مواد ڏانھن هلو

دوا سازي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


دواسازي
الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي
MeSH منفرد سڃاڻپD010600

دواسازي يا فارماڪالاجي دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،[1] جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ حياتياتي نظامن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور فارماڪوڪائنيٽڪس، فارماڪوڊائنامڪس، علاجاتي استعمال ۽ زهريات وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي حياتيائي ڪيميائي عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.[2] دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي دوايون قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ڊرگ جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. نانو فارماڪالاجي نانو پيماني تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.[3][4][5]

هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، دوائي ڪيميا، دوا جي جوڙجڪ، ماليڪيولي ۽ خلوي ميڪانيزمن، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، ماليڪيولي تشخيص، باهمي اثرن، ڪيميائي حياتيات، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا فارماڪوڊائنامڪس ۽ فارماڪوڪائنيٽڪس آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي ريڪپٽرن جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي آزاد ٿيڻ، جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج (LADME) جو مطالعو ڪري ٿي.

دواسازي فارميسي جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، فارماسيوٽڪس، دوائي ڪيميا، فارماڪوگنوسي، ڪلينيڪي فارميسي ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي.

لفظي بڻ بنياد

[سنواريو]

لفظ فارماڪالاجي يوناني لفظ φάρμακον، فارماڪون، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”زهر“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ -λογία، لوگيا، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.[6][7] (ڀيٽيو: فارميسي جو لفظي بڻ بنياد). فارماڪون جو واسطو فارماڪوس سان آهي، جيڪو قديم يوناني مذهب ۾ ڪنهن انساني قربانيءَ جي ٻڪري يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

جديد اصطلاح فارماڪون، دوا جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اندريان مادا ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل ايگونسٽ ۽ اينٽيگونسٽ شامل هوندا آهن، پر انزائم روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ).[8]

تاريخ

[سنواريو]
آفيم جي پوستن مان قدرتي طور حاصل ڪيل آفيم 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.[9]
آفيم جو مکيه فعال جزو، مارفين، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو اوپيئڊ ايگونسٽ طور ڪم ڪري ٿو.[10][11]

ڪلينيڪي فارماڪالاجي جي شروعات وچين دور تائين وڃي ٿي، جڏهن فارماڪوگنوسي، ابن سينا جو القانون في الطب، پيٽر آف اسپين جو ڪمينٽري آن آئزڪ ۽ جان آف سينٽ امنڊ جو ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس موجود هئا.[12] شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان جڙي ٻوٽين ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي فارماڪوپيا نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. خام دوايون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا فعال دوائي جزا (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي.

روايتي طب ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي چيني، منگولي، تبتي ۽ ڪوريائي طب. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ ڇدمي سائنس سمجهيو ويو آهي. اينٿيوجن طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.[13]

17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب نڪولس ڪلپيپر فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ وليم وِدرنگ جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.[14] هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.[15] اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، مارفين، ڪونين ۽ ڊجيٽالس جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.[16] پهريون فارماڪالاجي کاتو روڊولف بوخهايم 1847ع ۾ تارتو يونيورسٽي ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.[15] ان کان پوءِ انگلينڊ ۾ پهريون فارماڪالاجي کاتو 1905ع ۾ يونيورسٽي ڪاليج لنڊن ۾ قائم ڪيو ويو.[17]

فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.[18] تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. عضوي غسل واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي مائيوگراف جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ ليگنڊ پابندي جاچ جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي پابنديءَ جي لاڙي جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.[19] جديد فارماڪالاجسٽ جينيات، ماليڪيولي حياتيات، حياتيائي ڪيميا ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار شخصي طب لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا.

ورهاڱا

[سنواريو]
فارماڪالاجي جا شعبا

فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.[20]

جسم جا نظام

[سنواريو]

فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص نظامن تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ عصبي دواسازي، مرڪزي ۽ پردي عصبي نظامن ۾؛ ۽ مدافعتي فارماڪالاجي، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ قلبي، گردي واري ۽ اينڊوڪرائين فارماڪالاجي شامل آهن. نفسي فارماڪالاجي اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي نفس، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.[21][22] اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.[حوالو گهربل] لاڳاپيل شعبو عصبي نفسي فارماڪالاجي عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.

