مواد ڏانھن هلو

ديوبندي تحريڪ

ڳنڍڻا ڏيو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ديوبندي تحريڪ
مٿان کان گهڙيءَ جي رخ ۾: دارالعلوم ديوبند، حسين احمد مدني، تقي عثماني، شاهه احمد شفيع، شبیر احمد عثماني، محمود حسن ديوبندي

هڪ سلسلي جو حصو
اسلام
 

ديوبندي تحريڪ يا ديوبنديت[1][lower-alpha 1] هڪ سني اسلامي احياپسند تحريڪ آهي، جيڪا پنهنجون ابتداون اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ ديوبند، برطانوي هندستان ۾ دارالعلوم مدرسي جي قيام سان ڳنڍي ٿي. ديوبندي تحريڪ جي هندستاني عالماڻي شاخ، جمعيت علماءِ هند، 1919ع ۾ قائم ٿي ۽ پان اسلامي خلافت تحريڪ ۾ شرڪت ۽ گڏيل قومپرستي جي نظريي جي اشاعت ذريعي هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو.

ديوبندي تصوف جا پيروڪار آهن ۽ هي تحريڪ مختلف صوفي سلسلن کي پنهنجي اندر رکي ٿي. اهي اهڙين لوڪ روايتي عملن جي مخالفت ڪن ٿا، جن کي اهي وهم پرستي سمجهن ٿا، ۽ تصوف اندر اصلاح جي حمايت ڪن ٿا. قانوني فقه جي لحاظ کان، ديوبندي تقلید جي نظريي کي برقرار رکن ٿا ۽ چئن سني مذاہب (مڪتبن) مان هڪ جي پيروي ڪن ٿا –حنفي، مالڪي، شافعي، ۽ حنبلي. ديوبندين ڏکڻ ايشيا ۾ رهندڙ مسلمانن تي غير مسلم ثقافتن جي اثر جي مخالفت ڪئي. هن تحريڪ حديث جي مطالعي جي احيا ۾ پڻ تمام وڏو حصو وڌو، ۽ ڪيترن ديوبندي حديث عالمن ڪيترائي معتبر ۽ جامع شرحون لکيون.

ديوبندي مڪتب جي باني عالمن مدرسه رحيميه جي سني علمي روايت مان الهام ورتو ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي مصلح ۽ اسلامي عالم شاهه ولي الله دهلوي جي تعليمات کان متاثر ٿيا. تحريڪ، لکنؤ سان لاڳاپيل فرنگي محل جي علماء سان منسوب درس نظامي وسيلي ديني تعليم کي اڳتي وڌايو، جنهن جو مقصد برطانوي نوآبادياتي حڪمراني دوران جديديت پسند ۽ سيڪيولر خيالن جي وهڪري کان روايتي اسلامي تعليمات کي محفوظ رکڻ هو. سياسي طور، ديوبندي برصغير ۾ شاهه ولي الله دهلوي، سيد احمد بريلوي جي طريقت محمديه، ۽ ريشمي خط تحريڪ جي پان اسلامي تحريڪن سان گهڻي ريت ڳنڍيل هئا. ديوبندي تحريڪ جا معاصر رجحان انتهائي متنوع آهن، جن مان ڪيترائي پرامن تبليغ ۽ تعليمي ڪوششن ۾ مصروف آهن، جڏهن تہ ٻيا عسڪري آهن. 1979ع ۾ افغانستان تي سوويت حملي کان پوءِ، ڪيترن ديوبندين افغانستان ۾ سوويت فوجي قوتن خلاف وڙهڻ لاءِ رضاڪاراڻي طور حصو ورتو ۽ افغان مجاهدين ۾ شامل ٿيا.

پنهنجن شروعاتي سالن ۾، ديوبندي عالمن عيسائي ۽ هندو عالمن سان ديني بحث مباحثا ڪيا، جن جو مقصد اسلامي عقيدي جو دفاع ۽ برطانوي نوآباديت جي خاتمي جي وڪالت ڪرڻ هو. خاص طور تي جمعيت علماءِ هند جي ديوبندي ديني عالمن، هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت ۽ گهڻ ثقافتيت تي بحث ڪيو، انهيءَ مقصد سان تہ هندستاني مسلمانن جي مذهبي آزادي محفوظ رهي. ٻئي طرف، شبیر احمد عثماني جي اڳواڻي ۾ جمعيت علماءِ اسلام جي ديوبندي عالمن پاڪستان تحريڪ ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪيو. اڄ، هي تحريڪ هندستان، پاڪستان ۽ بنگلاديش کان دنيا جي مختلف حصن تائين پکڙجي چڪي آهي.

بنياد ۽ ڦهلاءُ

[سنواريو]

برطانوي نوآباديت کي هندستان ۾[5] هندستاني عالمن جي هڪ گروهه—جن ۾ رشيد احمد گنگوهي، محمد يعقوب نانوتوي، رفيع الدين ديوبندي، سيد محمد عابد، ذوالفقار علي ديوبندي، فضل الرحمان عثماني ۽ محمد قاسم نانوتوي شامل هئا—اسلام کي بگاڙيندڙ سمجهيو.[6] انهيءَ گروهه هڪ اسلامي درسگاهه (مدرسو) قائم ڪئي، جيڪا دارالعلوم ديوبند جي نالي سان مشهور ٿي،[5][7][8][9] جتي ديوبندين جو اسلامي احيا پسند ۽ سامراج مخالف نظريو ترقي ڪرڻ لڳو. وقت سان گڏ، دارالعلوم ديوبند جامعه الازهر، قاهره کان پوءِ اسلامي تعليم ۽ تحقيق جو ٻيو وڏو مرڪز بڻجي ويو. هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جي زماني ڏانهن ۽ پوءِ نوآبادياتي دور کان پوءِ جي هندستان ۾، ديوبندين گڏيل قومپرستي جي تصور جي وڪالت ڪئي، جنهن موجب مسلمان ۽ هندو هڪ قوم سمجهيا ويندا هئا، جن کي برطانوي حڪمراني خلاف جدوجهد ۾ متحد ٿيڻ لاءِ چيو ويو.[10]

1919ع ۾، ديوبندي عالمن جي هڪ وڏي گروهه سياسي جماعت جمعيت علماءِ هند ٺاهي ۽ هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت ڪئي.[10] ديوبندي عالم حسين احمد مدني پنهنجي تحرير متحده قوميت ۽ اسلام ذريعي انهن خيالن کي ڦهلائڻ ۾ مدد ڪئي.[10] بعد ۾ هڪ گروهه هن موقف کان اختلاف ڪيو ۽ محمد علي جناح جي مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو، جنهن ۾ اشرف علي ٿانوي، شبیر احمد عثماني، ظفر احمد عثماني ۽ محمد شفيع شامل هئا، جن 1945ع ۾ جمعيت علماءِ اسلام ٺاهي.[11]

جمعيت علماءِ هند ۽ تبليغي جماعت جهڙين تنظيمن وسيلي،[10][12][13] ديوبندي تحريڪ ڦهلجڻ لڳي.[14][15] ڀارت ۾ دارالعلوم ديوبند جا فارغ التحصيل، ڏکڻ آفريڪا، چين ۽ ملائيشيا جهڙن ملڪن مان، سڄي دنيا ۾ هزارين مدارس کوليا.[16]

هندستان

[سنواريو]

هندستان ۾ ديوبندي تحريڪ جو انتظام ۽ ڦهلاءُ دارالعلوم ديوبند[5][7][8][9] ۽ جمعيت علماءِ هند[10][12][13] وسيلي ٿئي ٿو.

پاڪستان

[سنواريو]

پاڪستان جي اندازي مطابق 230 ملين مسلمانن مان، لڳ ڀڳ 15-30٪ پاڻ کي ديوبندي سمجهن ٿا.[17] هيريٽيج آن لائن موجب، پاڪستان ۾ ڪل ديني مدرسن (مدرسو) مان لڳ ڀڳ 65٪ ديوبندين هلائين ٿا، جڏهن تہ 25٪ بريلوي، 6٪ اهل حديث ۽ 3٪ مختلف شيعا تنظيمون هلائين ٿيون. پاڪستان ۾ ديوبندي تحريڪ 1980ع جي شروعات کان 2000ع جي شروعات تائين سعودي عرب کان فنڊنگ جي هڪ وڏي وصول ڪندڙ هئي، جنهن کان پوءِ هي فنڊنگ مخالف اهل حديث تحريڪ ڏانهن منتقل ڪئي وئي.[18] علائقي ۾ ايراني اثر جي مقابلي لاءِ ديوبند کي توازن طور ڏسڻ کان پوءِ، سعودي فنڊنگ هاڻي سختي سان اهل حديث لاءِ مخصوص آهي.[18]

ديوبندي لاڳاپيل گروهن جهڙوڪ ٽي ٽي پي، ايس ايس پي، ايل اي ٽي وغيره جو عسڪري ڪردار آهي[19] ۽ انهن بريلوي تحريڪ جي سني مسلمانن لاءِ مقدس صوفي ماڳن تي حملا ڪري انهن کي تباهه ڪيو آهي، جهڙوڪ داتا دربار لاهور ۾، عبدالله شاهه غازي جو مقبرو ڪراچي ۾، بلوچستان ۾ خل مگسي، ۽ رحمان بابا جو مقبرو پشاور ۾.[19]

افغانستان

[سنواريو]

ديوبندي ڊيورنڊ لائين جي ٻنهي پاسن تي پشتون پٽي ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول اسلامي تحريڪ آهي، جيڪا افغانستان ۽ پاڪستان کي جدا ڪري ٿي.[18][5] ان کان علاوه، ممتاز افغان ۽ پاڪستاني طالبان اڳواڻن ديوبندي مدرسن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي.[20]

ڏکڻ آفريڪا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ آفريڪا ۾ ديوبندي تحريڪ

ديوبندي تحريڪ اڄ عالمي موجودگي رکي ٿي، جنهن جي مڪمل نمايان شڪل ڏکڻ آفريڪا ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جتي هي تحريڪ هندستاني گجراتي واپاري طبقي وسيلي شروع ٿي.[21] ديوبندي تحريڪ جو اسلامي تعليمي نظام، ۽ سماجي ۽ سياسي تنظيمن جا ضروري جزا جهڙوڪ تبليغي جماعت ۽ جمعيت العلماءِ ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ آفريڪا ۾ مڪمل طور مؤثر نموني ڪم ڪري رهيا آهن، جيئن اهي هندستان ۾ ڪن ٿا. ڏکڻ آفريڪا جا مدرسا اسلامي اعليٰ تعليم فراهم ڪن ٿا ۽ هاڻي انهن پرڏيهي شاگردن لاءِ اسلامي تعليم جا مرڪز بڻجي ويا آهن، جيڪي ديوبندي طرز جي تعليم حاصل ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. انهن جي ڪيترن فارغ التحصيلن، خاص طور تي برطانيا ۽ آمريڪا جهڙن اولهندي ملڪن مان ايندڙ شاگردن، مغربي شاگردن جي حيثيت سان تعليم حاصل ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جا ڪجهه مدرسا عالمي سطح تي تسليم ٿيل آهن ۽ فتويٰ جون خدمتون مهيا ڪن ٿا. ڏکڻ آفريڪا هاڻي ترجمي ۽ ترتيب ذريعي غير معمولي اسلامي ادب پيدا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي. اهڙيءَ طرح، تبليغي جماعت پڻ ڏکڻ آفريڪا ۾ هڪ مرڪز آهي، جتان اها سڄي ڏکڻ ۽ اوڀر آفريڪا تائين پکڙجي ٿي. ڏکڻ آفريڪي مدرسن جا فارغ التحصيل تبليغي جماعت جي خدمت ۾ پنهنجو وقت گذارين ٿا، جن ۾ زڪريا ڪنڌلوي، مسيح الله خان، محمود حسن گنگوهي[7] ۽ اسد مدني شامل آهن. ڏکڻ آفريڪا جا ديوبندي مسلمان ڪيترين اهم ۽ بااثر تعليمي ۽ سماجي-سياسي تنظيمن جا مالڪ آهن، جيڪي ماڻهن کي تعليم ڏين ٿيون ۽ مذهبي ۽ سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. انهن ۾ جمعيت العلماءِ ڏکڻ آفريڪا ۽ مسلم جوڊيشيئل ڪائونسل شامل آهن.[22]

ايران

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ ديوبندي تحريڪ

مختلف علائقن مان، جن ۾ ايران جو سيستان ۽ بلوچستان صوبو پڻ شامل آهي، شاگرد ديوبند ۾ پڙهڻ لاءِ ايندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي باني عالمن جا خيال پکڙيا.[23] هن تحريڪ جو اوڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ايراني فڪري نئين نسل تي نمايان اثر ٿيو.[24] ايران ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ، هن مڪتب جي شاگردن تبليغي گروهن جي قيام وسيلي هن فڪر کي وڌيڪ ڦهلائڻ جاري رکيو. اهي خيال هڪ پاسي بلوچ قبيلن جي ثقافتي لاڳاپن ۽ ٻئي پاسي سيستان ۽ بلوچستان جي ايران ۽ هندستان جي حنفي مذهبي اڳواڻن جي رابطن سبب وڌيڪ مضبوط ٿيا.[25] اڄ ديوبندي فڪر سيستان ۽ بلوچستان ۾ فڪري رجحانن مان هڪ آهي ۽ تبليغي گروهه مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ سرگرم آهن. اها ايران جي سياسي منظرنامي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي. ديوبندين مذهبي مدرسن کي هم شڪل بڻائڻ جو مقصد رکيو ۽ ڪجهه عوامي مذهبي رسمن جي مخالفت ڪئي. فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ديوبندي تحريڪ لاءِ نقشبندي سلسلي اهم ڪردار ادا ڪيو.[26]

