سماجي بناوٽ

سماجي سائنس ۾، سماجي بناوٽ (social structure) معاشري ۾ انهن نموني وارو سماجي انتظامن جو مجموعو آهي جيڪي اڀرندڙ پڻ آهن ۽ فردن جي عملن کي طئي پڻ ڪن ٿا.^[1] اهڙي طرح، يقين ڪيو وڃي ٿو ته معاشرو ساختي طور تي لاڳاپيل گروهن يا ڪردارن جي مجموعن ۾ ورهايل آهي، جن جا مختلف ڪم، مطلب يا مقصد آهن. سماجي بناوٽ جي مثالن ۾ خاندان، مذهب، قانون، معيشت، ۽ طبقو شامل آهن. هي "سماجي نظام" (social system) جي برعڪس آهي، جيڪو ان بنيادي ساخت ڏانهن اشارو ڪري ٿو جنهن ۾ اهي مختلف بناوٽون جڙيل هونديون آهن. تنهن ڪري، سماجي بناوٽون وڏن سرشتن تي خاص اثر وجهن ٿيون، جهڙوڪ اقتصادي نظام، قانوني نظام، سياسي نظام، ۽ ثقافتي نظام وغيره. سماجي بناوٽ کي اهو فريم ورڪ پڻ چئي سگهجي ٿو جنهن تي هڪ معاشرو قائم ٿئي ٿو. هي معاشري جي مختلف ادارن جي وچ ۾ ضابطن ۽ تعلقاتن جي نمونن کي طئي ڪري ٿو.

1920ع واري ڏهاڪي کان وٺي، هي اصطلاح سماجي سائنس ۾ عام استعمال ۾ آهي،^[2] خاص طور تي هڪ اهڙي متغير (variable) طور جنهن جي حصن کي ٻين سماجي متغيرن سان تعلق ۾ فرق ڪرڻ جي ضرورت هئي، انهي سان گڏ اڪيڊمي ادب ۾ ساختيات (structuralism) جي وڌندڙ اثر جي نتيجي ۾ پڻ. مثال طور، "سماجي طبقات بندي" جو تصور سماجي بناوٽ جي خيال کي اهو واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو ته اڪثر معاشرا مختلف سطحن (strata) ۾ ورهايل آهن. هڪ سماجي طبقي جي استحڪام لاءِ ٽي شرط آهن: طبقاتي يڪجهتي، طبقن جو خود شعور، ۽ پنهنجي طبقي بابت آگاهي.^[3] هي تنظيمن جي جديد مطالعي ۾ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ تنظيم جي بناوٽ ان جي لچڪ، تبديلي جي صلاحيت ۽ ڪاميابي جو تعين ڪري سگهي ٿي. ان لحاظ کان، بناوٽ انتظاميا (management) لاءِ هڪ اهم موضوع آهي.

ميڪرو (اعليٰ) سطح تي، سماجي بناوٽ جو تعلق سماجي-اقتصادي طبقاتي نظام (خاص طور تي طبقاتي بناوٽ)، سماجي ادارن، يا وڏن سماجي گروهن جي وچ ۾ ٻين نموني وارو تعلقاتن سان آهي. ميزو (وچولي) سطح تي، ان جو تعلق فردن يا تنظيمن جي وچ ۾ سماجي نيٽ ورڪ جي بناوٽ سان آهي. مائيڪرو (جزوي) سطح تي، "سماجي بناوٽ" ۾ اهي طريقا شامل آهن جن ذريعي 'رواج يا ضابطا' (norms) سماجي نظام اندر فردن جي رويي کي شڪل ڏين ٿا. اهي سطحون هميشه الڳ نه هونديون آهن. سماجي رواج هڪ گروهه پاران قبول ڪيل رويي جا گڏيل معيار آهن.^[4] جڏهن رواج انسان جي اندر رچي بسجي وڃن ٿا، ته اهي هڪ فطري معيار بڻجي وڃن ٿا ۽ فرد توڙي معاشري جي سطح تي انهن کي تبديل ڪرڻ مشڪل ٿي پوي ٿو.

