مواد ڏانھن هلو

زڪريا القزويني

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
زڪريا قزويني
ذاتي معلومات
پيدائش
ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني

لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع
قزوين، موجوده ايران
وفات682ھ / 1283ع
امڪاني طور واسط
مذهباسلام
دور13هين صدي عيسوي
خطوايران، عراق ۽ شام
مکيه دلچسپيونجاگرافي، ڪائناتيات، قدرتي تاريخ، فلڪيات ۽ ادب
اهم تصنيفونعجائب المخلوقات وغرائب الموجودات، آثار البلاد وأخبار العباد
ڌنڌوعالم، جاگرافيدان، ڪائناتيات جو ليکڪ، فقيھ، قاضي ۽ استاد

ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني (عربي ٻولي: أبو يحيى زكرياء بن محمد بن محمود القزويني؛ لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع – 682ھ / 1283ع)، عام طور زڪريا قزويني جي نالي سان مشهور، 13هين صديءَ جو اسلامي دنيا جو عالم، جاگرافيدان، ڪائناتي جاگرافيءَ جو ليکڪ، قدرتي تاريخ جو مصنف، فقيھ ۽ قاضي هو. هو قزوين ۾ ڄائو ۽ پنهنجي علمي ۽ انتظامي زندگيءَ جو وڏو حصو عراق ۾ گذاريائين. سندس شهرت جو بنيادي سبب ٻه عربي تصنيفون، عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات ۽ آثار البلاد وأخبار العباد آهن، جن ۾ فلڪيات، جاگرافي، نباتات، حيوانات، معدنيات، قومن، شهرن ۽ وچئين دور جي اسلامي دنيا جي علمي روايتن بابت وسيع مواد گڏ ٿيل آهي.[1][2]

قزويني جو عجائب المخلوقات اسلامي علمي ۽ ادبي روايت جي مشهور ترين ڪائناتي دانشنامن مان شمار ٿئي ٿو. ڪتاب جون عربي، فارسي ۽ عثماني ترڪيءَ ۾ ڪيتريون ئي قلمي ڪاپيون تيار ٿيون ۽ صدين تائين ان جون تصويرن سان سينگاريل نسخا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ گردش ڪندا رهيا.[3][4]

نالو، خاندان ۽ اصل

[سنواريو]

قزويني جو پورو نالو ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني هو. سندس نسبت القزويني سندس جنم ڀومي قزوين ڏانهن آهي. جديد علمي ماخذ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 600ھ/1203ع ۾ قزوين ۾ ڄاڻائين ٿا.[2][5]

سندس نسلي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ مختلف اصطلاح استعمال ٿيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان عرب نسل جو هو ۽ پنهنجي نسب کي صحابي انس بن مالڪ سان ڳنڍيندو هو؛ جڏهن ته Encyclopaedia Iranica کيس Persian scholar يعني فارسي/ايراني عالم طور بيان ڪري ٿي.[2][1] ان ڪري کيس رڳو جديد قومي اصطلاحن ۾ قطعي طور ”عرب“ يا ”فارسي“ قرار ڏيڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ هو قزوين ۾ پيدا ٿيل اسلامي دور جو عالم هو، جنهن جو خاندان عرب نسب جي دعويٰ ڪندو هو ۽ جنهن جي علمي زندگي ايران ۽ عراق جي فارسي-عربي علمي ماحول ۾ ٺهي.[2]

شروعاتي زندگي ۽ تعليم

[سنواريو]

قزويني اهڙي دور ۾ وڏو ٿيو جڏهن منگولن جون فوجي مهمون ايران ۽ وچ ايشيا جي سياسي ۽ علمي دنيا کي تيزيءَ سان بدلائي رهيون هيون. جديد تحقيق موجب منگول حملي جي ابتدائي مرحلن کان پوءِ هو نوجوانيءَ ۾ موصل پهتو، جتي هن مذهبي علمن سان گڏ رياضي، فلڪيات، فلسفي ۽ جاگرافيءَ جو مطالعو ڪيو.[6]

موصل ان دور ۾ علمي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. قزويني جي علمي ماحول سان اثير الدين ابهري، ابن الاثير ۽ جاگرافيدان ياقوت حموي جهڙن عالمن جا نالا ڳنڍيل آهن.[6] خاص طور ياقوت حموي جي جاگرافيائي تصنيفن ۽ اڳوڻي اسلامي جاگرافيءَ جي روايت جو اثر قزويني جي آثار البلاد ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