برطانيا

[سنواريو]

1970ع واري ڏهاڪي ۾، ديوبندين برطانيا ۾ پهريون مسلم ديني مدرسو (دارالعلوم) قائم ڪيو، جتي امامن ۽ ديني عالمن کي تعليم ڏني ويندي هئي.[27] ديوبندي ”خاموشي سان برطانيا جي مسلمانن جي هڪ وڏي حصي جون مذهبي ۽ روحاني ضرورتون پوريون ڪندا رهيا آهن، ۽ شايد اهي سڀ کان وڌيڪ بااثر برطانوي مسلم گروهه آهن.“[27] 2007ع ۾، ديوبندين برطانيا جي ڪل 26 مدرسن مان 17 هلائي رهيا هئا ۽ ملڪ اندر تربيت يافته 80 سيڪڙو مسلمان عالمن کي تيار ڪري رهيا هئا. اهي برطانيا جي لڳ ڀڳ 1,500 مسجدن مان 600 مسجدون پڻ هلائيندا هئا.[28] 2014ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو تہ برطانيا جي 45 سيڪڙو مسجدن ۽ تقريباً سڀني اسلامي عالمن جي تربيت تي ديوبندين جو ڪنٽرول هو.[29]

صحافي اينڊريو نورفولڪ موجب، هڪ اهم ديوبندي مبلغ مغربي قدرن کان نفرت ڪندو هو، مسلمانن کي الله لاءِ ”رت وهائڻ“ جي سڏ ڏيندو هو ۽ يهودين، عيسائين ۽ هندن بابت حقارت واري تبليغ ڪندو هو.[28] 2015ع ۾ آفسٽيڊ هولڪومب جي ديوبندي مدرسي کي اهڙي اسڪول جو سٺو مثال قرار ڏنو، جيڪو ”برطانوي قدرن کي فروغ ڏئي، انتهاپسندي کي روڪي ۽ ٻارن جي حفاظت ڪري ٿو.“[30] نورفولڪ هن جائزي سان اختلاف ڪيو.[31]

عقيدا

[سنواريو]

اسلامي علمي روايتن واري مغليہ هندستان ۽ جديد دور کان اڳ واري افغانستان ۾ جڙون رکندڙ، ديوبندي تحريڪ پنهنجو سلسلو شاهه ولي الله دهلوي ۽ سندس جانشينن، جن ۾ شاهه عبدالعزيز، شاهه محمد اسحاق، ۽ شاهه اسماعيل دهلوي شامل آهن، جي سني احياپسند تحريڪن سان ڳنڍي ٿي.[32][33][34][35][36][37] ديوبندي تحريڪ جا عالم پاڻ کي شاهه ولي الله دهلوي جا روحاني وارث سمجهن ٿا، ۽ شروعاتي ديوبندي اڳواڻن سندس صوفي اصلاحي تعليمات کي فعال نموني ٻيهر زنده ڪيو.[38][39] شاهه ولي الله دهلوي محمد بن عبدالوهاب جا همعصر هئا، ۽ ٻنهي مدينو ۾ ڪجهه ساڳين استادن وٽ تعليم حاصل ڪئي.[40] محمد اقبال چيو: "ديوبندي تحريڪ نہ ڪو عقيدو (عقيده) آهي ۽ نہ ئي ڪو فرقو (طائفة) ــ اهي اصطلاح جن وسيلي ان جا مخالف عوام کي ان خلاف ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ــ پر اها اهل السنة والجماعة جي طريقي جي هڪ جامع تصوير ۽ مڪمل نسخو آهي، جنهن ۾ اهل السنة والجماعة جون سڀئي شاخون پنهنجي اصل سان ڳنڍيل نظر اچن ٿيون."[41]

علم ڪلام

[سنواريو]

ديوبندي ماتريدي مڪتب جي سني اسلامي علم ڪلام جي پيروي ڪن ٿا.[42][43][44] انهن جا مدرسا عقيدن بابت هڪ مختصر متن پڙهائين ٿا، جيڪو العقائد النسفية جي نالي سان مشهور آهي، جنهن کي حنفي-ماتريدي عالم نجم الدين عمر النسفي لکيو.[45]

ديوبندين جي سرڪاري ڪتاب المهند على المفند (رد ٿيلن تي تلوار)، جنهن کي التصدیقات لدفع التلبیسات (فريبن کي رد ڪندڙ تصديقات) پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ اهڙو ڪتاب آهي جيڪو ديوبندين جي عام عقيدن جو خلاصو پيش ڪري ٿو. اهو خليل احمد سهارنپوري (وفات 1346هه/1927ع) لکيو، ته جيئن ديوبندين تي سندن مخالفن طرفان لڳايل ڪفر (بي ايماني يا توهين) جي الزام جو جواب ڏنو وڃي.[46]

برينن ڊي. انگرام موجب، ديوبندي ٽن علمي مسئلن تي بريلوي کان مختلف آهن.[47] گنگوهي بيان ڪيو ته الله کي ڪوڙ ڳالهائڻ جي قدرت آهي.[48] هن نظريي کي امکانِ ڪذب چيو وڃي ٿو.[47][48] هن نظريي موجب، ڇاڪاڻ تہ الله هر شيءِ تي قادر آهي، تنهنڪري هو ڪوڙ ڳالهائڻ تي پڻ قادر آهي.[47] گنگوهي ان نظريي جي پڻ حمايت ڪئي تہ الله محمد ﷺ کان پوءِ اضافي نبي پيدا ڪرڻ جي قدرت رکي ٿو (امکانِ نظير) ۽ محمد ﷺ جهڙا ٻيا نبي پيدا ڪري سگهي ٿو.[47][48] گنگوهي وضاحت ڪئي تہ جيتوڻيڪ الله کي محمد ﷺ جهڙا نبي پيدا ڪرڻ جي قدرت آهي، پر ”هو ڪڏهن به ائين نه ڪندو.“[47]

ڪجهه ديوبندي، جيڪي مماتي ديوبندي سڏجن ٿا، يقين رکن ٿا تہ نبي ﷺ پنهنجي قبر ۾ حيات نہ آهن. اهو موقف حياتي ديوبندين ۽ بريلوين جي برخلاف آهي، جيڪي يقين رکن ٿا تہ پاڻ ﷺ پنهنجي قبر ۾ حيات آهن.[49]

فقه (اسلامي فقہ)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي فقه

ديوبندي تقلید جي نظريي جا مضبوط حامي آهن.[50][51][52] ٻين لفظن ۾، انهن جو عقيدو آهي تہ هڪ ديوبندي کي سني اسلامي قانون جي چئن مڪتبن (مذهب) مان هڪ جي پيروي ڪرڻ گهرجي ۽ مختلف مڪتبن جي گڏيل چونڊ جي حوصله شڪني ڪن ٿا.[53] اهي پاڻ کي حنفي مڪتب جا پيروڪار قرار ڏين ٿا.[42][54] ديوبندي تحريڪ سان لاڳاپيل مدرسن جا شاگرد حنفي فقه جا روايتي ڪتاب، جهڙوڪ نور الایضاح، مختصر القدوري، شرح الوقاية، ۽ كنز الدقائق پڙهن ٿا، ۽ آخرڪار مرغيناني جي هدايه سان پنهنجي مذهب جي تعليم مڪمل ڪن ٿا.[55]

تقلید بابت نظرين جي حوالي سان، انهن جا اهم مخالف اصلاحي گروهه اهل حديث آهن، جن کي غير مقلد پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهي تقلید کي ڇڏي سڌو قرآن ۽ حديث تي عمل ڪرڻ جي حمايت ڪن ٿا.[56] اهي اڪثر هڪ عالم يا فقهي مڪتب جي فيصلن جي پيروي ڪندڙن تي ”انڌي تقليد“ جو الزام لڳائين ٿا، ۽ هر دليل ۽ فقهي حڪم لاءِ نصي ثبوت طلب ڪن ٿا.[57] تحريڪ جي تقريباً شروعاتي ڏينهن کان وٺي، ديوبندي عالمن هڪ وڏي علمي لٽريچر پيدا ڪيو آهي ته جيئن عام طور ڪنهن مذهب جي پيروي بابت پنهنجي موقف جو دفاع ڪري سگهن. خاص طور تي، ديوبندين پنهنجي ان دليل جي دفاع ۾ گهڻو ادب لکيو آهي تہ حنفي مذهب مڪمل طور قرآن ۽ حديث سان مطابقت رکي ٿو.[58]

حديث

[سنواريو]

نصي دليلن جي روشني ۾ پنهنجي مذهب جو دفاع ڪرڻ جي هن ضرورت جي جواب ۾، ديوبندي پنهنجي مدرسن ۾ حديث جي مطالعي کي غير معمولي اهميت ڏيڻ سبب خاص طور نمايان ٿيا. سندن مدرسي جي نصاب ۾ اسلامي علم جي عالمي ميدان اندر هڪ منفرد خصوصيت شامل آهي، يعني دورۂ حديث، جيڪو شاگرد جي اعليٰ مدرسي تربيت جو آخري سال هوندو آهي، جنهن ۾ سني حديث جي سڀني ڇهن مستند مجموعن (صحاح سته) جو جائزو ورتو ويندو آهي.[59]

ديوبندي مدرسي ۾ شيخ الحديث، يا صحيح بخاري جي مقيم استاد، جو عهدو وڏي عزت وارو سمجهيو ويندو آهي. سندن خيال نوآبادياتي دور جي اسلامي اصلاح تحريڪن جي وسيع دائري ۾ وڏي پيماني تي مشترڪ هئا.[5][60][61]

تصوف

[سنواريو]

خليل احمد سهارنپوري پنهنجي المهند على المفند ۾ ديوبندين جا اعتقادي عقيدا بيان ڪيا:

اسان جو طريقو فروعي معاملن ۾ سڀ کان وڏي امام، ابو حنيفه النعمان ــ الله تعاليٰ کانئس راضي ٿئي ــ جي پيروي ڪرڻ آهي؛ ۽ عقيدي ۽ اصولن ۾ معزز امام ابوالحسن الاشعري ۽ معزز امام ابو منصور الماتريدي (الله انهن کان راضي ٿئي) جا پيروڪار آهيون؛ ۽ اسان هيٺين صوفي طريقن جا وابسته آهيون: نقشبندي مشائخ جو سڀ کان ممتاز طريقو، چشتي مشائخ جو سڀ کان پاڪ طريقو، قادري مشائخ جو سڀ کان جليل طريقو، ۽ سهروردي مشائخ جو سڀ کان روشن طريقو (الله انهن سڀني کان راضي ٿئي).

— المهند على المفند (سوال پهريون ۽ ٻيون)

ديوبندي تحريڪ جي باني اڳواڻن شاهه ولي الله دهلوي جي انهن ڪجهه عوامي رسمن ۽ عملن تي تنقيد مان فائدو ورتو ۽ ان کي عام ڪيو، جيڪي گذريل صديءَ دوران صوفي حلقن ۾ داخل ٿي ويا هئا.[38] شاهه ولي الله دهلوي جي صوفي اصلاحي تعليمات کان متاثر ٿي،[38] ديوبندي ميلاد، يعني محمد جي ولادت جي جشن، دوران حد کان وڌيڪ جشن وارين رسمن، عرس، يعني اهم مذهبي شخصيتن جي وفات جي تاريخ جي سالياني ياد، دوران تفصيلي جشنن، ۽ محرم جي ماتم جا سخت مخالف آهن.[62][63][38][64][65] ديوبندي مقامن، يعني قبرن مٿان اڏاوتن، جي تعمير ۽ انهن ڏانهن زيارت کي پڻ رد ڪن ٿا. اهي درويشن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن جي پڻ مخالفت ڪن ٿا، جهڙوڪ قوالي ڳائڻ ۽ سماع ڪرڻ، جيڪي وجد، يعني مذهبي وجداني ڪيفيت، حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي بدعت، يعني ”منع ٿيل ديني نيون ايجادون“، آهن.[62][63][38][64][65] ديوبندي استغاثه جي ڪجهه صورتن جي پڻ مخالفت ڪن ٿا.