تاريخ

شروعاتي تاريخ

سماجي بناوٽ جي شروعاتي مطالعي ادارن، ثقافت، عمل، سماجي رابطي ۽ تاريخ جي مطالعي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو آهي.

Alexis de Tocqueville کي شايد پهريون شخص سمجهيو وڃي ٿو جنهن "سماجي بناوٽ" جو اصطلاح استعمال ڪيو. بعد ۾، ڪارل مارڪس، هربرٽ اسپينسر، فرڊينند ٽونيز، ايمائل درکائيم، ۽ ميڪس ويبر سڀني سماجيات ۾ ساختياتي تصورن ۾ حصو ورتو. مثال طور، ويبر جديد معاشري جي ادارن: مارڪيٽ، نوڪر شاهي (نجي ادارا ۽ سرڪاري انتظاميه)، ۽ سياست (مثال طور جمهوريت) جي جاچ ۽ تجزيو ڪيو.

سماجي بناوٽ جو سڀ کان جامع اڪائونٽ ڪارل مارڪس پاران پيش ڪيو ويو، جنهن سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي زندگي کي پيداواري طريقي (هڪ بنيادي معاشي بناوٽ) سان ڳنڍيو. مارڪس دليل ڏنو ته معاشي بنياد (base) معاشري جي ثقافتي ۽ سياسي بالادست بناوٽ (superstructure) کي طئي ڪري ٿو.

1905ع ۾، جرمن سماجيات دان فرڊينند ٽونيز پنهنجو مطالعو The Present Problems of Social Structure شايع ڪيو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته صرف ڪنهن هجوم جو هڪ اتحاد ۾ تبديل ٿيڻ ئي "سماجي بناوٽ" پيدا ڪري ٿو.

ايمائل درکائيم سماجي ادارن کي هڪ جڙيل ۽ پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪندڙ ڪل ۾ ضم ڪرڻ واري خيال کي متعارف ڪرايو. درکائيم ساختياتي لاڳاپن جا ٻه روپ ٻڌايا: ميڪانياتي يڪجهتي ۽ نامياتي يڪجهتي. پهرين اهڙين بناوٽن کي بيان ڪري ٿي جيڪي هڪ جهڙن حصن کي گڏيل ثقافت ذريعي متحد ڪن ٿيون، جڏهن ته ٻي مختلف حصن کي سماجي مٽاسٽا ۽ مادي هڪٻئي تي انحصار ذريعي متحد ڪري ٿي.^[5]

Georg Simmel پڻ تسلط ۽ ماتحت، مقابلي، ڪم جي ورهاست، پارٽين جي قيام، ۽ خاندان ۽ مٽي مائٽي جي نيٽ ورڪن جهڙن موضوعن تي گهرو تجزيو پيش ڪيو.^[6]

بعد ۾ ٿيندڙ واڌارو

20ھين صديءَ ۾ سماجي بناوٽ جي تصور کي وڌيڪ ترقي ملي، جنهن ۾ ڪلاڊ ليوي اسٽراس جي ساختيات، فيمينسٽ، مارڪسسٽ، ۽ ٽالڪوٽ پارسنز جي ساختياتي فنڪشنلزم جا اهم حصا شامل آهن.^[7]^[8]

سماجي بناوٽ جو تصور بناوٽ ۽ عمل جي تعلق سان پڻ گهرو واسطو رکي ٿو. هن سلسلي ۾ اينٿوني گڊنز جي ساختياتي نظريو ۽ پيئر بورڊيو جو عملي نظريو تمام بااثر آهن. گڊنز جو چوڻ آهي ته بناوٽون ۽ عمل هڪٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن.

ٻين جديد ڪمن ۾ مارگيٽ آرچر (مارفوجنيسيس نظريو),^[9] ٽام آر برنس ۽ هيلنا فليم، ۽ امينيوئل والر اسٽائن (ورلڊ سسٽمز ٿيوري)^[10] شامل آهن.

