مواد ڏانھن هلو

سائنسدان

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

سانچو:Infobox occupation سانچو:Science

سائنسدان اهو ماهر هوندو آهي جيڪو سائنس جي شعبي ۾ علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪري ٿو.[1][2]

قديم دور ۾، جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي بدل موجود نه هو. ان جي بدران، فيلسوف فطرت جي فلسفيانه مطالعي ۾ مشغول هوندا هئا جنهن کي طبعي فلسفو (natural philosophy) چيو ويندو هو.[3] جيتوڻيڪ ٿيلس (624–545 ق.م) کي پهريون سائنسدان چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ڪائنات جي واقعن کي مذهبي ديوتائن جي بدران قدرتي سببن سان بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي،[4][5][6][7][8][9] پر "سائنسدان" جو اصطلاح 19هين صدي تائين عام استعمال ۾ نه آيو هو: هي لفظ 1833ع ۾ لاهوتي، فيلسوف ۽ سائنس جي تاريخدان وليم ويول (William Whewell) پاران ميري سومرويل (Mary Somerville) جي وضاحت لاءِ ايجاد ڪيو ويو هو.[10][11]

تاريخ

[سنواريو]
"تهذيب جي تاريخ ۾ عظيم يوناني فلسفي ۽ سائنسدان ارسطو (384–322 ق.م) کان وڌيڪ ڪنهن به سائنس ۽ طبعي فلسفي بابت اسان جي سمجهه کي نه مٽايو آهي، جنهن ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين گهرو اثر وڌو" —گيري بي فرنگرين[12]
جارجيس ائگريڪولا ڪيمسٽري کي ان جو جديد نالو ڏنو. هن کي علم معدنيات (mineralogy) جو پيءُ سمجهيو وڃي ٿو.[13][14]
يوحناس ڪيپلر، جديد فلڪيات، سائنسي طريقي ۽ جديد سائنس جي بانين مان هڪ هو.[15]
اسحاق نيوتن، جنهن کي "سائنسي انقلاب جو منارو" سمجهيو وڃي ٿو،[16] هن ڪلاسيڪل ميڪانڪس ۽ ڪيلڪيولس جا بنياد رکيا.

"سائنسدانن" جو ڪردار ۽ جديد سائنسي شعبن جي ظهور کان اڳ انهن جي اڳوڻن جو ڪردار، وقت سان گڏ گهڻو تبديل ٿيو آهي. مختلف دورن جي سائنسدانن جو سماج ۾ مقام، سماجي معيار ۽ اخلاقي قدر وقت سان گڏ بدلجندا رهيا آهن.

ڪجهه تاريخدان 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ سائنسي انقلاب کي اهو دور قرار ڏين ٿا جڏهن سائنس پنهنجي جديد شڪل ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿي. پر 19هين صدي تائين ڪافي سماجي ۽ معاشي تبديليون نه آيون هيون ته جيئن سائنسدان هڪ وڏي پيشي طور اڀري سگهن.[17]

قديم دور

[سنواريو]

قديم يونان ۾ فطرت بابت ڄاڻ مختلف عالمن ذريعي حاصل ڪئي ويندي هئي. هندسي (geometry)، رياضي واري فلڪيات، حياتياتي عملن ۽ جانورن توڙي ٻوٽن بابت يوناني ڪارناما فلسفين ۽ حڪيمن پاران سرانجام ڏنا ويا هئا. رومي سلطنت ۽ عيسائيت جي ڦهلاءُ سان اهي ڪردار مذهبي ادارن سان جڙي ويا. قرون وسطيٰ جي يونيورسٽي سسٽم ۾، علم کي trivium (فلسفو ۽ طبعي فلسفو) ۽ quadrivium (رياضي ۽ فلڪيات) ۾ ورهايو ويو هو. تنهن ڪري، ان دور جا سائنسدان اڪثر فلسفي يا رياضي دان هوندا هئا. ٻوٽن ۽ جانورن جي ڄاڻ اڪثر حڪيمن تائين محدود هئي.

قرون وسطيٰ

[سنواريو]

اسلامي سونهري دور ۾ فطرت جي علم حاصل ڪرڻ لاءِ نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جيتوڻيڪ اهي ترقيون فلسفي ۽ رياضي دان جي موجود ڪردارن ۾ ئي رهيون. ان دور جا ڪيترائي محقق هم گير عالم (polymaths) هئا. مثال طور، ابن الهيثم ۽ ابوريحان البيروني مذهبي عالمن سان سلهاڙيل هئا؛ طبيب ابن سينا حافظِ قرآن هو؛ جڏهن ته ٻوٽن جو ماهر اوٽو برنفيلز پروٽسٽنٽ ازم جو تاريخدان هو.