ديوبند جي نصاب اسلامي مقدس ڪتابن (قرآن، حديث ۽ ديني قانون) جي مطالعي کي عقلي مضمونن (منطق، فلسفو ۽ سائنس) سان گڏايو. ساڳئي وقت، اهو رخ جي لحاظ کان مضبوط صوفي هو ۽ چشتي سلسلي سان لاڳاپيل هو.[8] تقي عثماني، سڀ کان مشهور ديوبندي عالم، چشتي تربيت يافته هو، جيئن ديوبند مدرسي جا چارئي باني هئا. محمود اشرف عثماني، دارالعلوم ڪراچي جو اڳوڻو سربراهه، طريقه ۽ بيعت جي تصور جو دفاع وڻ واري بيعت جي واقعي جي بنياد تي ڪيو.[66] اشرف علي ٿانوي دارالعلوم ديوبند مان فارغ التحصيل ٿيو ۽ جديد هندستان جو ممتاز صوفي وڏي پيماني تي سمجهيو ويندو هو.[67]

ديوبندي مڪتب جا باني، قاسم نانوتوي ۽ رشيد احمد گنگوهي، شاهه ولي الله دهلوي جي نظريي[7] ۽ ٻين ذريعن کان متاثر هئا. گنگوهي صوفي شيخ امداد الله مهاجر مڪي وٽ تعليم حاصل ڪئي، جيتوڻيڪ هو ڪيترن نقطن تي ساڻس اختلاف رکندو هو.[68] بهرحال، گنگوهي جي فتاويٰ رشيديه صوفي عملن کي رد ڪيو.[64]

گنگوهي صوفي نظريي جي مخالفت ڪئي تہ محمد ﷺ کي غيب جو علم (علمِ غيب) آهي.[69][70] ديوبندين جو هي عقيدو محمد ﷺ بابت روايتي صوفي نظرين سان ٽڪراءُ رکي ٿو، جن موجب پاڻ ﷺ وٽ بي مثال ۽ غير برابر علم آهي، جيڪو غيبي دائري کي به شامل ڪري ٿو.[69][70] گنگوهي ميلاد خلاف پڻ ڪيترائي فتوا جاري ڪيا ۽ ان کي بدعت قرار ڏنو،[71] ۽ ميلاد جي ڏينهن محمد ﷺ جي تعظيم ۾ بيهڻ جي عمل جي مخالفت ڪئي.[71]

زڪريا ڪنڌلوي، مشهور حديث عالم ۽ ديوبندي شيخ، چيو:

”تصوف“ جي حقيقت صرف نيت جي درستگي آهي. اهو ”اعمال صرف نيتن تي آهن“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تہ تون هن جي عبادت اهڙيءَ طرح ڪر ڄڻ تون هن کي ڏسي رهيو آهين“ تي ختم ٿئي ٿو.[72]

علمي ڪم

[سنواريو]

ديوبندي فقه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي فقه
فتاويٰ دارالعلوم ديوبند

ديوبندي فقه، جيڪا اسلامي قانون جي حنفي مڪتب مان نڪتل آهي، اسلامي قانوني فقه جو هڪ مخصوص مڪتب آهي، جيڪو حنفي فقهي مڪتب سان سخت وابستگي کي تمام گهڻي اهميت ڏئي ٿو، جنهن کي تقلید پڻ چيو ويندو آهي.[73] ديوبندي عالم تقليد کي اسلامي قانون جي صحيح تشريح ۽ اطلاق کي يقيني بڻائڻ جو اهم ذريعو سمجهن ٿا، خاص طور انهن ماڻهن لاءِ جن وٽ اجتهاد ڪرڻ لاءِ ضروري علم ۽ مهارت نه هجي. بهرحال، اجتهاد کي اسلامي قانون جي ارتقا لاءِ ضروري پڻ تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ان کي احتياط ۽ اسلامي علمي روايتن جي احترام سان اختيار ڪرڻ گهرجي.[74] دارالعلوم ديوبند 1892ع ۾ پهريون فتويٰ کاتو، يا دارالافتا، قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ ٻين ديوبندي مدرسن ۽ اسلامڪ فقه اڪيڊمي (هندستان) جهڙين تنظيمن ان جي پيروي ڪئي، جيڪي ديوبندي فقه جي ترقيءَ جو بنياد بڻجن ٿيون.[75] رشيد احمد گنگوهي کي ديوبندي فقه جو باني سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته اشرف علي ٿانوي ۽ عزيز الرحمان عثماني اهم شخصيتون سمجهيا وڃن ٿا.[76] ديوبندي فقه جو سڀ کان اوائلي متن فتاويٰ رشيديه آهي، جڏهن ته ٻين اهم متنن ۾ امداد الفتاويٰ ۽ فتاويٰ دارالعلوم ديوبند شامل آهن.[77] ديوبندي فقه افغانستان جي عدليه جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي،[78] ۽ تقي عثماني ۽ خالد سيف الله رحماني ديوبندي مڪتب جا ممتاز همعصر فقيه تسليم ڪيا وڃن ٿا.[79] Darulifta-Deoband.com ۽ Askimam جهڙيون ڊجيٽل ڪوششون ديوبندي فقه جي ڊجيٽلائزيشن کي ظاهر ڪن ٿيون.[80][81] ديوبندي فقه ۾ هڪ اهم فتويٰ انسانيت لاءِ امن جو فتويٰ آهي، جيڪو فريد الدين مسعود 2016ع ۾ جاري ڪيو، جنهن جي بنگلاديش جي 100,000 کان وڌيڪ اسلامي عالمن حمايت ڪئي، ۽ اسلامي نصوص ۽ روايت جي بنياد تي دهشتگردي کي حرام يا منع ٿيل قرار ڏنو.[82]

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي سياست

ديوبندي سياست برصغير ۾ پان اسلامي تحريڪن، شاهه ولي الله دهلوي، سيد احمد بريلوي جي طريقه محمديه، ۽ ريشمي خط تحريڪ جي نظرين کان گهري طرح متاثر آهي.[83] شاهه ولي الله دهلوي ۽ سندس پيروڪارن جي اڳواڻي هيٺ عالماڻين تحريڪن هندستان ۾ مسلم سياسي طاقت جي زوال کي روحاني ۽ اخلاقي بگاڙ جو نتيجو سمجهيو، جنهن کي انهن غير مسلم مقامي ماڻهن جي مشرڪاڻن عملن ۽ پرڏيهي فلسفيانه خيالن جي بگاڙيندڙ اثرن سان منسوب ڪيو. انهن عالمن جو موقف هو ته علماءَ کي اسلامي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فعال ڪوششن جي تنظيم ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي ۽ سرڪاري ادارن کان آزاد نموني فتاويٰ جاري ڪرڻ گهرجن.[84]

اوڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري، شاهه محمد اسحاق بااثر شاگردن جو هڪ حلقو تيار ڪيو، جن ۾ مملوڪ علي نانوتوي ۽ امداد الله مهاجر مڪي شامل هئا، جن محمد قاسم نانوتوي ۽ رشيد احمد گنگوهي جي رهنمائي ڪئي. سندن تحريڪ برطانوي خلاف هٿياربند بغاوتون ڪيون ۽ ٿانه ڀون ۾ اسلامي امارت قائم ڪئي، پر سندن فوجون شاملي جي جنگ ۾ شڪست کائي ويون. حاجي امداد الله مڪي ڀڄي ويو ۽ گنگوهي کي برطانوي گرفتار ڪيو؛ جڏهن ته قاسم نانوتوي ديوبند شهر ڏانهن واپس هٽڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جتي سندس مائٽن کيس پناهه ڏني.[85]

نانوتوي برطانوي عيسائي حڪمراني کي هندستاني سياسي نظام ۾ هڪ فيصلائتو ٽٽڻ سمجهندو هو، جيڪو ڊگهي وقت تائين مسلمانن جي غلبي هيٺ رهيو هو. هن ديوبند ۾ مدرسي جي قيام کي اهڙي مذهبي اشرافيه پيدا ڪرڻ جو ذريعو تصور ڪيو، جيڪا اسلامي حڪمراني بحال ڪرڻ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ علماءِ جو اثر وڌائڻ جي قابل هجي. گنگوهي جي قيد مان آزادي کان پوءِ، 1866ع ۾ دارالعلوم ديوبند جو مدرسو قائم ڪيو ويو. اهو برصغير ۾ لاڳاپيل مدارس جي وسيع نيٽ ورڪ جو مرڪز بڻجي اڀريو.[86]

ديوبندي جهاد پسندي

[سنواريو]
سميع الحق
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي جهاد پسندي

ديوبندي جهاد پسندي اسلام جي هڪ عسڪري تشريح سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ديوبندي تحريڪ جي تعليمات مان اخذ ڪري ٿي. ديوبندي تحريڪ هٿياربند تڪرار جون ٽي لهرون ڏٺيون. پهرين لهر جو نتيجو 1857ع جي هندستاني بغاوت دوران تحريڪ جي بزرگن طرفان ٿانه ڀون جي مرڪز سان هڪ اسلامي علائقي جي قيام جي صورت ۾ نڪتو،[5][9][87][88] جيڪو دارالعلوم ديوبند جي قيام کان اڳ هو.[89] امداد الله مهاجر مڪي هن اسلامي علائقي جو امير المؤمنين، رشيد احمد گنگوهي چيف جسٽس، ۽ محمد قاسم نانوتوي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪيو.[90] بهرحال، شاملي جي جنگ ۾ ديوبندي فوجن تي برطانوي فتح کان پوءِ، اهو علائقو ختم ٿي ويو. دارالعلوم ديوبند جي قيام کان پوءِ، محمود حسن ديوبندي ٻي لهر شروع ڪئي. هن مختلف قدمن، جن ۾ ثمرۃ التربيت جي قيام پڻ شامل هو، وسيلي برطانوي خلاف هٿياربند مزاحمت کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جڏهن برطانوي سندس ريشمي خط تحريڪ کي ظاهر ڪيو، تڏهن کيس گرفتار ڪري مالٽا ۾ قيد رکيو. سندس آزادي کان پوءِ، هو ۽ سندس پيروڪار مرڪزي سياست ۾ داخل ٿيا ۽ جمهوري عمل ۾ سرگرمي سان حصو ورتائون. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، پاڪستان–افغان سرحد ديوبندي جهادي تحريڪ جي ٽين لهر جو مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي سوويت–افغان جنگ هٿي ڏني.[91][5] صدر محمد ضياء الحق جي سرپرستي هيٺ، ان جي واڌ مختلف مدرسن، جهڙوڪ دارالعلوم حقانيه ۽ جامعه علوم الاسلاميه، وسيلي ٿي، جڏهن تہ سياسي حمايت جمعيت علماءِ اسلام (س) طرفان ڏني وئي.

پاڪستان–افغان سرحد مان تربيت ورتل عسڪريت پسندن افغان جهاد ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ مختلف تنظيمون قائم ڪيون. ديوبندي سوويت خلاف افغان جهاد ۾ سڀ کان وڌيڪ پابند رضاڪار ۽ پرجوش شرڪت ڪندڙ هئا. پاڪستان جا گهڻا روايتي مدارس، جن افغان مجاهدين جي سرگرمي سان حمايت ڪئي، ديوبندي مڪتب سان لاڳاپيل هئا.[92] ديوبندي جهاد پسندي جو سڀ کان نمايان مثال طالبان آهن، جن افغانستان ۾ اسلامي حڪومت قائم ڪئي. سميع الحق، جمعيت علماءِ اسلام (س) جو سربراهه، ”طالبان جو پيءُ“ سمجهيو ويندو آهي.

تنظيمون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي تنظيمن جي فهرست

جمعيت علماءِ هند

[سنواريو]

جمعيت علماءِ هند هندستان جي اهم ديوبندي تنظيمن مان هڪ آهي. اها برطانوي هندستان ۾ 1919ع ۾ احمد سعيد دهلوي، ثناء الله امرتسري ۽ ڪيترن ٻين عالمن، جن ۾ ڪفايت الله دهلوي به شامل هو، طرفان قائم ڪئي وئي؛ ڪفايت الله دهلوي ان جو پهريون عارضي صدر چونڊيو ويو.[93] جمعيت پنهنجي قومپرست فلسفي لاءِ ديني بنياد پيش ڪيو آهي. سندن موقف اهو آهي تہ مسلمانن ۽ غير مسلمانن آزادي کان وٺي هندستان ۾ هڪ سيڪيولر رياست قائم ڪرڻ لاءِ گڏيل معاهدو ڪيو آهي.[94] هندستان جو آئين هن معاهدي جي نمائندگي ڪري ٿو.[95]

جمعيت علماءِ اسلام

[سنواريو]

جمعيت علماءِ اسلام (جي يو آءِ) هڪ ديوبندي تنظيم آهي، جيڪا ديوبندي تحريڪ جو حصو آهي.[96] جي يو آءِ تڏهن ٺهي، جڏهن 1945ع ۾ ميمبرن جمعيت علماءِ هند کان الڳ ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان تنظيم الڳ پاڪستان لاءِ مسلم ليگ جي تحريڪ خلاف انڊين نيشنل ڪانگريس جي حمايت ڪئي هئي.[97] جي يو آءِ جو پهريون صدر شبیر احمد عثماني هو.

