ذائقو
ذائقو يا سواد جو احساس اهو حسي نظام آهي جيڪو سواد يا ذائقي کي محسوس ڪرڻ جو ذميوار هوندو آهي.[1] سواد تڏهن محسوس ٿيندو آهي جڏهن وات ۾ موجود ڪو مادو زبان جي مٿاڇري تي موجود سواد جي گھرڙن (taste receptor cells) سان ڪيميائي عمل ڪري ٿو. سواد، سنگھڻ جي حس (Sense of smell) ۽ ٽرائيجمينل تنتي تحريڪ (جيڪا بناوت، سور ۽ گرمي پد کي محسوس ڪري ٿي) سان ملي ڪري کاڌي جي ذائقي جو تعين ڪري ٿو. انسانن ۾ سواد جا گهرڙا زبان جي مٿين حصي ۽ لڙوڻيءَ (Epiglottis) تي موجود هوندا آهن.[2] دماغ جو هڪ حصو جنهن کي گسٽيٽري ڪورٽيڪس چيو وڃي ٿو، سواد جي ادراڪ جو ذميوار هوندو آهي.
زبان جي بناوت
[سنواريو]زبان تي هزارين ننڍڙا مليل ابھار هوندا آهن جن کي پيپلي (Papillae) چيو ويندو آهي، جيڪي عام اک سان ڏسي سگهجن ٿا. هر پيپلي جي اندر سواد جون سوين ڪليون (taste buds) هونديون آهن. رڳو فلي فارم پيپلي (filiform papillae) اهڙا آهن جن ۾ سواد جون ڪليون نه هونديون آهن. زبان جي اڳئين ۽ پوئين حصي تي لڳ ڀڳ 2,000 کان 5,000 تائين سواد جون ڪليون موجود هونديون آهن. ان کان علاوه وات جي ڇت، پاسن ۽ نڙيءَ ۾ پڻ اهي موجود هونديون آهن. هر ڪليءَ ۾ 50 کان 100 تائين سواد محسوس ڪندڙ گھرڙا هوندا آهن.
بنيادي سواد
[سنواريو]وات ۾ موجود سواد جا گهرڙا پنج بنيادي سواد محسوس ڪندا آهن:
- مٺاڻ (Sweetness)
- کٽاڻ (Sourness)
- لوڻياٺ (Saltiness)
- ڪڙاڻ (Bitterness)
- نمڪين چاشني (Umami/Savoriness)
سائنسي تجربن مان ثابت ٿيو آهي ته اهي پنجئي سواد هڪ ٻئي کان الڳ آهن. مٺاڻ، ڪڙاڻ ۽ عماني جو احساس تڏهن ٿيندو آهي جڏهن خاص مادا گھرڙن جي ميمبرين تي موجود پروٽينس سان جڙندا آهن. جڏهن ته لوڻياٺ ۽ کٽاڻ جو احساس تڏهن ٿيندو آهي جڏهن الڪلي ڌاتو يا هائيڊروجن جا آئنز سواد جي ڪلين سان ٽڪرائجن ٿا.
ٻيا اثر انداز ٿيندڙ عنصر
[سنواريو]کاڌي جي ذائقي ۾ صرف سواد جو ڪردار ناهي هوندو، پر ٻيا عنصر به شامل آهن:
- سنگھڻ: جيڪو نڪ جي ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
- بناوت (Texture): جيڪو عضون جي تنتن ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
- گرمي پد: جيڪو حرارتي گھرڙن ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
- تيزي (Pungency): جهڙوڪ مرچن جي گرمي يا مينٿول جي ٿڌاڻ.
حياتياتي اهميت ۽ ارتقا
[سنواريو]چائڻ جو نظام فائدي مند ۽ نقصانڪار شين جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪري ٿو. مٺاڻ توانائي سان ڀرپور کاڌي جي نشاندهي ڪري ٿي، جڏهن ته ڪڙاڻ انسان کي زهر کان خبردار ڪري ٿي.
عمر وڌڻ سان انسانن ۾ سواد جو احساس گهٽجڻ لڳندو آهي، پيپلي ختم ٿيڻ لڳندا آهن ۽ ٿڪ (Saliva) جي پيداوار گهٽجي ويندي آهي. سڀني مامرن (mammals) ۾ سواد جو احساس هڪ جهڙو ناهي هوندو؛ مثال طور، ٻليون مٺاڻ محسوس نه ڪري سگهنديون آهن، ۽ ڪجهه جانورن جهڙوڪ ڊولفن ۽ سِي لائن پنهنجي ارتقائي تاريخ ۾ ڪيترن ئي سوادن کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي چڪا آهن.