تعريفون ۽ تصور

سماجي بناوٽ کي هيٺين ريت تصور ڪيو ويو آهي:

مقرر ڪيل ادارن يا گروهن جو هڪٻئي سان تعلق؛
هڪ سماجي نظام ۾ شرڪت ڪندڙن جي رويي جا پائيدار نمونا؛ ۽
اداري رواج يا علمي فريم ورڪ جيڪي اداڪارن جي عملن کي ترتيب ڏين ٿا.

اداري بمقابله تعلقاتي

لوپيز ۽ اسڪاٽ (2000) بناوٽ جي ٻن قسمن ۾ فرق ڪن ٿا:^[8]

اداري بناوٽ: جتي سماجي بناوٽ کي انهن ثقافتي يا معياري نمونن طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪي هڪٻئي جي رويي بابت توقعات کي طئي ڪن ٿا.
تعلقاتي بناوٽ: جتي سماجي بناوٽ کي خود لاڳاپن طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪي عملن ۽ پوزيشنن جي وچ ۾ هڪٻئي تي انحصار جي نمونن طور سمجھيا وڃن ٿا.

مائيڪرو بمقابله ميڪرو

سماجي بناوٽ کي مائيڪرو بناوٽ ۽ ميڪرو بناوٽ ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

مائيڪرو بناوٽ: سماجي زندگيءَ جي بنيادي عنصرن (مثال طور فردن) جي وچ ۾ لاڳاپن جو نمونو.
ميڪرو بناوٽ: انهن شين جي وچ ۾ لاڳاپن جو نمونو جيڪي پاڻ ۾ هڪ بناوٽ رکن ٿيون (مثال طور سياسي پارٽين جي وچ ۾ لاڳاپا).

بناوٽن جو آغاز ۽ ترقي

ڪجهه ماهر سمجهن ٿا ته سماجي بناوٽ قدرتي طور تي نظام جي ضرورتن (جهڙوڪ مزدور، انتظاميا، فوجي ضرورتن) يا گروهن جي وچ ۾ تڪرار جي ڪري پيدا ٿئي ٿي. ٻيا وري سمجهن ٿا ته هي ڪا قدرتي عمل جي نتيجي ۾ نه پر سماجي اڏاوت (social construction) جو نتيجو آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ادارن جي آزاديءَ واري ثقافتي معيار ۽ پورهيت طبقي جي ماڻهن ۾ عام 'هڪٻئي تي انحصار' جي وچ ۾ تفاوت پورهيتن جي ڪاميابيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو.^[11]

انفراديت جي ترقي

جارج پلانٽي جهڙن سماجيات دانن لکيو آهي ته ڪيئن سماجي بناوٽون اسان جي انفراديت کي مجبور ڪن ٿيون ۽ اسان جي عملن، خيالن ۽ عقيدن کي شڪل ڏين ٿيون. اسان جي سڃاڻپ انهن سماجي اثرن ذريعي ٺهي ٿي جيڪي اسان روزاني زندگيءَ ۾ محسوس ڪريون ٿا.^[12]