مجلس احرار اسلام

[سنواريو]

مجلس احرار اسلام (Urdu: مجلس احرارلأسلام)، جيڪا مختصر طور احرار نالي سان به مشهور آهي، برطانوي راڄ دوران هندستاني برصغير ۾ هڪ قدامت پسند ديوبندي سياسي جماعت هئي، جيڪا پاڪستان جي آزادي کان اڳ 29 ڊسمبر 1929ع تي لاهور ۾ قائم ڪئي وئي. چوڌري افضل حق، سيد عطاء الله شاهه بخاري، حبيب الرحمان لڌيانوي، مظهر علي اظهر، ظفر علي خان ۽ دائود غزنوي هن جماعت جا باني هئا.[98] احرار انهن هندستاني مسلمانن تي مشتمل هئي، جيڪي خلافت تحريڪ کان مايوس ٿي ويا هئا،[99][100][10] ۽ ڪانگريس پارٽي جي ويجهو ٿي وئي.[101][صفحو گهربل] هي جماعت محمد علي جناح جي مخالفت ۽ آزاد پاڪستان جي قيام خلاف موقف سان گڏ احمديه تحريڪ تي تنقيد سان لاڳاپيل هئي.[102] 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ، مجلس احرار ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هاڻي مجلس احرار اسلام محمد[مبھم]، نفاذ حڪومتِ الٰھيه ۽ خدمتِ خلق لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. پاڪستان ۾ احرار جو سيڪريٽريٽ لاهور ۾ آهي ۽ هندستان ۾ اهو لڌيانا ۾ قائم آهي.

تبليغي جماعت

[سنواريو]

تبليغي جماعت، هڪ غير سياسي ديوبندي تبليغي تنظيم، ديوبندي تحريڪ جي هڪ شاخ طور شروع ٿي.[103] ان جي شروعات کي هندو اصلاحي تحريڪن جي جواب طور سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي ڪمزور ۽ غير عملي ديوبندي مسلمانن لاءِ خطرو سمجهيون وينديون هيون. اها آهستي آهستي مقامي تنظيم کان قومي تنظيم، ۽ آخرڪار 200 کان وڌيڪ ملڪن ۾ پيروڪارن واري بين الاقوامي تحريڪ بڻجي وئي. جيتوڻيڪ ان جي شروعات ديوبندي تحريڪ مان ٿي، پر هاڻي ان پنهنجي آزاد سڃاڻپ قائم ڪري ڇڏي آهي، جيتوڻيڪ اها اڃا تائين انهن ڪيترن ملڪن ۾ ديوبندي عالمن سان ويجها لاڳاپا رکي ٿي جتي ڏکڻ ايشيائي مسلمانن جون وڏيون آباديون آهن، جهڙوڪ برطانيا.[104]

لاڳاپيل تنظيمون

[سنواريو]

لاڳاپيل عسڪري تنظيمون

[سنواريو]

لشڪر جهنگوي

[سنواريو]

لشڪر جهنگوي (ايل جي) (جهنگوي جي فوج) هڪ ديوبندي عسڪري تنظيم هئي.[105] 1996ع ۾ ٺهيل، اها سپاه صحابه (ايس ايس پي) جي شاخ طور پاڪستان ۾ ڪم ڪندي هئي. رياض بسرا پنهنجن سينئرن سان اختلافن سبب ايس ايس پي کان الڳ ٿيو.[106] هي گروهه، جيڪو ناڪام آپريشن ضرب عضب کان پوءِ عملي طور غير فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان ۽ آمريڪا طرفان دهشتگرد گروهه سمجهيو وڃي ٿو،[107] اهو عام شهرين ۽ انهن جي محافظن تي حملن ۾ ملوث هو.[108][109] لشڪر جهنگوي اڪثر پنجابي آهي.[110] پاڪستان جي انٽيليجنس عملدارن هن گروهه کي هڪ وڏو سيڪيورٽي خطرو قرار ڏنو آهي.[111]

طالبان

[سنواريو]

طالبان ("شاگرد")، متبادل املا طالبن،[112] اسلامي بنياد پرست سياسي ۽ عسڪري تحريڪ آهي، جيڪا افغانستان ۾ آهي. اها افغانستان ۾ پکڙي ۽ حڪومت ٺاهي، سيپٽمبر 1996ع کان ڊسمبر 2001ع تائين افغانستان جي اسلامي امارت طور حڪمراني ڪئي، جنهن جي گادي قنڌار هئي. اقتدار دوران، هن شريعت جي قانون جي پنهنجي سخت تشريح نافذ ڪئي.[113] جيتوڻيڪ ڪيترن اهم مسلمانن ۽ اسلامي عالمن طالبان جي اسلامي قانون بابت تشريحن تي سخت تنقيد ڪئي آهي،[114] دارالعلوم ديوبند مسلسل افغانستان ۾ طالبان جي حمايت ڪئي آهي، جنهن ۾ 2001ع ۾ باميان جي ٻڌائن جي تباهي به شامل آهي،[16] ۽ طالبان جي اڪثريت اڳواڻن تي ديوبندي بنياد پرستي جو اثر هو.[115] پشتونولي، پشتون قبائلي ضابطو، طالبان جي قانونسازي ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.[116] طالبان کي عورتن سان سندن ظالماڻي ورتاءُ سبب بين الاقوامي سطح تي مذمت جو نشانو بڻايو ويو.[117][118]

تحريڪ طالبان پاڪستان

[سنواريو]

تحريڪ طالبان پاڪستان (ٽي ٽي پي)، جنهن کي متبادل طور پاڪستاني طالبان چيو وڃي ٿو، مختلف اسلاميت پسند عسڪري گروهن جي هڪ ڇت تنظيم آهي، جيڪا پاڪستان ۾ افغان سرحد سان گڏ اتر اولهه جي وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ قائم آهي. ڊسمبر 2007ع ۾ لڳ ڀڳ 13 گروهه بيت الله محسود جي اڳواڻي هيٺ متحد ٿي تحريڪ طالبان پاڪستان ٺاهي.[119][120] تحريڪ طالبان پاڪستان جي بيان ڪيل مقصدن ۾ پاڪستاني رياست خلاف مزاحمت، شريعت جي سندن تشريح جو نفاذ ۽ افغانستان ۾ نيٽو جي اڳواڻي هيٺ فوجن خلاف متحد ٿيڻ جو منصوبو شامل آهن.[119][120][121]

ٽي ٽي پي سڌو سنئون ملا عمر جي اڳواڻي هيٺ افغان طالبان تحريڪ سان لاڳاپيل ناهي، ۽ ٻنهي گروهن جي تاريخن، حڪمت عملي وارن مقصدن ۽ مفادن ۾ وڏو فرق آهي، جيتوڻيڪ ٻئي اسلام جي بنيادي طور ديوبندي تشريح جا حامي آهن ۽ اڪثر پشتون آهن.[121][122]

سپاه صحابه

[سنواريو]

سپاه صحابه پاڪستان (ايس ايس پي) هڪ پابندي مڙهيل پاڪستاني عسڪري تنظيم، ۽ اڳ ۾ رجسٽرڊ پاڪستاني سياسي جماعت هئي. اها 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عسڪري اڳواڻ حق نواز جهنگوي طرفان جهنگ ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد بنيادي طور ايراني انقلاب کان پوءِ پاڪستان ۾ وڏي شيعا اثر کي روڪڻ هو.[123][124] هن تنظيم تي صدر پرويز مشرف 2002ع ۾ دهشتگردي خلاف ايڪٽ 1997ع تحت دهشتگرد گروهه هجڻ سبب پابندي لڳائي.[123][124] آڪٽوبر 2000ع ۾ مسعود اظهر، هڪ ٻيو عسڪري اڳواڻ ۽ جيش محمد (جي اي ايم) جو باني، هن ريت حوالو ڏنو ويو تہ "سپاه صحابه جهاد ۾ جيش محمد سان ڪلهو ڪلهي ۾ ملائي بيٺل آهي."[125] آمريڪا جي ليڪ ٿيل سفارتي ڪيبل جي اي ايم کي "ايس ايس پي کان الڳ ٿيل هڪ ٻي ديوبندي تنظيم" قرار ڏنو.[126]

ادارا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي مدرسن جي فهرست

دارالعلوم ديوبند کان پوءِ، جيڪو سڄي دنيا ۾ ديوبنديت جو مکيه مرڪز آهي، مظاهر علوم، سهارنپور هندستان ۾ ٻيو مشهور ديوبندي مدرسو آهي، جنهن زڪريا ڪنڌلوي جهڙا عالم پيدا ڪيا. محمد قاسم نانوتوي جو قائم ڪيل مدرسه شاهي، مرادآباد، جنهن مان مفتي محمود ۽ سعيد احمد اڪبرآبادي جهڙا عالم پڙهيا، پنهنجي حيثيت رکي ٿو. دارالعلوم ڪراچي، جيڪو محمد شفيع قائم ڪيو، جامعه بنوريه ۽ جامعه علوم الاسلاميه پاڪستان ۾ اهم ديوبندي ادارا آهن. دارالعلوم بري، هولڪومب، جيڪو يوسف موٽالا 1970ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ڪيو، اولهه جو پهريون ديوبندي مدرسو آهي.[127] ڏکڻ آفريڪا ۾،[128][129] دارالعلوم نيوڪاسل، 1971ع ۾ قاسم محمد سيما قائم ڪيو[130] ۽ دارالعلوم زڪريا ليناسيا ۾،[131][132][133] مدرسه انعاميه، ڪيمپرڊائون، پنهنجي دارالافتاءَ (فتويٰ تحقيق ۽ تربيت کاتو) لاءِ مشهور آهي، جيڪو مشهور آن لائن فتويٰ سروس Askimam.org هلائي ٿو.[134] الجامعه الاهليه دارالعلوم معين الاسلام بنگلاديش ۾ پهريون قائم ٿيل ديوبندي مدرسو آهي، جنهن شاهه احمد شفيع ۽ جنيد بابونگري جهڙا عالم پيدا ڪيا. الرشيد اسلامڪ انسٽيٽيوٽ، اونٽاريو، ڪينيڊا، دارالعلوم المدنيہ بفيلو، نيو يارڪ ۾، جامعه دارالعلوم زاهدان ايران ۾ ۽ دارالعلوم رحيميه ڪجهه اهم ديوبندي ادارا آهن.



نمايان ميمبر

[سنواريو]

سانچو:Main page

ھمعصر ديوبندي

[سنواريو]

تحريڪ جي ببليوگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ديوبندي تحريڪ جي ببليوگرافي

پڻ ڏسو

[سنواريو]