ريناسنس (Renaissance)

[سنواريو]

ريناسنس جي دور ۾، اطالوي عالمن سائنس ۾ اهم ڪارناما سرانجام ڏنا. ليونارڊو ڊا ونچي اناٽومي ۾ مشاهدا ڪيا. گليليئو گليلي، جنهن کي اڪثر "جديد سائنس جو پيءُ" چيو ويندو آهي،[18] ٿرماميٽر ۽ دوربين کي بهتر بنايو، جنهن سان شمسي نظام جا مشاهدا ممڪن ٿيا.

ريني ڊيڪارٽ تجزياتي جاميٽري (analytic geometry) جي شروعات ڪئي. اسحاق نيوتن ڪيلڪيولس ايجاد ڪئي ۽ فزڪس جا اصول وضع ڪيا. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته عيسائيت پڻ سائنسي انقلاب جي واڌاري ۾ ڪردار ادا ڪيو.[19]

روشن خياليءَ جو دور (Age of Enlightenment)

[سنواريو]

هن دور ۾ لويگي گالواني (Luigi Galvani) "حيواني بجلي" تي تحقيق ڪئي.[20] لزاري سپلانزاني (Lazzaro Spallanzani) تجربيگاھي حياتيات جو بنياد وڌو.[21] جڏهن ته فرانسسڪو ريڊي ثابت ڪيو ته خوردبيني جاندار بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا.

19هين صدي

[سنواريو]

19هين صديءَ جي آخر تائين، سائنسدانن کي عام طور تي "طبعي فلسفي" يا "سائنسي مرد" چيو ويندو هو.[22] وليم ويول (William Whewell) 1833ع ۾ پهريون ڀيرو "سائنسدان" جو لفظ ايجاد ڪيو، جيڪو 1834ع ۾ ميري سومرويل جي ڪتاب جي جائزي ۾ ڇپيو.[23]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "scientist". Cambridge Dictionary. 27 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Our definition of a scientist". Science Council. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل. A scientist is someone who systematically gathers and uses research and evidence, making a hypothesis and testing it, to gain and share understanding and knowledge.
  3. ↑ Lehoux, Daryn (2011). "2. Natural Knowledge in the Classical World". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature : From Omens to Science. Chicago: University of Chicago, U.S.A. Press. ص. 39. ISBN 978-0226317830.
  4. ↑ Aristotle, Metaphysics Alpha, 983b18.
  5. ↑ سانچو:Cite DGRBM
  6. ↑ Michael Fowler, Early Greek Science: Thales to Plato, University of Virginia [Retrieved 2016-06-16]
  7. ↑ Frank N. Magill, The Ancient World: Dictionary of World Biography, Volume 1, Routledge, 2003 سانچو:Isbn
  8. ↑ Singer, C. (2008). A Short History of Science to the 19th century. Streeter Press. ص. 35.
  9. ↑ Needham, C. W. (1978). Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain. Loose Leaf. ص. 75. ISBN 978-0-398-03754-3.
  10. ↑ Cahan, David, مرتب (2003). From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science. Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ISBN 0-226-08928-2.
  11. ↑ Lightman, Bernard (2011). "Science and the Public". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature : From Omens to Science. Chicago: University of Chicago Press. ص. 367. ISBN 978-0226317830.
  12. ↑ Gary B. Ferngren (2002). "Science and religion: a historical introduction". JHU Press. p.33. ISBN 0-8018-7038-0
  13. ↑ "Georgius Agricola". University of California - Museum of Paleontology. April 4, 2019 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Rafferty, John P. (2012). Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks. New York: Britannica Educational Publishing, p. 10. ISBN 9781615305445
  15. ↑ "Johannes Kepler´s 450th birthday". German Patent and Trade Mark Office.
  16. ↑ Matthews, Michael R. (2000). Time for Science Education (انگريزي ۾). New York: Springer Science+Business Media, LLC. ص. 181. ISBN 978-0-306-45880-4.
  17. ↑ سائنسدانن جي ڪردار جي تاريخي ترقي لاءِ ڏسو: Steven Shapin (2008). The Scientific Life. Chicago University Press. ISBN 0-226-75024-8
  18. ↑ Einstein (1954, p. 271).
  19. ↑ Harrison, Peter (8 May 2012). "Christianity and the rise of western science". Australian Broadcasting Corporation.
  20. ↑ Robert Routledge (1881). A popular history of science. G. Routledge and Sons.
  21. ↑ "Spallanzani - Uomo e scienziato". Il museo di Lazzaro Spallanzani.
  22. ↑ Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science. "Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science".
  23. ↑ Ross, Sydney (1962). "Scientist: The story of a word". Annals of Science.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=سائنسدان&oldid=360497" تان ورتل