حوالا

↑ Olanike, Deji (2011). Gender and Rural Development By. LIT Verlag Münster. pp. 71. ISBN 9783643901033. https://books.google.com/books?id=Friw38mN7-kC&q=as+relationships+between+different+entities+or+groups+or+as+enduring+and+relatively+stable+patterns+of+relationship+emphasises&pg=PA71.
↑ Merton, Robert. 1938. "Social Structure and Anomie." American Sociological Review 3(5):672–82.
↑ Morgan, B. S. (1984). "Social Geography, Spatial Structure and Social Structure". GeoJournal 9 (3): 301–310. doi:10.1007/BF00149044. ISSN 0343-2521. Bibcode: 1984GeoJo...9..301M. http://www.jstor.org/stable/41143395.
↑ Eriksson, Kimmo; Strimling, Pontus; Vartanova, Irina; Simpson, Brent; Persson, Minna; Abdi, Khalid Ahmed; Ad, Neta; Aldashev, Alisher et al. (2025-10-07). "Everyday norms have become more permissive over time and vary across cultures" (en ۾). Communications Psychology 3 (1): 145. doi:10.1038/s44271-025-00324-4. ISSN 2731-9121. PMID 41057696. PMC 12504534. https://www.nature.com/articles/s44271-025-00324-4.
↑ Calhoun, Craig. 2002. "Social Structure." Dictionary of the Social Sciences. Oxford: Oxford University Press.
↑ Crothers, Charles. 1996. Social Structure. London: Routledge.
↑ Blau, Peter M., ed. 1975. Approaches to the Study of Social Structure. New York: The Free Press.
1 2 Lopez, J. and J. Scott. 2000. Social Structure. Buckingham: Open University Press. ISBN 9780335204960. سانچو:OCLC. p. 3.
↑ Archer, Margaret S. 1995. Realist Social Theory: The Morphogenetic Approach. Cambridge: Cambridge University Press.
↑ Wallerstein, Immanuel. 2004. World-Systems Analysis: An Introduction. Durham: Duke University Press.
↑ Stephens, Nicole M.; Townsend, Sarah (2017-05-22). "Research: How You Feel About Individualism Is Influenced by Your Social Class". Harvard Business Review. ISSN 0017-8012. 2022-04-27 تي حاصل ڪيل.
↑ Halasz, Judith (2022). Social Structure and The Individual. PanOpen Telegrapher. pp. 7–17.

[1] Olanike, Deji (2011). Gender and Rural Development By. LIT Verlag Münster. pp. 71. ISBN 9783643901033. https://books.google.com/books?id=Friw38mN7-kC&q=as+relationships+between+different+entities+or+groups+or+as+enduring+and+relatively+stable+patterns+of+relationship+emphasises&pg=PA71.

[2] Merton, Robert. 1938. "Social Structure and Anomie." American Sociological Review 3(5):672–82.

[3] Morgan, B. S. (1984). "Social Geography, Spatial Structure and Social Structure". GeoJournal 9 (3): 301–310. doi:10.1007/BF00149044. ISSN 0343-2521. Bibcode: 1984GeoJo...9..301M. http://www.jstor.org/stable/41143395.

[4] Eriksson, Kimmo; Strimling, Pontus; Vartanova, Irina; Simpson, Brent; Persson, Minna; Abdi, Khalid Ahmed; Ad, Neta; Aldashev, Alisher et al. (2025-10-07). "Everyday norms have become more permissive over time and vary across cultures" (en ۾). Communications Psychology 3 (1): 145. doi:10.1038/s44271-025-00324-4. ISSN 2731-9121. PMID 41057696. PMC 12504534. https://www.nature.com/articles/s44271-025-00324-4.

[Calhoun-5] Calhoun, Craig. 2002. "Social Structure." Dictionary of the Social Sciences. Oxford: Oxford University Press.

[6] Crothers, Charles. 1996. Social Structure. London: Routledge.

[7] Blau, Peter M., ed. 1975. Approaches to the Study of Social Structure. New York: The Free Press.

[:0-8] 1 2 Lopez, J. and J. Scott. 2000. Social Structure. Buckingham: Open University Press. ISBN 9780335204960. سانچو:OCLC. p. 3.

[9] Archer, Margaret S. 1995. Realist Social Theory: The Morphogenetic Approach. Cambridge: Cambridge University Press.

[10] Wallerstein, Immanuel. 2004. World-Systems Analysis: An Introduction. Durham: Duke University Press.

[11] Stephens, Nicole M.; Townsend, Sarah (2017-05-22). "Research: How You Feel About Individualism Is Influenced by Your Social Class". Harvard Business Review. ISSN 0017-8012. 2022-04-27 تي حاصل ڪيل.

[:1-12] Halasz, Judith (2022). Social Structure and The Individual. PanOpen Telegrapher. pp. 7–17.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]