نوٽس

[سنواريو]
  1. ↑ احمد, اشتيآق; بشير, عامر (2004). ڀارت ۽ پاڪستان: امن ڏانهن رستو جوڙڻ. سوسائٽي فار ٽالرنس اينڊ ايجوڪيشن، پاڪستان (STEP). ص. 36. ديوبنديت جو آغاز برطانوي حڪمراني هيٺ هندستان ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ اصلاحي نظريي طور ٿيو، جنهن جو مقصد مسلمان سماج کي ٻيهر جيارڻ هو، جڏهن اهو نوآبادياتي رياست جي حدن اندر رهڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيو هو.
  2. ↑ طاهر عباس (March 2011). اسلامي ريڊيڪلزم ۽ گهڻ ثقافتي سياست: برطانوي تجربو. Taylor & Francis. ص. 34. ISBN 978-1-136-95960-8.
  3. ↑ ڪامران بخاري، ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو، نيو لائينز ميگزين، 23 نومبر 2021.
  4. ↑ برطانوي مسلمانن ديوبندي تحريڪ جي ميڊيا ٽرائل کي رد ڪيو، مسلم ڪائونسل آف برٽن، 7 سيپٽمبر 2007.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 پوري, لوو (3 November 2009). "ديوبندي اسلام جو ماضي ۽ مستقبل". سي ٽي سي سينٽينل (ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ: دهشتگردي سان مقابلي جو مرڪز) 2 (11): 19–22. https://ctc.usma.edu/the-past-and-future-of-deobandi-islam/. آرڪائيو ڪيا ويا 21 January 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  6. ↑ "ڇهه وڏا بزرگ". دارالعلوم ديوبند. اصل نسخو مان 8 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  7. 1 2 3 4 هاشمي, عرشي سليم (2016). "ديوبندي قسم جي جهاد پسندي جون تاريخي پاڙون ۽ پاڪستان ۾ تشدد لاءِ ان جا اثر". ۾ جواد سيد; ايڊوينا پائيو; طاهر ڪامران; عباس زيدي (مرتب). پاڪستان ۾ عقيدي بنياد تشدد ۽ ديوبندي عسڪريت پسندي. بيزنگ اسٽوڪ: پالگريو ميڪملن. ص. 139. doi:10.1057/978-1-349-94966-3. ISBN 978-1-349-94965-6. LCCN 2016951736. دارالعلوم ديوبند جي ڪجهه اهم باني عالمن، جهڙوڪ محمد قاسم نانوتوي ۽ رشيد احمد گنگوهي، شاهه ولي الله جي مذهبي-سياسي تصور مان وڌيڪ الهام ورتو ۽ انهن يو پي جي ديوبند ۾ 30 مئي 1866ع تي هڪ اسلامي مدرسو قائم ڪيو
  8. 1 2 3 لاپيڊس, ايرا مارون (2002). اسلامي سماجن جي تاريخ (نظرثاني ٿيل ڇاپو). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 626. ISBN 0521779332.
  9. 1 2 3 آستھانا, اين. سي.; نرمل, انجلي (2009). شهري دهشتگردي: افسانا ۽ حقيقتون. جيپور: ششي جين فار پوائنٽر پبلشرز. ص. 66. ISBN 978-81-7132-598-6.
  10. 1 2 3 4 5 6 علي, اصغر (9 April 2011). "سيڪيولر هندستان ۾ اسلامي سڃاڻپ". دي ملي گزيٽ. ديوبند جي عالمن ورهاڱي جي مخالفت ڪئي ۽ گڏيل قومپرستي سان گڏ بيٺا. مولانا حسين احمد مدني، جيڪي ان وقت جمعيت العلماءِ هند جا سربراهه هئا، هڪ رسالو متحده قوميت اور اسلام يعني گڏيل قومپرستي ۽ اسلام لکيو، جنهن ۾ قرآن ۽ حديث جي روشني ۾ گڏيل قومپرستي کي جائز قرار ڏنو ۽ مسلم ليگ جي الڳ قومپرستي جي مخالفت ڪئي. جڏهن تعليم يافته اشرافيا اقتدار جي خواهشمند هئي ۽ تنهنڪري پنهنجي مخصوص دائري جي طلبگار هئي؛ عالمن جي ترجيح آزاد هندستان هئي، جتي اهي بنا خوف يا رڪاوٽ اسلام تي عمل ڪري سگهن.
  11. ↑ پاڪستان جي تاريخ ۽ ان جون ابتداون، ڪرسٽوف جفرلو، ص. 224
  12. 1 2 برڪي, شيرين خان (2013). "تبليغي جماعت: دعوت ڏيندڙ مبلغ يا ٽروجن هارس؟". جرنل آف اپلائيڊ سيڪيورٽي ريسرچ (لنڊن: روٽليج) 8 (1): 98–117. doi:10.1080/19361610.2013.738407. ISSN 1936-1629.
  13. 1 2 ڪائپر, ميٿيو جي. (22 February 2018). "تبليغي جماعت—آڪسفورڊ اسلامي مطالعات آن لائن". www.oxfordbibliographies.com. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2018 تي محفوظ ڪيل.
  14. ↑ لوئڊ رڊجون (2015). معاصر دور ۾ صوفي ۽ سلفي. بلومزبري پبلشنگ. ISBN 978-1472532237. ص. 191.
  15. ↑ يوسف ابوالعينين عسڪري اسلامي نظريو: عالمي خطري کي سمجهڻ نيول انسٽيٽيوٽ پريس، 2011، ISBN 978-1612510156 ص. 223.
  16. 1 2 عباس, طاهر (2011). "اسلامي سياسي ريڊيڪلزم: ابتداون ۽ منزلون". اسلامي ريڊيڪلزم ۽ گهڻ ثقافتي سياست: برطانوي تجربو. لنڊن: روٽليج. ص. 33–34. ISBN 978-0-415-57224-8.
  17. ↑ بيدي, روهان (April 2006). ڇا پاڪستانين پنهنجون صوفي روايتون وساري ڇڏيون آهن؟ (PDF). سنگاپور: انٽرنيشنل سينٽر فار پوليٽيڪل وائلنس اينڊ ٽيررزم ريسرچ، نان يانگ ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي. ص. 3. اصل نسخو (PDF) مان 2 November 2013 تي محفوظ ڪيل. هن اندازي موجب پاڪستاني مسلمانن مان 15٪ ديوبندي ۽ 20٪ شيعا آهن، جيڪو پاڪستان جي سني مسلمانن مان لڳ ڀڳ 19٪ جي ديوبندي هجڻ جي برابر آهي.
  18. 1 2 3 سرين, سشانت (2005). جهاد فيڪٽري: پاڪستان جو ٺهندڙ اسلامي انقلاب. نئين دهلي: هر آنند پبليڪيشنز. ص. 282. ISBN 978-8124110751.
  19. 1 2 گگلر, ٿامس ڪي. (2016). "پاڪستان ۾ اسلامائزيشن ۽ بريلوي". ۾ جواد سيد; ايڊوينا پائيو; طاهر ڪامران; عباس زيدي (مرتب). پاڪستان ۾ عقيدي بنياد تشدد ۽ ديوبندي عسڪريت پسندي. لنڊن: پالگريو ميڪملن. ص. 371. doi:10.1057/978-1-349-94966-3. ISBN 978-1-349-94965-6. LCCN 2016951736.
  20. ↑ "ديوبندي اسلام جو ماضي ۽ مستقبل". ڪومبيٽنگ ٽيررزم سينٽر ائٽ ويسٽ پوائنٽ. 3 November 2009. اصل نسخو مان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل.
  21. ↑ موسى, ابراهيم (2015). "آفريڪا ۾ ديوبندي". انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام، ٽيون. برل.
  22. ↑ خليلي, محمد الله (2016). "ڏکڻ آفريڪا ۾ ديوبندي فڪر جو اثر". ڪوازولو-نيٽال يونيورسٽي: 15. https://www.academia.edu/34768122.
  23. ↑ دراني, عبدالغفور (2013). "هندستان ۾ ديوبندي فڪر جي آمد ۽ ايراني بلوچستان تي ان جو اثر". جرنل آف سب ڪنٽينينٽ ريسرچز 4: 22. doi:10.22111/jsr.2013.848. https://jsr.usb.ac.ir/article_848.html?lang=en.
  24. ↑ احمد, اشرف (2000). "ايران ۾ اسلام XIII. ويهين صديءَ ۾ اسلامي سياسي تحريڪون". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
  25. ↑ سانچو:Durani,2013,p=22
  26. ↑ سلمان, پيرزادا (21 May 2015). "ايران ۾ ديوبندي فڪر جي ڪردار تي بحث". ڊان.
  27. 1 2 احمد, عبدالعظيم (12 August 2016). "برطانيا جا مسلمان ڪير آهن؟". آن رليجن ميگزين. اصل نسخو مان 9 August 2018 تي محفوظ ڪيل.
  28. 1 2 نورفولڪ, اينڊريو (7 September 2007). "برطانوي مسجدن تي سخت گير قبضو". دي ٽائيمز.
  29. ↑ بوئن, اينس (14 June 2014). "اسان جون مسجدون ڪير هلائي ٿو؟". دي اسپيڪٽيٽر.
  30. ↑ تعليم، ٻارن جي خدمتن ۽ مهارتن بابت هز ميجسٽي جي چيف انسپيڪٽر جي سالياني رپورٽ 2014/15 (PDF). هائوس آف ڪامنز. 1 December 2015. ص. 95–96. متبادل ڳنڍڻو.
  31. ↑ نورفولڪ, اينڊريو (19 April 2016). "جيلن جو سربراهه انتهاپسند اسلامي فرقي جي تعريف ڪري ٿو". دي ٽائيمز.
  32. ↑ بخاري, ڪامران (23 November 2021). "ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو". نيو لائينز ميگزين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2021 تي محفوظ ڪيل.
  33. ↑ خان, ريحان (3 February 2020). "شاهه اسماعيل دهلوي، شاهه ولي الله دهلوي جو پوٽو، تصوف ۽ سلفيت جي امتزاج جي نمائندگي ڪندو هو". نيو ايج اسلام. اصل نسخو مان 9 May 2021 تي محفوظ ڪيل.
  34. ↑ انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا تي سک حڪمران رنجيت سنگهه جو تعارف حاصل ڪيل 16 آگسٽ 2018
  35. ↑ books.google.com تي دهلوي جو تعارف حاصل ڪيل 16 آگسٽ 2018
  36. ↑ سينان سييچ, محمد (4 February 2020). "هڪ تحريڪ کي پرتشدد ڇا بڻائي ٿو: هندستان ۽ پاڪستان ۾ اهل حديث (سلفين) جو تقابلي جائزو". MEI. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2021 تي محفوظ ڪيل.
  37. ↑ "علماءِ ديوبند جو مسلڪ – دارالعلوم ديوبند – هندستان".
  38. 1 2 3 4 5 گريگوري سي. ڪوزلووسڪي (21 November 1985). برطانوي هندستان ۾ مسلم اوقاف ۽ سماج. سي يو پي آرڪائيو. ص. 76. ISBN 978-0521259866.
  39. ↑ روئي, اوليويئر (1990). افغانستان ۾ اسلام ۽ مزاحمت (Second ڇاپو). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 57. ISBN 9780521397001.
  40. ↑ بخاري, ڪامران (23 November 2021). "ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو". نيو لائينز ميگزين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2021 تي محفوظ ڪيل.
  41. ↑ "دارالعلوم ديوبند جي تاريخ"، جلد 1، 1980
  42. 1 2 Spevack, Aaron (2014). سنّي عالم جو مثالي نمونو: الباجوري جي فڪر ۾ قانون، علم ڪلام ۽ تصوف. اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ص. 49. ISBN 978-1-4384-5370-5.
  43. ↑ ڊيوڊ ايمانوئل سنگهه، جديد ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامائزيشن: ديوبندي اصلاح ۽ گجر جواب، ص. 167.
  44. ↑ ibnummabd (2009-02-19). "تعارف". Deoband.org. اصل نسخو مان 21 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  45. ↑ مارٽن وان برونيسن، اسٽيفانو اليوي، مغربي يورپ ۾ اسلامي علم جي پيداوار: منتقلي ۽ اشاعت، ص. 100. ISBN 1136932860
  46. ↑ انگرام, برينن ڊي. (2018). هيٺان کان احيا: ديوبندي تحريڪ ۽ عالمي اسلام. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 254. ISBN 9780520970137.
  47. 1 2 3 4 5 Ingram, Brannon D. (2018). هيٺان کان احيا: ديوبندي تحريڪ ۽ عالمي اسلام. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 7, 64, 100, 241. ISBN 978-0520298002.
  48. 1 2 3 Ingram, Brannon D. (2009). "صوفي، عالم ۽ قرباني جا ٻڪر: رشيد احمد گنگوهي (وفات 1905ع) ۽ تصوف تي ديوبندي تنقيد". دي مسلم ورلڊ. 99 (3). بليڪ ويل پبلشنگ: 484. doi:10.1111/j.1478-1913.2009.01281.x.
  49. ↑ رانا، ايم. اي.، 2011. پاڪستان ۾ عسڪري گروهن جي ارتقا. ڪانفليڪٽ اينڊ پيس اسٽڊيز، 4(2)، ص.137.
  50. ↑ ميٽڪالف, باربرا ڊيلي (2002). برطانوي هندستان ۾ اسلامي احيا: ديوبند، 1860–1900 (3rd impression. ڇاپو). نئين دهلي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 141. ISBN 0-19-566049-8.
