڏو ان شرط تي جهڪيا آهن ته بدلي ۾ انهن جي باقي رهيل حقن جي حفاظت ڪئي ويندي يا سماجي نظم کي برقرار رکيو ويندو.[2][3] فطري ۽ قانوني حقن جي وچ ۾ تعلق اڪثر سماجي معاهدي جي نظريي جو موضوع هوندو آهي. هي اصطلاح جيڪ جيس روسو جي 1762ع واري ڪتاب The Social Contract (فرانسيسي: Du contrat social) تان ورتو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن نظريي جا آثار قديم يوناني ۽ رومي فلسفي ۾ به ملن ٿا، پر ان جو عروج 17 هين کان 19 هين صديءَ تائين هو.
گهڻن نظرين جو شروعاتي نقطو سياسي نظم کان اڳ واري انساني حالت جو جائزو وٺڻ آهي، جنهن کي ٿامس هوبز "فطري حالت" جو نالو ڏنو آهي.[4] ان حالت ۾ فردن جا عمل صرف انهن جي ذاتي طاقت ۽ ضمير جي تابع هوندا آهن. ان بنياد تي سماجي معاهدي جا ماهر اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته ڇو عقلمند انسان رضاڪارانه طور تي پنهنجي فطري آزادي ڇڏي سياسي نظم جا فائدا حاصل ڪرڻ چاهيندا.
17 هين ۽ 18 هين صديءَ جا مشهور سماجي معاهدي جا ماهر Hugo de Groot (1625)، Thomas Hobbes (1651)، Samuel von Pufendorf (1673)، John Locke (1689)، Jean-Jacques Rousseau (1762) ۽ Immanuel Kant (1797) هئا. هوبز جو مشهور قول هو ته "فطري حالت" ۾ انساني زندگي "اڪيلي، غريب، گندي، وحشي ۽ مختصر" هوندي. اتي هر ڪنهن جي هر ڪنهن جي خلاف جنگ (bellum omnium contra omnes) هوندي. ان کان بچڻ لاءِ ماڻهو هڪ ٻئي سان معاهدو ڪري هڪ خودمختيار رياست قائم ڪندا آهن ته جيئن تحفظ حاصل ڪري سگهجي.
ٻئي طرف، لاڪ (Locke) ۽ روسو (Rousseau) جو دليل هو ته فرد ٻين جي حقن جو احترام ڪرڻ ۽ تحفظ ڏيڻ جو واعدو ڪري شهري حق حاصل ڪندا آهن.
سماجي معاهدي جي نظريي جو بنيادي نڪتو اهو آهي ته قانون ۽ سياسي نظم فطري ناهن، پر انسانن جا ٺاهيل آهن. هي نظام صرف هڪ مقصد حاصل ڪرڻ جو ذريعو آهي—يعني فردن جو فائدو.
سماجي معاهدي جو ماڊل
[سنواريو]مختلف نظرين لاءِ هڪ عام ماڊل موجود آهي. فرض ڪيو ته:[5]
* I نمائندگي ڪري ٿو انهن ماڻهن جي جيڪي "انتخاب ڪندڙ" آهن (فطري حالت ۾). * I* نمائندگي ڪري ٿو حقيقي ماڻهن جي جيڪي هن معاهدي تي عمل ڪندا. * R ڪجهه اصولن، قاعدن يا ادارن کي ظاهر ڪري ٿو. * M ان ماحول يا سيٽنگ کي ظاهر ڪري ٿو جنهن ۾ فيصلو ڪيو ويو.
هن ماڊل ذريعي مختلف نظرين جو تجزيو ڪري سگهجي ٿو.[5]
تاريخ
[سنواريو]قديم سوچ
[سنواريو]سماجي معاهدي جا تصور قديم ترين رڪارڊن ۾ ملن ٿا.[6] ٻي صدي قبل مسيح جي هندستاني ٻڌ متن Mahāvastu ۾ 'مها سمتا' (Mahasammata) جو قصو بيان ٿيل آهي، جنهن ۾ ماڻهن گڏجي هڪ شخص کي نظم برقرار رکڻ لاءِ چونڊيو هو.
قديم يوناني فلسفي ۾ Epicurus چوٿين صدي قبل مسيح ۾ انصاف کي باهمي معاهدي جي بنياد تي ڏسندو هو. هن جو چوڻ هو ته:
31. فطري انصاف هڪ ٻئي کي نقصان نه پهچائڻ جو باهمي واعدو آهي.[7]
افلاطون پنهنجي مشهور ڪتاب دي ريپبلڪ ۾ پڻ ان موضوع تي بحث ڪيو آهي.
ريناسنس (جاڳرتا) دور جون تبديليون
[سنواريو]ڪوئنٽن اسڪينر جو دليل آهي ته جديد معاهدي جي نظريي جون اهم تبديليون فرانسيسي ڪيلونسٽن ۽ هوگوئنٽس (Huguenots) جي لکڻين ۾ ملن ٿيون. Francisco Suárez (1548–1617) پڻ هڪ ابتدائي ماهر هو جنهن بادشاهن جي الهامي حقن (Divine Right of Kings) کي محدود ڪرڻ لاءِ فطري قانون جا دليل ڏنا.
فيلسوف (Philosophers)
[سنواريو]ٿامس هوبز جو 'ليوايٿن' (1651)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Leviathan (Hobbes book)
جديد دور جو پهريون تفصيلي نظريو ٿامس هوبز ڏنو. هن جي نظر ۾ "فطري حالت" خوفناڪ هئي. ماڻهن پنهنجي تحفظ لاءِ هڪ خودمختيار طاقت (Sovereign) کي پنهنجا حق سونپيا ته جيئن سماج ۾ امن امان قائم رهي. هوبز جو خيال هو ته رياست کي مطلق اختيار هئڻ گهرجن ته جيئن خانه جنگي ۽ انارڪي کان بچي سگهجي.
جان لاڪ جو 'سيڪنڊ ٽريٽائيز آف گورنمينٽ' (1689)
[سنواريو]جان لاڪ جو تصور هوبز کان مختلف هو. لاڪ جو خيال هو ته انسان فطري حالت ۾ به اخلاقي اصولن جي پابند هوندو آهي. ماڻهو رياست ان ڪري ٺاهيندا آهن ته جيئن هڪ "غير جانبدار جج" (Neutral judge) موجود هجي جيڪو انهن جي زندگي، آزادي ۽ ملڪيت جي حفاظت ڪري سگهي. لاڪ جي نظر ۾ جيڪڏهن حڪومت ماڻهن جي حقن جي حفاظت ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ته عوام کي بغاوت جو حق آهي.
حوالا
[سنواريو]- ↑ "For the name social contract (or original contract) often covers two different kinds of contract..." J. W. Gough, The Social Contract (Oxford: Clarendon Press, 1936), pp. 2–3.
- ↑ Celeste Friend. "Social Contract Theory". Internet Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ Castiglione, Dario (2015). "Introduction the Logic of Social Cooperation for Mutual Advantage – the Democratic Contract". Political Studies Review.
- ↑ Ross Harrison writes that "Hobbes seems to have invented this useful term." See Ross Harrison, Locke, Hobbs, and Confusion's Masterpiece (Cambridge University Press, 2003), p. 70.
- 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedD'Agostino-2019 - ↑ "Enlightenment". www.timetoast.com. 29 August 1632.
- ↑ Vincent Cook. "Principal Doctrines". Epicurus.