قزويني شام پڻ ويو. ڪجهه سوانحي روايتون سندس دمشق ۾ رهڻ ۽ صوفي عالم ابن عربي سان رابطي جو ذڪر ڪن ٿيون، پر ان ملاقات بابت تفصيل سڀني بنيادي ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري ان کي سندس باقاعدي صوفي شاگرديءَ جي قطعي ثبوت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

عراق ۾ علمي ۽ عدالتي زندگي

[سنواريو]

تعليم ۽ سفرن کان پوءِ قزويني عراق ۾ وڃي رهيو. هو واسط ۽ حله سميت مختلف هنڌن تي قاضي رهيو. عباسي خلافت جي آخري خليفي المستعصم بالله جي دور ۾ به سندس عدالتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.[7]

1258ع/656ھ ۾ هلاڪو خان جي فوجن هٿان بغداد جي سقوط سان عباسي خلافت جو سياسي مرڪز ختم ٿي ويو، پر قزويني جي علمي زندگي ختم نه ٿي. هو منگولن جي قائم ڪيل ايلخاني سلطنت واري دور ۾ به لکندو ۽ علمي ڪم ڪندو رهيو. سندس اهم تصنيفن جي آخري ترتيب ۽ تدوين پڻ انهيءَ سياسي تبديليءَ کان پوءِ ٿي.[1]

قزويني جو لاڳاپو مشهور ايلخاني وزير، مؤرخ ۽ سرپرست عطاء ملڪ جويني سان پڻ هو. Encyclopaedia Iranica موجب عجائب المخلوقات جو هڪ اهم نسخو جوينيءَ جي نالي منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ آثار البلاد پڻ انهيءَ علمي ۽ سرپرستيءَ واري ماحول ۾ تيار ٿيو.[1]

علمي طريقو ۽ فڪري پسمنظر

[سنواريو]

قزويني جديد معنيٰ ۾ تجرباتي سائنسدان نه هو؛ سندس ڪم وچئين دور جي اسلامي عجائب، ڪائناتيات، جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي دانشنامائي روايت سان تعلق رکي ٿو. هن اڳين يوناني، اسلامي ۽ ايراني علمي روايتن، ڪتابي ماخذن، مسافرن جي خبرن، تاريخي روايتن ۽ پنهنجي دور ۾ رائج قدرت بابت خيالن کي هڪ منظم ڪائناتي تصوير ۾ گڏ ڪيو.[8]

سندس فڪر تي ابن سينا سان لاڳاپيل فلسفيانه ڪائناتيات جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي. مخلوقات کي آسماني عالمن کان زميني دنيا تائين هڪ ترتيب ۾ پيش ڪرڻ سندس ڪائناتي تصور جي اهم خصوصيت آهي. قزويني لاءِ عجب يا حيرت رڳو غيرمعمولي شيءِ ڏسڻ جو احساس نه، پر تخليق تي غور ڪرڻ ۽ ڪائنات جي نظم کي سمجهڻ جو ذريعو پڻ هئي.[9]

انهيءَ ڪري عجائب المخلوقات ۾ مشاهدي ۽ اڳوڻي علم سان گڏ اهڙا قصا، افسانوي جاندار ۽ غيرمعمولي واقعا پڻ شامل آهن، جيڪي اڄ جي سائنسي معيارن موجب حقيقت تي ٻڌل نه سمجهيا وڃن ٿا. تاريخي لحاظ کان انهن جو قدر ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهي 13هين صديءَ جي اسلامي دنيا ۾ قدرت، ڪائنات ۽ عجائب بابت علمي ۽ ثقافتي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا.[8]

عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات

[سنواريو]
عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.

عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات (عربي: عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات) قزويني جي سڀ کان مشهور تصنيف ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات جي مشهور ترين ڪتابن مان هڪ آهي.[10] ڪتاب جو مقصد آسمان کان زمين تائين تخليق جي مختلف حصن کي هڪ منظم دانشنامائي صورت ۾ پيش ڪرڻ هو.

ڪتاب کي وڏي پيماني تي ٻن حصن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. پهريون حصو آسماني يا مافوق زميني دنيا سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ فلڪي گولا، تارا، سيارا، برج، وقت ۽ ملائڪن جهڙا موضوع اچن ٿا. ٻيو حصو زميني دنيا بابت آهي، جنهن ۾ عنصر، سمنڊ، جبل، معدنيات، نباتات، جانور ۽ انسان شامل آهن.[3][11]

قزويني جي عجائب المخلوقات جي روايت مان ستن قديم سيارن جي تصوير.