  51. ↑ ڪامنز, ڊيوڊ (2016) [2006]. مشن ۽ سلطنت: سعودي تخت جي پويان وهابي طاقت. I.B.Tauris. ص. 144. ISBN 9781838609528. اهو رجحان ــ يعني مؤمنن جي جماعت جي احيا ــ دهلي جي اتر ۾ ديوبند نالي شهر ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري ان کي ديوبندي تحريڪ چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ انهن ۾ وهابين وانگر عبادتن جي درستگي بابت وابستگي هئي، پر حنفي قانوني مڪتب سان انهن جي سخت وابستگي کين عرب حنبلي وهابين کان الڳ ڪري ٿي.
  52. ↑ Ingram, Brannon D. (2018). هيٺان کان احيا: ديوبندي تحريڪ ۽ عالمي اسلام. اوڪلينڊ: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ISBN 978-0520298002. LCCN 2018014045.
  53. ↑ مارٽن وان برونيسن، جوليا ڊي هاويل، اسلام ۾ تصوف ۽ ”جديد“، ص. 130، ISBN 1850438544
  54. ↑ ميٽڪالف، باربرا. "روايت پسند" اسلامي سرگرمي: ديوبند، تبليغي، ۽ طالب آرڪائيو ڪيا ويا 1 September 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. "هي رجحان ــ ”ديوبندي“، ”بريلوي“ يا ”اهل حديث“ ــ ڏکڻ ايشيائي پسمنظر رکندڙ سني مسلمانن جي فرقيوارانه سڃاڻپ بڻجي ويا."
  55. ↑ حق, ضياء الحق (1975). "هند-پاڪستان ۾ مسلم ديني تعليم". اسلامڪ اسٽڊيز (اسلامڪ ريسرچ انسٽيٽيوٽ، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد) 14 (4): 284. "هيٺيان ڪتاب ۽ مضمون پڙهايا وڃن ٿا ... فقه: هدايه، قدوري، نور الایضاح، شرح وقاية، كنز الدقائق".
  56. ↑ ميٽڪالف, باربرا ڊيلي (2002). برطانوي هندستان ۾ اسلامي احيا : ديوبند، 1860–1900 (3rd impression. ڇاپو). نئين دهلي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 141. ISBN 0-19-566049-8.
  57. ↑ خان, فريحه (2008). شريعت جي اصلاح بابت روايت پسند رويا: مولانا اشرف علي ٿانوي جو عورتن جي طلاق جي حق بابت فتويٰ (Thesis). يونيورسٽي آف مشيگن. ص. 59. اهل حديث مان بحث ڪندڙ خاص طور تي ٿانوي جي وضاحت جو نشانو بڻيا، ڇاڪاڻ تہ اهي انهن ماڻهن تي "انڌي تقليد" جو الزام لڳائيندا هئا جيڪي ڪنهن هڪ عالم يا فقهي مڪتب جي فيصلن جي پيروي ڪندا هئا. اهل حديث جو طريقو اهو هو تہ هر دليل ۽ فقهي حڪم لاءِ دليل طلب ۽ پيش ڪيو وڃي.
  58. ↑ زمان, محمد قاسم (2002). معاصر اسلام ۾ علماءَ: تبديليءَ جا نگهبان. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 24. اهل حديث جي چئلينج بابت ديوبندي حساسيت انهن بحثن مان ظاهر ٿئي ٿي جيڪي هنن اهل حديث سان ڪيا ۽ انهن وڏين حديثي شرحَن مان جيڪي خاص طور انهن جي رد ۾ لکيون ويون
  59. ↑ زمان, محمد قاسم (2002). معاصر اسلام ۾ علماءَ: تبديليءَ جا نگهبان. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 39. ...انهن پنهنجي مدرسن ۾ حديث جي مطالعي کي هڪ نئين ۽ هندستاني حوالي سان غير معمولي اهميت ڏني. حديث يقيناً نوآبادياتي دور کان اڳ هندستاني مدرسن ۾ پڙهائي ويندي هئي، پر ديوبندين هڪ ئي سال دوران سني حديث جي سڀني ڇهن مستند مجموعن جي پڙهائي، يا وڌيڪ صحيح نموني "جائزي"، جو رواج قائم ڪيو؛ هي رواج هندستاني ۽ پاڪستاني مدرسن ۾ شاگرد جي اعليٰ مدرسي تعليم جي آخري مرحلي طور ڪم ڪرڻ لڳو آهي
  60. ↑ ميٽڪالف, بي. ڊي. (2002). "روايت پسند اسلامي سرگرمي: ديوبند، تبليغي، ۽ طالب". جديد دنيا ۾ اسلام جي مطالعي لاءِ بين الاقوامي ادارو: 5–6. https://hdl.handle.net/1887/10068.
  61. ↑ ايل. ايسپوزيٽو, جان (1995). جديد اسلامي دنيا جو آڪسفورڊ انسائيڪلوپيڊيا جلد 1. نيو يارڪ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 362. ISBN 0-19-509612-6. ديوبندي... اهو ديني علمن، خاص طور درس نظامي، کي منتقل ڪرڻ جي هڪ اڳواڻي ڪوشش هئي، جيڪو فرنگي محل جي لکنؤ سان لاڳاپيل عالمن سان منسوب هو.. اسڪول جو مقصد غير مسلم حڪمراني ۽ وڏي سماجي تبديليءَ جي دور ۾ ايمان جي تعليمات کي محفوظ رکڻ هو...
  62. 1 2 Deoband.org (2010-07-18). "ديوبندي-بريلوي اتحاد جي سڏ؟ ٻن اهم ديوبندي ادارن جا فتوا". Deoband.org.
  63. 1 2 گگلر, ٿامس ڪي. (2016). "پاڪستان ۾ اسلامائزيشن ۽ بريلوي". ۾ جواد سيد; ايڊوينا پائيو; طاهر ڪامران; عباس زيدي (مرتب). پاڪستان ۾ عقيدي بنياد تشدد ۽ ديوبندي عسڪريت پسندي. لنڊن: پالگريو ميڪملن. ص. 377. doi:10.1057/978-1-349-94966-3. ISBN 978-1-349-94965-6. LCCN 2016951736.
  64. 1 2 3 انگرام, برينن ڊي. (2009). "صوفي، عالم ۽ قرباني جا ٻڪر: رشيد احمد گنگوهي (وفات 1905ع) ۽ تصوف تي ديوبندي تنقيد". دي مسلم ورلڊ. 99 (3). بليڪ ويل پبلشنگ: 480. doi:10.1111/j.1478-1913.2009.01281.x.
  65. 1 2 سرييه, ايلزبيٿ (2014). صوفي ۽ مخالف صوفي: جديد دنيا ۾ تصوف جو دفاع، ٻيهر سوچ ۽ رد. روٽليج ڪرزن. ص. 49. ISBN 978-1136812767.
  66. ↑ "تصوف جا سلسلا ۽ بيعت جي حقيقت". علم گيٽ. 2010-09-20.
  67. ↑ "اشرف علي ٿانوي جو اسلامي عرفان بابت تصور". علم گيٽ | اسلامي علم جو ڊجيٽل آرڪائيو. علم گيٽ. 2018-01-01.
  68. ↑ انگرام, برينن ڊي. (2009). "صوفي، عالم ۽ قرباني جا ٻڪر: رشيد احمد گنگوهي (وفات 1905ع) ۽ تصوف تي ديوبندي تنقيد". دي مسلم ورلڊ. 99 (3). بليڪ ويل پبلشنگ: 479. doi:10.1111/j.1478-1913.2009.01281.x.
  69. 1 2 انگرام, برينن ڊي. (2009). "صوفي، عالم ۽ قرباني جا ٻڪر: رشيد احمد گنگوهي (وفات 1905ع) ۽ تصوف تي ديوبندي تنقيد". دي مسلم ورلڊ. 99 (3). بليڪ ويل پبلشنگ: 484. doi:10.1111/j.1478-1913.2009.01281.x.
  70. 1 2 انگرام, برينن ڊي. (2018). هيٺان کان احيا: ديوبندي تحريڪ ۽ عالمي اسلام. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 7, 64, 100, 241. ISBN 978-0520298002.
  71. 1 2 انگرام, برينن ڊي. (2018). هيٺان کان احيا: ديوبندي تحريڪ ۽ عالمي اسلام. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 66. ISBN 978-0520298002.
  72. ↑ عامر بشير (December 2015). محمد انور خان قاسمي. ed. "ديوبندي صوفي نظريو: توحيد ۽ سنت جي حوالي سان تصوف جي جامع سمجهه ڏانهن". اسلامڪ لٽريچر ريويو (ديوبند: ديوبند انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ ٿاٽ) 2 (2): 2. ISSN 2349-1795.
  73. ↑ مسعود, محمد خالد (1969). ديوبند مڪتب جي فتاويٰ ادب ۾ ظاهر ٿيندڙ اسلامي قانون جي تشريح جا رجحان: ڪجهه سماجي مسئلن ۽ ايجادن بابت ديوبند جي عالمن جي روين جو مطالعو (ايم اي thesis). ڪينيڊا: مڪ گل يونيورسٽي. ص. 25. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 November 2022 تي محفوظ ڪيل.
  74. ↑ Masud 1969, p. 25.
  75. ↑ واني, بلال احمد (2012). تفسير جي ترقيءَ ۾ دارالعلوم ديوبند جو حصو (PDF) (ايم فل thesis). هندستان: شاهه همدان انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ اسٽڊيز، ڪشمير يونيورسٽي. ص. 53–54. ISBN 978-3-659-56556-4. OCLC 892098479.
  76. ↑ الله, محمد (2018). حنفي فقه ۾ ديوبند مڪتب جو حصو: جديد مسئلن ۽ چئلينجن تي ان جي جواب جو مطالعو (پي ايڇ ڊي thesis). هندستان: سينٽر فار فيڊرل اسٽڊيز، جامعه همدرد. ص. 152. hdl:10603/326073.
  77. ↑ Ullah 2018, p. 104, 152.
  78. ↑ ابراهيم, اروا (23 August 2021). "وضاحت ڪندڙ: طالبان ۽ افغانستان ۾ اسلامي قانون". الجزيره انگريزي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2023 تي محفوظ ڪيل.
  79. ↑ Ullah 2018, p. 166, 169.
  80. ↑ Ullah 2018, p. 105–106.
  81. ↑ "اسڪ امام تي سوال پڇڻ جون هدايتون". askimam.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2015 تي محفوظ ڪيل.
  82. ↑ حسين, معاذ (21 June 2016). "100,000 بنگلاديشي اسلامي عالمن جي حمايت ڪيل دهشتگردي مخالف فتويٰ". وائس آف آمريڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2021 تي محفوظ ڪيل.
  83. ↑ موج, محمد (March 2015). ديوبند مدرسه تحريڪ: مخالف ثقافتي رجحان ۽ لاڙا (انگريزي ۾). اينٿم پريس. ISBN 978-1-78308-390-9.
  84. ↑ بخاري, ڪامران (23 November 2021). "ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو". نيو لائينز ميگزين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2021 تي محفوظ ڪيل.
  85. ↑ بخاري, ڪامران (23 November 2021). "ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو". نيو لائينز ميگزين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2021 تي محفوظ ڪيل.
  86. ↑ بخاري, ڪامران (23 November 2021). "ڏکڻ ايشيا ۾ ديوبنديت جو ڊگهو پاڇو". نيو لائينز ميگزين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2021 تي محفوظ ڪيل.
  87. ↑ انگرام, برينن ڊي. (June 2009). "صوفي، عالم، ۽ قرباني جا ٻڪر: رشيد احمد گنگوهي (وفات 1905ع) ۽ تصوف تي ديوبندي تنقيد". دي مسلم ورلڊ (چيچسٽر، ويسٽ سسڪس: وائلي-بليڪويل) 99 (3): 478–501. doi:10.1111/j.1478-1913.2009.01281.x. https://www.academia.edu/282790.
  88. ↑ ليوس, بي.; پيلاٽ, سي ايڇ.; شاخت, جي., مرتب (1991) [1965]. انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام. جلد 2 (2nd ڇاپو). لائڊن: برل پبلشرز. ص. 205. ISBN 90-04-07026-5.
  89. ↑ محمد يحيى, ابوالفتح (1998). দেওবন্দ আন্দোলন: ইতিহাস ঐতিহ্য অবদান [ديوبند تحريڪ: تاريخ، روايت ۽ حصو] (PDF) (Bengali ۾). ڍاڪا: الامين ريسرچ اڪيڊمي بنگلاديش. ص. 156.
  90. ↑ Muhammad Yahya 1998, p. 156.
  91. ↑ موج, محمد (March 2015). ديوبند مدرسه تحريڪ: مخالف ثقافتي رجحان ۽ لاڙا. اينٿم پريس. ISBN 978-1-78308-390-9.
  92. ↑ موج, محمد (March 2015). ديوبند مدرسه تحريڪ: مخالف ثقافتي رجحان ۽ لاڙا (انگريزي ۾). اينٿم پريس. ISBN 978-1-78308-390-9.
  93. ↑ Wasif Dehlavi 1970, p. 45.
  94. ↑ "سلفي ۽ وهابي تحريڪن جي ڪشش کي سمجهڻ". www.ipcs.org. انسٽيٽيوٽ آف پيس اينڊ ڪانفليڪٽ اسٽڊيز. 2024-02-05 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ سمٿ, ڊونلڊ يوجين (1963). هندستان هڪ سيڪيولر رياست طور. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 144، نوٽ 7. ISBN 978-1-4008-7778-2. {{citation}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  96. ↑ رشيد, هارون (2002-11-06). "تعارف: مولانا فضل الرحمان". بي بي سي نيوز.
