ساھ کڻڻ

ساهه کڻڻ دوران انساني سيني (thorax) جو ريئل ٽائيم MRI

ساهه کڻڻ دوران مادي آمريڪي ايلگيٽر جي ايڪسري وڊيو

ساهه کڻڻ (Breathing)، جنهن کي ريسپريشن (respiration)^[1] يا وينٽيليشن (ventilation) به چيو ويندو آهي، هوا کي ڦڦڙن جي اندر کڻڻ (انھيليشن) ۽ ٻاهر ڪڍڻ (ايگزيليشن) جو هڪ تال وارو عمل آهي. ان جو بنيادي مقصد ماحول سان گئسن جي مٽاسٽا ڪرڻ آهي، خاص طور تي جسم مان ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ کي ٻاهر ڪڍڻ ۽ آڪسيجن کي اندر کڻڻ آهي.

سڀني ايروبڪ (aerobic) جاندارن کي سيلولر ريسپريشن لاءِ آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا کاڌي مان توانائي خارج ڪري ٿي ۽ فضلي طور ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ پيدا ڪري ٿي. ٻاهريون ساهه کڻڻ (External respiration) هوا کي ڦڦڙن جي سوراخن (alveoli) تائين پهچائي ٿو جتي گئسون ڊفيوزن (diffusion) ذريعي حرڪت ڪن ٿيون؛ ان کان پوءِ رت جي گردش جو نظام آڪسيجن ۽ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ کي ڦڦڙن ۽ ٽشوز جي وچ ۾ منتقل ڪري ٿو.^[2]^[3]

ڦڦڙن وارن پٺي جي هڏي وارن جاندارن (vertebrates) ۾، ساهه کڻڻ جو عمل نڪ يا وات ذريعي هوا کي اندر کڻڻ ۽ ٻاهر ڪڍڻ جي چڪرن تي مشتمل هوندو آهي.^[4] هڪ منٽ ۾ ساهه جي چڪرن جي تعداد کي "ساهه جي رفتار" (respiratory rate) چيو ويندو آهي، جيڪا هڪ اهم Vital sign آهي.^[5]

ساهه کڻڻ جو عمل ڳالهائڻ، کلڻ ۽ ڪجهه اضطراري عملن (reflexes) جهڙوڪ اوٻاسي، کنگهه ۽ ڇڪ ۾ به مدد ڪري ٿو.

ميڪانيات (Mechanics)

وڌيڪ ڏسو: ساھ کڻڻ جا عضوا

ڦڦڙ پاڻمرادو نه ڦونڊرجي سگهندا آهن؛ اهي تڏهن ڦهلجي سگهندا آهن جڏهن سيني جي خال (thoracic cavity) جو حجم وڌندو آهي.^[6]^[7] کير پياريندڙ جانورن ۾ هي ڦهلاءُ بنيادي طور تي ڊائيافرام (diaphragm) جي سسڻ ۽ ڪجهه حد تائين پاسرين جي عضون جي سسڻ جي ڪري ٿيندو آهي جيڪي پاسرين جي پڃري کي مٿي کڻندا آهن. آرام واري حالت ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ جو عمل گهڻو ڪري غير فعال (passive) هوندو آهي.

جڏهن اسان ورزش ڪندا آهيون يا تيز ساهه کڻندا آهيون، ته پيٽ جا عضوا به فعال طور تي حصو وٺندا آهن ته جيئن وڌيڪ هوا ٻاهر ڪڍي سگهجي.^[8]

هوا جو لنگهہ (Passage of air)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساهه جي نالي

مٿيون لنگهہ (Upper airways)

بهترين طريقو اهو آهي ته ساهه نڪ ذريعي کنيو وڃي.^[9] نڪ جا خال هوا کي گرم ۽ آلو ڪن ٿا ۽ گند ڪچري کي ڦڦڙن تائين پهچڻ کان اڳ ميوڪس (mucus) ذريعي روڪين ٿا.^[8]^[10]