قزويني فلڪيات ۽ ڪائنات جي بيان ۾ پنهنجي دور جي بطليموسي نظام ۽ اسلامي فلڪياتي روايت سان لاڳاپيل تصورن کي استعمال ڪيو. ان ڪري ڪتاب ۾ فلڪي گولن، ستن روايتي سيارن ۽ برجن بابت متن سان گڏ تصويرون پڻ ملن ٿيون. بعد وارن قلمي نسخن ۾ اهي فلڪياتي خاڪا ڪتاب جي بصري سڃاڻپ جو اهم حصو بڻجي ويا.[12]

قدرتي دنيا

[سنواريو]

زميني حصي ۾ قزويني جبلن، دريائن، سمنڊن، ٻيٽن، معدنيات، ٻوٽن ۽ جانورن کي بيان ڪري ٿو. سندس جانورن بابت بيانن ۾ جسماني خاصيتن، رهائش، عادت، انسان لاءِ فائدي يا نقصان ۽ ان دور سان لاڳاپيل طبي يا لوڪ عقيدن کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي.

عجائب المخلوقات جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير.

انهن بيانن ۾ حقيقي جاندارن سان گڏ اهڙا جاندار پڻ ملن ٿا، جيڪي افسانوي يا لوڪ روايتن جو حصو هئا. تنهنڪري ڪتاب کي جديد حياتيات يا حيوانيات جو ڪتاب سمجهڻ بدران وچئين دور جي قدرتي تاريخ ۽ ڪائناتي علم جي دانشنامائي دستاويز طور پڙهيو وڃي ٿو.

تصويري روايت

[سنواريو]

عجائب المخلوقات جي خاص اهميت ان جي تصويري قلمي روايت آهي. ڪتاب جون ڪيتريون ڪاپيون جانورن، ٻوٽن، ملائڪن، فلڪي برجن، افسانوي جاندارن ۽ مختلف قدرتي منظرن جي تصويرن سان سينگاريل آهن. ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ، سمٿسونين انسٽيٽيوشن ۽ والٽرز آرٽ ميوزيم سميت ڪيترن ادارن وٽ اهڙن نسخن جا ورق محفوظ آهن.[5][12][4]

1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ هاروت ۽ ماروت جي تصوير.

والٽرز آرٽ ميوزيم وٽ محفوظ 1121ھ/1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ 444 تصويرون آهن، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو تہ قزويني جي ڪتاب جي تصويري روايت سندس وفات کان صدين پوءِ به زنده رهي.[4]

آثار البلاد وأخبار العباد

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آثار البلاد وأخبار العباد

قزويني جو ٻيو بنيادي ڪتاب آثار البلاد وأخبار العباد آهي، جيڪو جاگرافي، تاريخ، انساني آبادي ۽ شهرن بابت هڪ دانشنامائي تصنيف آهي. Encyclopaedia Iranica موجب هن ڪتاب جو پهريون روپ 661ھ/1262–1263ع ۾ عجائب البلدان جي نالي سان تيار ٿيو، جڏهن تہ 674ھ/1275–1276ع ۾ قزويني ان کي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪري وڌايو؛ انهيءَ ٻي صورت کي آثار البلاد وأخبار العباد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.[1]

ڪتاب جي شروعات ٽن تمهيدي بحثن سان ٿئي ٿي: شهرن ۽ آبادين جي ضرورت، مختلف علائقن جي خاصيتن ۽ انهن جي انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن تي اثر، ۽ زمين جي روايتي ستن اقليمن ۾ ورهاست. ان کان پوءِ شهرن ۽ علائقن کي اقليمن جي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي.

قزويني جي ٻن بنيادي تصنيفن جو خاڪو
تصنيف بنيادي موضوع جوڙجڪ خاص اهميت
عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات ڪائنات، فلڪيات، زمين، معدنيات، نباتات ۽ جانور آسماني ۽ زميني مخلوقات اسلامي عجائب ۽ ڪائناتيات جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ
آثار البلاد وأخبار العباد جاگرافي، شهر، قومون، تاريخ ۽ سوانح اقليمن ۽ جاگرافيائي هنڌن مطابق 13هين صديءَ جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ڄاڻ جو اهم مجموعو

آثار البلاد ۾ قزويني اڳوڻن جاگرافيدانن ۽ مؤرخن جي مواد کي گڏ ڪرڻ سان گڏ شهرن جي آبادي، مشهور ماڻهن، قدرتي خاصيتن، واپار، تاريخي واقعن ۽ مقامي روايتن بابت ڄاڻ ڏني. ان لحاظ کان ڪتاب خالص جسماني جاگرافيءَ تائين محدود نه، پر تاريخي ۽ انساني جاگرافيءَ جو به اهم ماخذ آهي.[1]