  97. ↑ "جمعيت علماءِ اسلام". Encyclopedia.com. 2026-05-13 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ احمد، سيد اين. هندستان ۾ مسلم شعور جون ابتداون: هڪ عالمي نظامي نظرئي کان. نيو يارڪ وغيره: گرين ووڊ پريس، 1991. ص. 175
  99. ↑ بارڀوئيا, عتيق الرحمان (2020). براڪ وادي جا مقامي ماڻهو. نوشن پريس. ISBN 978-1-64678-800-2. هندستان ۾ مسلم سياست 1919ع ۾ ديوبند جي علماءَ جي ڪوششن هيٺ جمعيت علماءِ هند جي قيام کان پوءِ هڪ نئين باب ۾ داخل ٿي. ان جو بنياد دارالعلوم، ديوبند جي وقف آزادي پسند شيخ الهند مولانا محمود الحسن رکيو. جمعيت هندستان جي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ تمام سرگرم ڪردار ادا ڪيو.
  100. ↑ ميڪڊرموٽ, ريچل فيل; گورڊن, ليونارڊ اي.; ايمبري, اينسلي ٽي.; پرچٽ, فرانسس ڊبليو.; ڊالٽن, ڊينس, مرتب (2014). "آزادي ۽ ورهاڱي ڏانهن". هندستاني روايتن جا ذريعا: جديد هندستان، پاڪستان، ۽ بنگلاديش. ايشيائي تهذيبن جو تعارف. جلد 2 (3rd ڇاپو). نيو يارڪ: ڪولمبيا يونيورسٽي پريس. ص. 457. ISBN 978-0-231-13830-7. JSTOR 10.7312/mcde13830.15.
  101. ↑ ڪرسٽوف جفرلو. پاڪستان جي تاريخ ۽ ان جون ابتداون. اينٿم پريس، 2004. ISBN 978-1-84331-149-2
  102. ↑ بهادر, ڪليم (1998). پاڪستان ۾ جمهوريت: بحران ۽ تڪرار. هر آنند پبليڪيشنز. ص. 176.
  103. ↑ وولپي, فريڊرڪ (2001). سياسي اسلام: هڪ تنقيدي پڙهڻي. روٽليج. ISBN 978-1134722075. OCLC 862611173.[صفحو گهربل]
  104. ↑ تيمول, رياض (14 October 2019). "مقامي-عالمي اسلامي تحريڪ ۾ تنظيمي جوڙجڪون ۽ اختيار جا مرڪز: برطانيا ۾ تبليغي جماعت". مذھب 10 (10): 573. doi:10.3390/rel10100573.
  105. ↑ ٽيمپلن, جيمس ڊي. (June 2015). "پاڪستان جي ديوبندي مدرسن جي ديني تعليم ۽ انتهاپسندي". ڪائونٽر ٽيررسٽ ٽرينڊز اينڊ ايناليسز (نان يانگ ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي، سنگاپور: بين الاقوامي مرڪز براءِ سياسي تشدد ۽ دهشتگردي تحقيق) 7 (5): 15–21. https://www.jstor.org/stable/26351354.
  106. ↑ رول, انيميش (2 June 2005). "لشڪر جهنگوي: پاڪستان ۾ فرقيواراڻو تشدد ۽ بين الاقوامي دهشتگردي سان لاڳاپا". ٽيررزم مانيٽر (جيمز ٽائون فائونڊيشن) 3 (11). http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=497&tx_ttnews%5BbackPid%5D=180&no_cache=1.
  107. ↑ "پاڪستاني گروهه آمريڪي دهشتگرد فهرست ۾ شامل". بي بي سي نيوز ڏکڻ ايشيا. 30 January 2003.
  108. ↑ احمد، طفيل (21 March 2012). "ٽوئيٽر، يوٽيوب، فيسبڪ ۽ ٻين انٽرنيٽ اوزارن کي استعمال ڪندي، پاڪستاني دهشتگرد گروهه لشڪر جهنگوي شيعا مسلمانن خلاف تشدد کي ڀڙڪائي ٿو ۽ يهودي دشمني پيدا ڪري ٿو". دي مڊل ايسٽ ميڊيا ريسرچ انسٽيٽيوٽ، memri.org.
  109. ↑ "ڪوئيٽا بم ڌماڪي جي گرفتارين کان پوءِ پاڪستاني شيعن احتجاج ختم ڪيو". رائٽرز. 19 February 2013.
  110. ↑ "گلگت ۾ فرقيواراڻي حملي ۾ پاڪستاني شيعا مارجي ويا". بي بي سي نيوز. 16 August 2012. اڪثر پنجابي گروهه، لشڪر جهنگوي، 2002ع ۾ آمريڪي رپورٽر ڊينيئل پرل جي قتل ۽ ٻين عسڪري حملن، خاص طور ڏاکڻي شهر ڪراچي ۾، سان ڳنڍيل آهي.
  111. ↑ "ايران پاڪستان ۾ دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي". تهران ٽائيمز. 17 February 2013. اصل نسخو مان 4 September 2014 تي محفوظ ڪيل.
  112. ↑ "تجزيو: طالبن ڪير آهن؟". بي بي سي نيوز. 2000-12-20.
  113. ↑ ابرامز, ڊينس (2007). حامد ڪرزئي. انفو بيس پبلشنگ. ص. 14. ISBN 978-0-7910-9267-5. اقتدار سنڀالڻ سان ئي طالبان ملڪ تي اسلامي قانون جي پنهنجي سخت تشريح لاڳو ڪئي
  114. ↑ اسڪين, روز ميري (2002). طالبان هيٺ افغانستان جون عورتون. ميڪ فارلينڊ. ص. 41. ISBN 978-0-7864-1090-3.
  115. ↑ ميلي, وليم (2001). ڇا بنياد پرستي ٻيهر پيدا ٿي؟ افغانستان ۽ طالبان. سي هرسٽ اينڊ ڪو. ص. 14. ISBN 978-1-85065-360-8.
  116. ↑ شيفر, برينڊا (2006). ثقافت جون حدون: اسلام ۽ پرڏيهي پاليسي (illustrated ڇاپو). ايم آءِ ٽي پريس. ص. 277. ISBN 978-0-262-69321-9. طالبان جي ذهنيت، بهرحال، برابر يا شايد وڌيڪ پشتونولي سان متعين آهي
  117. ↑ جيمس گرسٽنزان; ليزا گيٽر (18 November 2001). "لورا بش افغان عورتن جي حالت تي خطاب ڪيو". لاس اينجلس ٽائيمز.
  118. ↑ "طالبان ۽ طالبان کان پوءِ واري دور ۾ عورتن جا حق". جنگي سردارن وچ ۾ هڪ عورت. پي بي ايس. 11 September 2007.
  119. 1 2 باجوريا, جيشري (6 February 2008). "پاڪستان جي دهشتگردن جي نئين نسل". ڪائونسل آن فارين رليشنز. اصل نسخو مان 14 May 2009 تي محفوظ ڪيل.
  120. 1 2 عباس, حسن (January 2008). "تحريڪ طالبان پاڪستان جو تعارف". سي ٽي سي سينٽينل (ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ: دهشتگردي سان مقابلي جو مرڪز) 1 (2): 1–4. http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/17868/profile_of_tehrikitaliban_pakistan.html. آرڪائيو ڪيا ويا 1 January 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  121. 1 2 ڪارلوٽا گال; اسماعيل خان; پير زبير شاهه; تيمور شاهه (26 March 2009). "آمريڪي واڌاري جي سامهون پاڪستاني ۽ افغان طالبان متحد". نيو يارڪ ٽائيمز.
  122. ↑ شين, اسڪاٽ (2009-10-22). "باغي نالو ته ساڳيو رکن ٿا، پر مقصد مختلف رکن ٿا". نيو يارڪ ٽائيمز.
  123. 1 2 بي. رامن، "مشرف جي پابندي: هڪ تجزيو"، ڏکڻ ايشيا تجزياتي گروپ، پيپر نمبر 395، 18 جنوري 2002ع
  124. 1 2 "پاڪستان: سپاه صحابه (ايس ايس پي)، ان جون سرگرميون ۽ حيثيت سميت"، ڪينيڊا جو اميگريشن ۽ ريفيوجي بورڊ، 26 جولاءِ 2005ع
  125. ↑ "سپاه صحابه پاڪستان، پاڪستان جو دهشتگرد گروهه". www.satp.org.
  126. ↑ "2009ع: ڏکڻ پنجاب ۾ انتهاپسندي، هئڻ وارن ۽ نه هئڻ وارن وچ ۾ جنگ". ڊان. پاڪستان. 2011-05-22. اصل نسخو مان 24 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  127. ↑ محمود, حامد (2012). درس نظامي ۽ برطانيا ۾ بين الاقوامي روايت پسند مدارس (PDF). ص. 7, 17. برطانيا ۾ دارالعلوم العربيه الاسلاميه (بري مدرسو) ۽ جامعة تعليم الاسلام (ڊيوزبري مدرسو) روايتي مدرسي جي دنيا جا 'آڪس برج' سمجهيا وڃن ٿا....مسجدن جي وڌندڙ تعداد سان گڏ قيادت ۽ امامن جي ضرورت وڌي ۽ 1975ع ۾ پهريون مدرسو بري ڀرسان هولڪومب نالي ڳوٺ ۾ قائم ڪيو ويو – جيڪو دارالعلوم بري يا بري مدرسو طور مشهور آهي.
  128. ↑ ريٽز, ڊيٽرخ (2011). "ليناسيا ۽ آزاد ول ۾ تبليغي مدرسا: عالمي 'اسلامي ميدان' ۾ مقامي ڪردار". ۾ طيب, عبدالقادر; نيهاوس, انگا; وائسي, وولفرام (مرتب). يورپ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مسلم اسڪول ۽ تعليم. مونسٽر: واڪسمان ورلاگ. ص. 85–88. ISBN 978-3-8309-7554-0.
  129. ↑ تيمول, رياض (14 October 2019). "مقامي-عالمي اسلامي تحريڪ ۾ تنظيمي جوڙجڪون ۽ اختيار جا مرڪز: برطانيا ۾ تبليغي جماعت". مذھب (ايم ڊي پي آءِ) 10 (10): 573. doi:10.3390/rel10100573.
  130. ↑ محمد, ياسين (2002). "ڏکڻ آفريڪا ۾ اسلامي تعليم". آءِ ايس آءِ ايم نيوز ليٽر 9: 30. https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/17556/ISIM_9_Islamic_Education_in_South_Africa.pdf?sequence=1. "مقامي طور پڙهائي جا موقعا تڏهن پيدا ٿيا جڏهن 1971ع ۾ پهريون دارالعلوم نيوڪاسل، ڪوازولو نيٽال ۾ قائم ڪيو ويو. هي دارالعلوم ديوبند، هندستان جي درس نظامي نصاب تي ٻڌل هو.".
  131. ↑ عبدالقادر طيب; ۽ ٻيا, مرتب (2011). يورپ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مسلم اسڪول ۽ تعليم (PDF). مونسٽر؛ ميونخ [۽ ٻيا]: واڪسمان. ص. 85, 101. ISBN 978-3-8309-2554-5. اصل نسخو (PDF) مان 16 January 2017 تي محفوظ ڪيل. ليکڪ جي ميداني تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪيترن ملڪن ۾ ديوبندي اسڪول آزاد ول ۽ ليناسيا جي فارغ التحصيلن تي وڌندڙ انحصار ڪن ٿا. اهي ٻه اسڪول ۽ سندن فارغ التحصيل عالمي سطح تي ديوبندي اسڪولن وچ ۾ نيٽ ورڪ وڌائيندڙ طور ڪم ڪري رهيا آهن.
  132. ↑ عبدالقادر طيب; ۽ ٻيا, مرتب (2011). يورپ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مسلم اسڪول ۽ تعليم (PDF). مونسٽر؛ ميونخ [۽ ٻيا]: واڪسمان. ص. 85, 101. ISBN 978-3-8309-2554-5. اصل نسخو (PDF) مان 16 January 2017 تي محفوظ ڪيل. ڏکڻ آفريڪا ۾ ليناسيا ۽ آزاد ول جا اسلامي اسڪول اهڙن اسڪولن جا نمايان مثال پيش ڪن ٿا، جيڪي اهڙي صورت ۾ ديني تعليم فراهم ڪن ٿا، جيڪا ڏکڻ آفريڪا کان ٻاهر پيدا ٿيل اسلامي روايتن ۽ تشريحن ۾ مضبوط پاڙون رکي ٿي. ملڪ جي مسلم اقليتي برادريءَ طرفان قائم ڪيل، اهي اسڪول ڏکڻ ايشيا واري ديوبندي اسلامي تشريح جي پيروي ڪن ٿا.
  133. ↑ عبدالقادر طيب; ۽ ٻيا, مرتب (2011). يورپ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مسلم اسڪول ۽ تعليم (PDF). مونسٽر؛ ميونخ [۽ ٻيا]: واڪسمان. ص. 85, 101. ISBN 978-3-8309-2554-5. اصل نسخو (PDF) مان 16 January 2017 تي محفوظ ڪيل. تبليغي جماعت لاءِ، اهي ٻه اسڪول ڏکڻ آفريڪا، اصل آفريڪا ۽ سڄي دنيا ۾ سندن تبليغي سرگرمين لاءِ اهم سوئچ بورڊ آهن.
  134. 1 2 شليفر, ايس. عبدالله; المهيد, منور [in جرمن]; الرواڌيه, المهدي; احمد, افتاب; عصفور, زينب, مرتب (2012). 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمان (PDF). رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر (4th ڇاپو). اردن: پرنس الوليد بن طلال سينٽر فار مسلم-ڪرسچن انڊر اسٽينڊنگ. ص. 110. ISBN 978-9957-428-37-2. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 September 2018 تي محفوظ ڪيل.
  135. ↑ ڊيوڊ ايمانوئل سنگهه. هندستان جا آزاد مدرسا: دارالعلوم، ديوبند ۽ ندوة العلماء، لکنؤ (PDF). آڪسفورڊ سينٽر فار مشن اسٽڊيز. اصل نسخو (PDF) مان 24 November 2020 تي محفوظ ڪيل.