هيٺيون لنگهہ (Lower airways)

کير پياريندڙن جي ساهه کڻڻ جي نظام کي اڪثر "ريسپريٽري ٽري" (respiratory tree) چيو ويندو آهي. هوا جون ناليون مسلسل ننڍن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن جيستائين اهي ايلويولائي (alveoli) تائين پهچن.^[8]^[11]

گئسن جي مٽاسٽا

ساهه کڻڻ جو بنيادي مقصد ايلويولائي جي هوا کي تازو ڪرڻ آهي ته جيئن اتي موجود هوا ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ٿي سگهي. هي عمل هڪ تمام سنئين جهلي (respiratory membrane) ذريعي ٿيندو آهي.^[12]

ڪنٽرول

ساهه جي رفتار ۽ گهرائي کي دماغ جي حصي (brainstem) ۾ موجود ريسپريٽري سينٽرز ڪنٽرول ڪندا آهن. اهي سينٽرز جسم ۾ آڪسيجن، ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ ۽ رت جي پي ايڇ (pH) جو مشاهدو ڪندا رهندا آهن.^[8]^[13]

هوا جي ترڪيب (Composition)

اندر کنيل هوا ۾ حجم جي لحاظ کان 78٪ نائٽروجن، 20.95٪ آڪسيجن ۽ ٿوري مقدار ۾ ٻيون گئسون شامل هونديون آهن.^[14]

ٻاهر ڪڍيل هوا ۾ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ جي مقدار لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪ تائين هوندي آهي، جيڪا اندر کڄندڙ هوا جي ڀيٽ ۾ اٽڪل سئو ڀيرا وڌيڪ آهي. ٻاهر ڪڍيل هوا جي ترڪيب هيٺين ريت آهي:^[15]

5.0–6.3٪ پاڻيءَ جو بخار
79٪ نائٽروجن
13.6–16.0٪ آڪسيجن
4.0–5.3٪ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ
1٪ آرگون

↑ "Definition of SPIRATION". www.merriam-webster.com (in انگريزي). Retrieved 2023-10-16.
↑ Hall, John (2011). Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology (12th ed.). Philadelphia, Pennsylvania: Saunders/Elsevier. p. 5. ISBN 978-1-4160-4574-8.
↑ Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 311. ISBN 978-0-19-856878-0.
↑ Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 320. ISBN 978-0-19-856878-0.
↑ "Vital Signs 101". Johns Hopkins Medicine (in انگريزي). 14 June 2022.
↑ Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 316. ISBN 978-0-19-856878-0.
↑ Levitzky, Michael G. (2013). Pulmonary physiology (Eighth ed.). New York: McGraw-Hill Medical. p. Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System. ISBN 978-0-07-179313-1.
1 2 3 4 Tortora, Gerard J.; Anagnostakos, Nicholas P. (1987). Principles of anatomy and physiology (Fifth ed.). New York: Harper & Row, Publishers. pp. 556–582. ISBN 978-0-06-350729-6. https://archive.org/details/principlesofanat05tort.
↑ Watso, Joseph C.; Cuba, Jens N.; Boutwell, Savannah L.; Moss, Justine E.; Bowerfind, Allison K.; Fernandez, Isabela M.; Cassette, Jessica M.; May, Allyson M. et al. (2023-11-21). "Acute nasal breathing lowers diastolic blood pressure and increases parasympathetic contributions to heart rate variability in young adults". American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology 325 (6): R797–R808. doi:10.1152/ajpregu.00148.2023. ISSN 0363-6119. PMID 37867476.
↑ Williams, Peter L; Warwick, Roger; Dyson, Mary; Bannister, Lawrence H. (1989). Gray's Anatomy (Thirty-seventh ed.). Edinburgh: Churchill Livingstone. pp. 1172–1173, 1278–1282. ISBN 0443-041776.
↑ Gilroy, Anne M.; MacPherson, Brian R.; Ross, Lawrence M. (2008). Atlas of Anatomy. Stuttgart: Thieme. pp. 108–111. ISBN 978-1-60406-062-1.
↑ Kia, Nakisa; Bajaj, Tushar (2023). Histology: Respiratory Epithelium. National Library of Medicine: StatPearls Publishing. NBK541061.
↑ Ades TB, ed (2009). "Breathwork". American Cancer Society Complete Guide to Complementary and Alternative Cancer Therapies (2nd ed.). American Cancer Society. pp. 72–74. ISBN 978-0-944235-71-3. https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72.
↑ "Earth Fact Sheet". NASA Space Science Data Coordinated Archive. NASA.
↑ Dhami, P. S.; Chopra, G.; Shrivastava, H. N. (2015). A Textbook of Biology. Jalandhar, Punjab: Pradeep Publications. pp. V/101.