ماخذ ۽ علمي اثر

[سنواريو]

قزويني پنهنجي ڪتابن ۾ اڳين يوناني ۽ اسلامي علمي روايت مان وسيع مواد ورتو. سندس جاگرافيءَ تي ياقوت حموي، يعقوبي، ابن فقيه همداني ۽ ٻين جاگرافيدانن جي لکڻين جو اثر ملي ٿو، جڏهن تہ سندس ڪائناتي ترتيب کي ابن سينا جي فلسفي ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات سان ڳنڍيو ويو آهي.[1][8]

سندس خاصيت مڪمل طور نئين علم جي ايجاد کان وڌيڪ اڳ موجود ڄاڻ کي چونڊڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ هڪ اهڙي جامع نظام ۾ آڻڻ هئي، جنهن ۾ جاگرافي، تاريخ، فلڪيات، قدرتي تاريخ ۽ ادبي روايت گڏجي وڃن ٿيون. انهيءَ دانشنامائي طريقي سندس ٻنهي وڏين تصنيفن کي پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ مفيد بڻايو.

قلمي نسخا، ترجما ۽ اشاعت

[سنواريو]

قزويني جي ڪتابن جي مقبوليت جو هڪ اهم ثبوت سندن وڏي قلمي روايت آهي. عجائب المخلوقات جا عربي نسخا اسلامي دنيا جي مختلف حصن ۾ نقل ٿيا ۽ پوءِ ان جا فارسي ۽ عثماني ترڪي ترجما پڻ تيار ٿيا.[13]

قزويني جي ڪائناتي تصنيف جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.

لائبريري آف ڪانگريس وٽ 973ھ/1565–1566ع جو هڪ فارسي تصويري نسخو محفوظ آهي، جنهن ۾ رنگين تزئين ۽ ڪيتريون تصويرون شامل آهن.[14] ساڳئي اداري وٽ 960ھ/1553ع جو عثماني ترڪي ترجمو پڻ موجود آهي.[15]

19هين صديءَ ۾ جرمن مستشرق فرڊيننڊ ووسٽنفلڊ قزويني جي ٻنهي وڏين تصنيفن جا عربي متن شايع ڪيا. هن 1848ع ۾ آثار البلاد ۽ 1849ع ۾ عجائب المخلوقات جو ڇاپو تيار ڪيو. انهن اشاعتن کان پوءِ قزويني جي ڪم جو يورپي علمي دنيا ۾ منظم مطالعو وڌيڪ وسيع ٿيو.

علمي ۽ ثقافتي اهميت

[سنواريو]

قزويني جي اهميت رڳو جاگرافيدان جي حيثيت سان نه، پر اسلامي دنيا جي دانشنامائي علم جي منتظم طور پڻ آهي. سندس ڪتاب ڏيکارين ٿا تہ 13هين صديءَ جي عالمن وٽ جاگرافي، فلڪيات، قدرتي تاريخ، تاريخ ۽ ادب جديد دور وانگر مڪمل طور جدا علمي شعبا نه هئا، پر ڪائنات ۽ تخليق کي سمجهڻ جي هڪ گڏيل علمي منصوبي جا حصا هئا.

عجائب المخلوقات خاص طور عجائب جي ادبي ۽ علمي صنف جي ترقيءَ ۾ اثرائتو ثابت ٿيو. ڪتاب جي مسلسل نقل، ترجمن ۽ تصويري نسخن سبب ان جو اثر عربي دنيا کان ايران، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا تائين پهتو.[3][16]

قزويني سان منسوب ڪائناتي جاگرافيءَ جي روايت مان دنيا جو خاڪو.

