دونھون
دونھون (Smoke) گيسن ۾ موجود تمام ننڍڙن ذرڙن (Particulates) جو هڪ مجموعو يا ايروسول (Aerosol) آهي، جيڪو تڏهن پيدا ٿيندو آهي جڏهن ڪو مادو سڙندو آهي يا ان کي تيز گرمي پد تي رکيو ويندو آهي. دونھون اڪثر ڪري باھ (جھڙوڪ چلهہ، ميڻ بتي، انجڻ، يا ٻيلن جي باھ) جو هڪ ناپسنديده نتيجو هوندو آهي، پر ان جا ڪجهہ خاص استعمال پڻ آهن، جھڙوڪ جيت مار دوائن ۾، اشارن موڪلڻ لاءِ، کاڌي کي ذائقو ڏيڻ يا محفوظ ڪرڻ لاءِ، ۽ ڪجهہ مذهبي رسمن ۾ خوشبوءِ پيدا ڪرڻ لاءِ.
بند جڳھن ۾ باھ لڳڻ جي صورت ۾، موت جو سڀ کان وڏو سبب دونھون هوندو آهي. دونھون انسان جي ڦڦڙن کي ساڙڻ، زهر ڏيڻ ۽ ڪاربان مونو آڪسائيڊ جھڙين گيسن ذريعي ساھ ٻوساٽڻ جو سبب بڻجي ٿو.
ڪيميائي بناوٽ
[سنواريو]دونھي جي بناوٽ ان ڳالهہ تي ٻڌل هوندي آهي ته ڪھڙو ٻارڻ (Fuel) سڙي رهيو آهي ۽ ان کي آڪسيجن ڪيتري ملي رهي آهي:
- مڪمل سڙڻ (Complete Combustion): جيڪڏهن آڪسيجن گهڻي مقدار ۾ هجي، ته دونھون گهٽ پيدا ٿيندو آهي ۽ ان ۾ اڪثر خاڪ (Ash) ۽ پاڻي جا بخار هوندا آهن.
- نامڪمل سڙڻ (Incomplete Combustion): جيڪڏهن آڪسيجن گھٽ هجي، تہ تمام گهڻيون زهريليون گيسون پيدا ٿينديون آهن، جھڙوڪ ڪاربان مونو آڪسائيڊ ۽ هائيڊروجن سائينائيڊ.
دونهي ۾ موجود ڪارا ذرڙا اصل ۾ ڪاربان (Soot) هوندا آهن. ان کان علاوه دونهي ۾ نائٽروجن آڪسائيڊ، سلفر ڊائي آڪسائيڊ ۽ مختلف هائيڊرو ڪاربن پڻ موجود هوندا آهن. جيڪڏهن پلاسٽڪ يا ٻيون ڪيميائي شيون سڙن، تہ دونھون وڌيڪ خطرناڪ ۽ سرطان (Cancer) جو سبب بڻجندڙ ٿي سگهي ٿو.
دونهي جا ذرڙا ۽ سائيز
[سنواريو]دونھي جي ذرڙن کي انهن جي سائيز جي بنياد تي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: 1. نيوڪليائي موڊ (Nuclei mode): تمام ننڍڙا ذرڙا (2.5 کان 20 نينو ميٽر). 2. جمع ٿيل موڊ (Accumulation mode): وچولي سائيز جا ذرڙا (75 کان 250 نينو ميٽر). 3. ٿلهو موڊ (Coarse mode): وڏا ذرڙا جيڪي مائيڪرو ميٽر جي حد ۾ هوندا آهن.
وڏا ذرڙا جلد ئي زمين تي ويهجي ويندا آهن، پر ننڍڙا ذرڙا هوا ۾ پري تائين سفر ڪندا آهن ۽ صحت لاءِ وڌيڪ نقصانڪار هوندا آهن.
استعمال
[سنواريو]دونھون قديم زماني کان مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي:
- اشارا (Signals): قديم دور ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ دونهي جا اشارا استعمال ڪيا ويندا هئا.
- فوجي استعمال: جنگ جي ميدان ۾ پنهنجي چرپر کي لڪائڻ لاءِ "اسموڪ اسڪرين" پيدا ڪئي ويندي آهي.
- کاڌو محفوظ ڪرڻ: گوشت يا مڇيءَ کي دونھي ۾ رکي (Smoking) ان کي خراب ٿيڻ کان بچائڻ ۽ ذائقو ڏيڻ.
- مذهبي رسمون: اوڀر جي ملڪن ۾ خوشبوءِ لاءِ اگربتيون يا لوبان ٻاري دونھون پيدا ڪيو ويندو آهي.