[1] "Definition of SPIRATION". www.merriam-webster.com (in انگريزي). Retrieved 2023-10-16.

[2] Hall, John (2011). Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology (12th ed.). Philadelphia, Pennsylvania: Saunders/Elsevier. p. 5. ISBN 978-1-4160-4574-8.

[Pocock2-3] Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 311. ISBN 978-0-19-856878-0.

[Pocock-4] Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 320. ISBN 978-0-19-856878-0.

[5] "Vital Signs 101". Johns Hopkins Medicine (in انگريزي). 14 June 2022.

[6] Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 316. ISBN 978-0-19-856878-0.

[Levitzky2013_1-7] Levitzky, Michael G. (2013). Pulmonary physiology (Eighth ed.). New York: McGraw-Hill Medical. p. Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System. ISBN 978-0-07-179313-1.

[tortora1-8] 1 2 3 4 Tortora, Gerard J.; Anagnostakos, Nicholas P. (1987). Principles of anatomy and physiology (Fifth ed.). New York: Harper & Row, Publishers. pp. 556–582. ISBN 978-0-06-350729-6. https://archive.org/details/principlesofanat05tort.

[9] Watso, Joseph C.; Cuba, Jens N.; Boutwell, Savannah L.; Moss, Justine E.; Bowerfind, Allison K.; Fernandez, Isabela M.; Cassette, Jessica M.; May, Allyson M. et al. (2023-11-21). "Acute nasal breathing lowers diastolic blood pressure and increases parasympathetic contributions to heart rate variability in young adults". American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology 325 (6): R797–R808. doi:10.1152/ajpregu.00148.2023. ISSN 0363-6119. PMID 37867476.

[grays-10] Williams, Peter L; Warwick, Roger; Dyson, Mary; Bannister, Lawrence H. (1989). Gray's Anatomy (Thirty-seventh ed.). Edinburgh: Churchill Livingstone. pp. 1172–1173, 1278–1282. ISBN 0443-041776.

[gilroy-11] Gilroy, Anne M.; MacPherson, Brian R.; Ross, Lawrence M. (2008). Atlas of Anatomy. Stuttgart: Thieme. pp. 108–111. ISBN 978-1-60406-062-1.

[Histology:_Respiratory_Epithelium-12] Kia, Nakisa; Bajaj, Tushar (2023). Histology: Respiratory Epithelium. National Library of Medicine: StatPearls Publishing. NBK541061.

[acs-13] Ades TB, ed (2009). "Breathwork". American Cancer Society Complete Guide to Complementary and Alternative Cancer Therapies (2nd ed.). American Cancer Society. pp. 72–74. ISBN 978-0-944235-71-3. https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72.

[NASA-14] "Earth Fact Sheet". NASA Space Science Data Coordinated Archive. NASA.

[:0-15] Dhami, P. S.; Chopra, G.; Shrivastava, H. N. (2015). A Textbook of Biology. Jalandhar, Punjab: Pradeep Publications. pp. V/101.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]