  136. ↑ احمد, شعيب (2006). ويهين صدي جا مسلمان عالم. الڪوثر پبليڪيشنز. ص. 35–37. هن بنيادي مضمون پڙهائڻ شروع ڪيا ۽ باقاعده ترقي ڪندو ويو، جيستائين هيڊ ٽيچر ۽ شيخ الحديث بڻيو. هن 1914ع (1333هه) تائين دارالعلوم جي خدمت ڪئي...شيخ سياسي طور پڻ تمام سرگرم هو. هندستان ۾ برطانوي کي هٽائڻ لاءِ ريشمي رومال نالي تحريڪ ٺهي. هن هن تحريڪ کي اڳتي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
  137. ↑ ابو غده, عبدالفتاح (1997). تراجم ستة من فقهاء العالم الإسلامي في القرن الرابع عشر وآشارهم الفقهية (عربي ۾). بيروت: دار البشائر الاسلاميه. ص. 15. وكان أكبر كبارها وشيخ شيوخها الشيخ محمود حسن الديوبندي الملقب بشيخ العالم، والمعروف بشيخ الهند، وكان في الحديث الشريف مسند الوقت ورحلة الأقطار الهندية. (ترجمو: ۽ ان [دارالعلوم ديوبند] جي وڏن مان سڀ کان وڏو، ۽ ان جي شيخن جو شيخ، شيخ محمود حسن ديوبندي هو، جنهن کي شيخ العالم جو لقب ڏنو ويو، ۽ عام طور شيخ الهند جي نالي سان مشهور هو. شريف حديث جي حوالي سان، هو پنهنجي وقت جو اختيار (مسند الوقت) هو، جنهن وٽ هندستان جي سڀني حصن مان شاگرد [پڙهڻ لاءِ] سفر ڪندا هئا.)
  138. ↑ ميٽڪالف, باربرا ڊيلي (1992). عورتن جي تڪميل: مولانا اشرف علي ٿانوي جو بهشتي زيور: تبصري سان جزوي ترجمو. برڪلي: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 3–4. ISBN 0-520-08093-9. بهشتي زيور مولانا اشرف علي ٿانوي (1864–1943) لکيو، جيڪو ديوبندي اصلاحي تحريڪ جو اڳواڻ هو، جيڪا اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اتر هندستان ۾ نمايان ٿي...مولانا ٿانوي اصلاح جو غير معمولي ڪامياب شارح هو.
  139. ↑ احمد, شعيب (2006). ويهين صدي جا مسلمان عالم. الڪوثر پبليڪيشنز. ص. 68–70. حديث جو هي عظيم حافظ، بهترين حنفي فقيه، قانوندان، مورخ، لسانيات دان، شاعر، محقق ۽ نقاد، محمد انور شاهه ڪشميري...هو هندستان جي سڀ کان وڏي اسلامي يونيورسٽي، ديوبند جي دارالعلوم الاسلاميه، ۾ ويو...هن حنفي مذهب ۾ وڏو حصو وڌو...هن لڳ ڀڳ 40 ڪتاب لکيا...ڪيترن مشهور ۽ فاضل عالمن سندس تعريف ڪئي ۽ سندس ذهانت کي تسليم ڪيو...ڪيترن باصلاحيت عالمن سندس وسيع علم مان فائدو ورتو.
  140. ↑ احمد, شعيب (2006). ويهين صدي جا مسلمان عالم. الڪوثر پبليڪيشنز. ص. 215–216. شيخ الهند جي وفات کان پوءِ، کيس متفقه طور سندس جانشين تسليم ڪيو ويو. ..هو لڳ ڀڳ ويهه سال جمعيت العلماءِ هند جو صدر رهيو...هن لڳ ڀڳ ٽيھه سال صحيح البخاري پڙهائي. سندس سربراهيءَ دوران شاگردن جي علمي طاقت بهتر ٿي...سندس دور ۾ لڳ ڀڳ 4483 شاگرد فارغ التحصيل ٿيا ۽ حديث ۾ مسلسل سند حاصل ڪئي.
  141. ↑ ريٽز, ڊيٽرخ (2004). "الله جي راهه تي مصروف رهڻ: تبليغي جماعت جي پاڻ-تنظيمي (انتظام)". اورينٽي موڊرنو 84 (1): 295–305. doi:10.1163/22138617-08401018. "تازن سالن ۾، تبليغي جماعت جي اسلامي تبليغي تحريڪ نه رڳو ڏکڻ ايشيا ۾، پر سڄي دنيا ۾ وڌندڙ ڌيان حاصل ڪيو آهي...تبليغي تحريڪ 1926ع ۾ وجود ۾ آئي، جڏهن محمد الياس (1885–1944ع) صحيح ديني عملن ۽ رسمن جي پابندي بابت تبليغ شروع ڪئي...الياس جي دارالعلوم ديوبند سان ذاتي لاڳاپي کان شروع ٿيندي، هن تحريڪ کي ديني عالمن، علماءَ، جي حمايت حاصل رهي آهي، جيڪي اتر هندستان جي رياست اتر پرديش ۾ واقع هن مدرسي جي پاڪيزه تعليمات کي ڦهلائيندا رهيا.".
  142. ↑ احمد, شعيب (2006). ويهين صدي جا مسلمان عالم. الڪوثر پبليڪيشنز. ص. 167–170. هن 1907ع (1325هه) ۾ [ديوبند مان] حديث ۾ تخصص سان رسمي تعليم مڪمل ڪئي. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت دارالعلوم ديوبند ۾ پڙهايو...هن پاڪستان جي آزاديءَ جي قرارداد جي حمايت ڪئي ۽ محمد علي جناح جي مدد ڪئي...کيس پاڪستان جو جھنڊو ڦڙڪائڻ جو ڪم ڏنو ويو...سندس عظيم ڪوشش سبب، پاڪستان جو پهريون آئين قرآن ۽ سنت تي ٻڌل هو...فتح الملهم بشرح صحيح مسلم. جيتوڻيڪ هو ڪتاب مڪمل ڪرڻ کان اڳ وفات ڪري ويو، پر ان کي قبول ڪيو ويو ۽ ڪيترن مشهور عالمن ان جي تعريف ڪئي. انهن ۾ شيخ محمد زاهد الڪوثري ۽ شيخ انور شاهه ڪشميري شامل آهن.
  143. ↑ عثماني, محمد تقي (December 2011). "شيخ مفتي محمد شفيع: پاڪستان جو گرانڊ مفتي". Deoband.org. رحمان, زميل الرحمان پاران ترجمو ڪيل. وڏي علم وارو عالم، شيخ مفتي محمد شفيع (الله تعاليٰ مٿس رحم ڪري)، هندستان ۽ پاڪستان جي اهم عالمن ۾ شمار ٿئي ٿو...هن 1325هه ۾ پنهنجي تعليم مڪمل ڪئي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي پڙهائي جي دور ۾ ترقي يافته شاگردن مان هو، دارالعلوم جي استادن کيس اتي استاد بڻائڻ لاءِ چونڊيو...استادن کيس دارالعلوم جي فتويٰ کاتي جو سربراهه مقرر ڪيو...معارف القرآن. هي قرآن مجيد جي قيمتي تفسير آهي، جنهن کي شيخ [محمد شفيع] اردو ٻوليءَ ۾ 8 وڏن جلدن ۾ ترتيب ڏنو.
  144. ↑ رضوي, سيد محبوب (1979). تاريخ دارالعلوم ديوبند. اداره اهتمام، دارالعلوم ديوبند.
  145. ↑ بشير, عامر (2013). شريعت ۽ طريقت: ديوبندي تصوف جي سمجهه ۽ عمل جو مطالعو (PDF). دار السعاده پبليڪيشنز. ص. 117. اصل نسخو (PDF) مان 16 January 2017 تي محفوظ ڪيل. محمد زڪريا کي "ديوبندي تصوف جو مجدد" چئي سگهجي ٿو. هو ممتاز عالم صوفين جي ڊگهي سلسلي ۾ آخري آهي، جن ديوبندي خصوصيتن کي مجسم ڪيو.
  146. ↑ المحمود, اي. ايڇ.; حسن, سيد محمود الحسن (2008). সননাতে নববীর মরত পরতীক: মাওলানা আবদল মতিন চৌধরী শাযখে ফলবাডী রাহ. ص. 78–81.
  147. ↑ "পীর সাহেব چরমোনাই" [پير صاحب چرمنائي]. 2016-03-05. اصل نسخو مان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  148. ↑ "بنگلاديشي اسلامي گروهه حفاظت اسلام جو سربراهه شاهه احمد شفيع فوت ٿي ويو". bdnews24.com.
  149. ↑ "مشهور اسلامي عالم مفتي عبدالرحمان لاڏاڻو ڪري ويو". بي ڊي ڪرونيڪل. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2015 تي محفوظ ڪيل.
  150. ↑ ايس. عبدالله شليفر, مرتب (2012). دي مسلم 500: دنيا جا 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمان. عمان: رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر. ص. 69. تبليغي جماعت جي پاڪستان باب جو اڳواڻ [...] حاجي عبدالوههاب ڏکڻ ايشيا ۽ برطانيا ۾ وڏي پيروي رکندڙ ممتاز پاڪستاني عالم آهي...عبدالوههاب جو ڪم[...] هندستان جي ممتاز اسلامي اداري دارالعلوم ديوبند مان نڪتل آهي، جتي هن پاڪستان ۾ پيروي قائم ڪرڻ کان اڳ پڙهيو.
  151. ↑ لميٽيڊ, شباڪا سافٽ (2 October 2011). আললামা গহরপরী পরিচিতি. jamiagohorpur.com (Bengali ۾).{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  152. ↑ اسلامڪ اڪيڊمي آف مانچسٽر آرڪائيو ڪيا ويا 2020-07-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. دي اسلامڪ اڪيڊمي آف مانچسٽر
  153. ↑ ڪامران, محمد (3 December 2003). "ايس سي شريعت بينچ اڄ صدارتي معافين بابت اپيل ٻڌندي". ڊيلي ٽائيمز. پاڪستان. اصل نسخو مان 20 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  154. ↑ ايس. عبدالله شليفر, مرتب (2012). دي مسلم 500: دنيا جا 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمان. عمان: رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر. ص. 114.
  155. ↑ "نور حسين قاسمي 75 سالن جي عمر ۾ لاڏاڻو ڪري ويو". دي ڊيلي اسٽار. 2020-12-14.
  156. ↑ "محمود الحسن قومي مدرسه تعليمي بورڊ جو نئون چيئرمين". دي ڊيلي اسٽار. 2020-10-03.
  157. ↑ صديقي, ابوبڪر (7 September 2021). "هبت الله آخوندزاده ڪير آهي، افغانستان جو طالبان 'اعليٰ اڳواڻ'؟". گندھارا. ريڊيو فري يورپ/ريڊيو لبرٽي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ "بابونگري حڪومت جي ان دعويٰ کي رد ڪيو تہ حفاظت جي 2013ع واري احتجاج ۾ ڪا موت نہ ٿي". ڍاڪا ٽربيون. 5 November 2018.
  159. ↑ বাংলাদেশ খেলাফত মজলিসের নতন কমিটি গঠন [بنگلاديش خلافت مجلس جي نئين ڪاميٽي جي تشڪيل]. ڊيلي نيا دگنتا (Bengali ۾).[مئل ڳنڍڻو]
  160. ↑ رحمان, عزيز الرحمان. (محمد شميم پاران ترجمو ڪيل) (مرتب). دارالعلوم ڪراچي جو تعارف (PDF). پبلڪ انفارميشن ڊپارٽمينٽ: دارالعلوم ڪراچي. ص. 21. اصل نسخو (PDF) مان 24 January 2014 تي محفوظ ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو)
  161. ↑ "مفتي تقي عثماني". البلاغ. 6 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ ايس. عبدالله شليفر, مرتب (2012). دي مسلم 500: دنيا جا 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمان. عمان: رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر. ص. 89. ديوبندين لاءِ اهم عالم...عثماني ديوبندي تحريڪ ۾ نمائنده شخصيت طور تمام اهم آهي
  163. ↑ "سلهٽ: مشهور اسلامي عالم علامه نورالاسلام اوليپوري تازو خادم القرآن پريشد، سلهٽ طرفان منعقد ڪيل ٽن ڏينهن واري تفسير القرآن محفل جي پهرئين ڏينهن خاص مهمان طور خطاب ڪندي". دي نيو نيشن. اصل نسخو مان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ ايس. عبدالله شليفر, مرتب (2012). دي مسلم 500: دنيا جا 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمان. عمان: رائل اسلامڪ اسٽريٽجڪ اسٽڊيز سينٽر. ص. 134. هو واپارين ۽ زميندارن کان وٺي وزيرن ۽ راندين جي مشهور شخصيتن تائين هر قسم جي برادرين تي اثرانداز ٿيڻ ۾ تمام مؤثر رهيو آهي.
  165. ↑ چمپ ڪورپس (28 April 2021). "ڪيانڪوانزي: صدر موسيويني، مفتي مينڪ سان 'تنوع ۾ اتحاد' تي بحث". چمپ رپورٽس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2021 تي محفوظ ڪيل.
  166. ↑ "ايراني سني عالم چيو تہ ڦاسيون علائقائي تڪرار ڀڙڪائي سگهن ٿيون". رائٽرز. 2016-08-06.
  167. ↑ "پير ذوالفقار نقشبندي دارالعلوم ديوبند جو دورو ڪيو". deoband.net. 9 April 2011.
  168. ↑ "خاص شمارو: ديوبند مدرسه بابت خاص شمارو".

حوالا

[سنواريو]

عام حوالا

[سنواريو]

ببليوگرافي

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
  1. ↑ ان کي ديوبندي مڪتب (اسلام جو)،[2] ۽ ديوبندي فرقي جي نالي سان پڻ سڏيو وڃي ٿو.[3] تنهن هوندي بہ ديوبنديت جا پيروڪار ان ڳالهه کان انڪار ڪن ٿا تہ اها هڪ فرقو آهي.[4]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ديوبندي_تحريڪ&oldid=405302" تان ورتل