قزويني جي علمي ورثي جي مطالعي ۾ هڪ اهم ڳالهه اها آهي تہ سندس متن ۾ جديد سائنسي مشاهدي سان ملندڙ معلومات سان گڏ نجوم، افسانا، مذهبي ڪائناتيات ۽ لوڪ روايتون پڻ موجود آهن. جديد محقق انهن سڀني عنصرن کي 13هين صديءَ جي علمي ثقافت جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، نه تہ موجوده سائنس جي معيار سان هڪجهڙو سمجهن ٿا.[9][8]

وفات

[سنواريو]

زڪريا قزويني 682ھ/1283ع ۾ لڳ ڀڳ اسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.[5][12] وفات جي جاءِ بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو؛ سندس زندگيءَ جو آخري علمي ۽ عدالتي تعلق واسط سان مضبوط هو ۽ ڪيترائي احوال سندس وفات به اتي ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ثانوي روايتون بغداد جو نالو ڏين ٿيون. ان ڪري واسط کي وفات جو هنڌ ڄاڻائڻ سان گڏ اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

ورثو

[سنواريو]

قزويني جي وفات کان پوءِ به سندس تصنيفن جي نقل ۽ ترجمي جو سلسلو ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. اڄ عجائب المخلوقات جا نسخا ۽ ورق لائبريري آف ڪانگريس، ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ، والٽرز آرٽ ميوزيم، سمٿسونين انسٽيٽيوشن ۽ ٻين وڏن ڪتابخانن ۽ عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.[3][5][4][12]

انهن نسخن جي اهميت رڳو متن تائين محدود ناهي. انهن ۾ موجود فلڪياتي خاڪا، جانورن جون تصويرون، افسانوي مخلوق، ملائڪ، ٻوٽا ۽ جاگرافيائي منظر اسلامي ڪتابي مصوري ۽ علمي تصويرسازيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهن. 15هين صديءَ جي عراق يا اوڀر اناطوليا سان منسوب قلمي ورقن کان وٺي 18هين صديءَ جي عثماني نسخن تائين، سندس ڪم جي تصويري روايت ڪيترن مختلف فني ماحولن ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي.[12][4]

چونڊ تصنيفون

[سنواريو]

مفيد العلوم ومبيد الهموم، خطط مصر ۽ الإرشاد في أخبار قزوين جهڙن عنوانن کي ڪجهه بعد وارن ماخذن قزويني ڏانهن منسوب ڪيو آهي، پر انهن جي نسبت سندس ٻن مشهور ۽ مضبوط نموني ثابت ٿيل تصنيفن جيتري يقيني ناهي؛ تنهنڪري انهن کي قزويني جي قطعي تصنيفن جي فهرست ۾ رکڻ وقت ماخذن جي تنقيدي جاچ ضروري آهي.

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Bosworth, C. E. (15 December 1987). "ĀṮĀR AL-BELĀD". Encyclopaedia Iranica. جلد II. ص. 909–911. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 Lewicki, T. "al-Ḳazwīnī". Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 "The Wonders of Creation". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 "Turkish Version of the Wonders of Creation". The Walters Art Museum. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  5. 1 2 3 4 "Double Title Page from a Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat". The Metropolitan Museum of Art. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 Carboni, Stefano (2015). The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī. Edinburgh University Press. ص. 13–17. ISBN 9780748683246.
  7. ↑ "The Wonders of Creation". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 3 4 Berlekamp, Persis (2011). Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam. New Haven: Yale University Press. ISBN 9780300170603.
  9. 1 2 Zadeh, Travis (2023). Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ص. 1–20. ISBN 9780674287631.
  10. ↑ "The Wonders of Creation". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "The Wonders of Creatures and the Marvels of Creation". Princeton University Library, Special Collections. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 3 4 5 "Folio from a Aja'ib al-makhluqat (Wonders of Creation) by al-Qazvini". Smithsonian Institution. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Al-Sufi's Book of the Constellations of the Fixed Stars, followed by Maxims, and al-Qazwini's The Wonders of Creation". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "ʻAjāʼib al-makhlūqāt". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Incomplete manuscript of the Ottoman Turkish translation of ʻAjāʼib al-makhlūqāt of Qazwīnī". Library of Congress. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat". The Metropolitan Museum of Art. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • Berlekamp, Persis (2011). Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam. New Haven: Yale University Press. ISBN 9780300170603.
  • Carboni, Stefano (2015). The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī. Edinburgh University Press. ISBN 9780748683246.
  • Zadeh, Travis (2023). Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674287631.
  • Bosworth, C. E. (1987). "ĀṮĀR AL-BELĀD". Encyclopaedia Iranica. جلد II. ص. 909–911.
  • Lewicki, T. "al-Ḳazwīnī". Encyclopaedia of Islam (2nd ڇاپو). Brill.
  • Wüstenfeld, Ferdinand, مرتب (1848). Zakarija Ben Mohammad Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Zweiter Teil: Āthār al-bilād. Göttingen: Dieterich.
  • Wüstenfeld, Ferdinand, مرتب (1849). Zakarija Ben Muhammed Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Erster Theil: ʿAjāʾib al-makhlūqāt. Göttingen: Dieterich.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]