فارماڪوميٽابولومڪس، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو ميٽابولومڪس مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ ميٽابولائٽن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ. اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن دوائي مرڪبن جي استقلاب جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي. فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ ميٽابولائٽ جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. فارماڪومائڪروبيومڪس مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.[23] فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي مائڪروبيوم جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. فارماڪوجينومڪس جينومي ٽيڪنالاجين جو دوا جي دريافت ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.[حوالو گهربل] انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، فارماڪوجينيٽڪس اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.[حوالو گهربل] فارماڪو ايپي جينيٽڪس بنيادي ايپي جينيٽڪ نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.[24]

ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو دوا جي ترقي ۽ دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين
هڪ زهريات ماهر تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي

فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. ڪلينيڪي فارماڪالاجي انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.[25] ان جو هڪ مثال پوزالاجي آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.[26]

فارماڪالاجي جو زهريات سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.[27] بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.[27]

فارماڪالاجيڪل ڄاڻ طب ۽ فارميسي ۾ دوائي علاج بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.[28]

دوا جي دريافت

[سنواريو]

دوا جي دريافت تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن (ليڊ مرڪبن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.[29] دوا جي جوڙجڪ دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل (اسٽيريوڪيمسٽري) ۾ موافق هجن.[30][31] دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.[32] دوا جي دريافت جو لاڳاپو فارماڪو اڪنامڪس سان آهي، جيڪا صحت اقتصاديات جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.[33][34] فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.[35] دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.[36] حفاظتي فارماڪالاجي دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.[37]سانچو:AI4

دوا جي ترقي طب لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط اقتصادي ۽ سياسي اثر پڻ آهن. صارف کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. آمريڪا ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن آهي؛ اهو آمريڪي فارماڪوپيا پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو. يورپي يونين ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA) آهي، ۽ اهو يورپي فارماڪوپيا پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.[38]

اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.[39] ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.[40] اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.[40]

انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:[40]

  • ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.[40]
  • نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.[40]

الٽو فائدو قانون دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ بيماري جي واقعن يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.[41]

دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ پليسيبو اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.

دوا جي ترقي دوائي ڪيميا جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو.

وسيع پسمنظر

[سنواريو]

فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، فارماڪو ايپيڊيميالاجي آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها ڪلينيڪي فارماڪالاجي ۽ وبائيات جي وچ ۾ پل آهي.[42][43] فارماڪو ماحوليات يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.[44] انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.[45]

دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري نسلي فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.[46]

اڀرندڙ شعبا

[سنواريو]

فوٽو فارماڪالاجي طب ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي روشني سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.[47] اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن ضمني اثرن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.[48][49]

ايپي جينيٽڪ علاج، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي ايپي جينيٽڪ گهڙي وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.[50][51] ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن:

  • آزاد ٿيڻ – جڏهن فعال دوائي جزو پنهنجي دوائي بناوت مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.[52]
  • جذب – دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي.
  • ورڇ – دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي.
  • استقلاب – دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾.
  • اخراج – دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي.

فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر

[سنواريو]
  • اڌ عمر (t½) – دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت.
  • ورڇ جو حجم (VD) – هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو.
  • ڪل ڪليئرنس (Cltot) – هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.[53]
  • وکر هيٺ علائقو (AUC) – وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC0−∞).[54]

فارماڪالاجي جو نظريو

[سنواريو]

فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: فارماڪوڪائنيٽڪس ۽ فارماڪوڊائنامڪس.

فارماڪوڪائنيٽڪس

[سنواريو]

فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.[55][56] ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن:

  • آزاد ٿيڻ – جڏهن فعال دوائي جزو پنهنجي دوائي بناوت مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.[57]
  • جذب – دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي.
  • ورڇ – دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي.
  • استقلاب – دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾.
  • اخراج – دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي.

فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر

[سنواريو]
  • اڌ عمر (t½) – دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت.
  • ورڇ جو حجم (VD) – هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو.
  • ڪل ڪليئرنس (Cltot) – هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.[58]
  • وکر هيٺ علائقو (AUC) – وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC0−∞).[59]

فارماڪوڊائنامڪس

[سنواريو]

فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“

ان ۾ شامل آهن:

  • ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون.
  • خوراک-ردعمل لاڳاپو – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا.
  • علاجاتي دري – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد.
خوراک-ردعمل وکرن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.

نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا), دوائن جي فهرست ۽ عصبي مرسل
ڪولينرجيڪ سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، ڪولينرجيڪ مادا (جهڙوڪ مسڪارين) ۽ اينٽي ڪولينرجيڪ مادا (جهڙوڪ ايٽروپين) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ ٽرانسپورٽر روڪيندڙ (جهڙوڪ هيمي ڪولينيم) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ اينٽي ڪولين ايسٽيريز مادا (جهڙوڪ سارين) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.

فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي ليگنڊن ۽ ريڪپٽرن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، ايڪٽائل ڪولين (ACh), ايڊينوسين, ايڊرينالين, اينانڊامائڊ, ايسپارٽيٽ, گلوٽاميٽ, گليسائن, پيورن، سبسٽنس پي, ايڪوسانوئڊ، GABA, ڊوپامين (DA), هسٽامين, سيروٽونن (5-HT), سيرين, ڪينابينوئڊ، اوپيئڊ، ميلاٽونن، واسوپريسن (ADH) ۽ نارايپي نفرين (NE) شامل آهن.[60][61]

فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، انزائم ۽ جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين شامل آهن. انزائمن کي انزائم روڪيندڙن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر، ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل ۽ ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز شامل آهن.[62]

نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، نظامي حياتيات ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي خوراک-ردعمل وکر جي شڪل[63] ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم[64] کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي گهڻ-فارماڪالاجي کي جاچي ٿي.

فارماڪوڊائنامڪس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فارماڪوڊائنامڪس

فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر ليگنڊن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان ڳنڍجڻ جو لاڙو جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي ايگونسٽ، جزوي ايگونسٽ يا اينٽيگونسٽ ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن.

ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي اثرپذيري چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن).

ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن (واپسي جوڳين) يا هم-ويلنسي بند (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي.

دوا جي طاقت ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ EC50 دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC50 دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي.

دوا کي تنگ يا وسيع علاجاتي اشاريو، خاص حفاظتي عامل، يا علاجاتي دري رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ علاجاتي دوا نگراني جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: وارفرين، ڪجهه ضد مرگي دوايون، امينوگليڪوسائيڊ اينٽي بايوٽڪ). اڪثر ضد ڪينسر دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: رسولين کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن.

دوائن جو اثر لوئي اضافيت سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.[64]

ٻين نمونن ۾ هل مساوات، چينگ–پروسوف مساوات ۽ شيلڊ ريگريشن شامل آهن.

فارماڪوڪائنيٽڪس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فارماڪوڪائنيٽڪس

فارماڪوڪائنيٽڪس دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.[65]

جڏهن فعال جزو يا فعال دوائي جزو رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر L-ADME ۾ دلچسپي رکن ٿا:

  • آزاد ٿيڻ – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟
  • جذب – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو (چمڙي، آنت، زباني مخاطي جھلي وسيلي)؟
  • ورڇ – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟
  • استقلاب – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟
  • اخراج – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟

دوا جو استقلاب فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي.

فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي.

جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس

[سنواريو]

روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي ترتيب وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ ٻيهر پروگرامنگ وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون.

تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي هدف کان ٻاهر سرگرمي لاءِ جيني اظهار پروفائلنگ وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي.

فارماڪوڊائنامڪس

[سنواريو]

فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“

ان ۾ شامل آهن:

  • ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون.
  • خوراک-ردعمل لاڳاپو – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا.
  • علاجاتي دري – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد.
خوراک-ردعمل وکرن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.

نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا), دوائن جي فهرست ۽ عصبي مرسل
ڪولينرجيڪ سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، ڪولينرجيڪ مادا (جهڙوڪ مسڪارين) ۽ اينٽي ڪولينرجيڪ مادا (جهڙوڪ ايٽروپين) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ ٽرانسپورٽر روڪيندڙ (جهڙوڪ هيمي ڪولينيم) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ اينٽي ڪولين ايسٽيريز مادا (جهڙوڪ سارين) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.

فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي ليگنڊن ۽ ريڪپٽرن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، ايڪٽائل ڪولين (ACh), ايڊينوسين, ايڊرينالين, اينانڊامائڊ, ايسپارٽيٽ, گلوٽاميٽ, گليسائن, پيورن، سبسٽنس پي, ايڪوسانوئڊ، GABA, ڊوپامين (DA), هسٽامين, سيروٽونن (5-HT), سيرين, ڪينابينوئڊ، اوپيئڊ، ميلاٽونن، واسوپريسن (ADH) ۽ نارايپي نفرين (NE) شامل آهن.[66][67]

فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، انزائم ۽ جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين شامل آهن. انزائمن کي انزائم روڪيندڙن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر، ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل ۽ ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز شامل آهن.[68]

نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، نظامي حياتيات ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي خوراک-ردعمل وکر جي شڪل[69] ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم[64] کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي گهڻ-فارماڪالاجي کي جاچي ٿي.

فارماڪوڊائنامڪس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فارماڪوڊائنامڪس

فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر ليگنڊن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان ڳنڍجڻ جو لاڙو جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي ايگونسٽ، جزوي ايگونسٽ يا اينٽيگونسٽ ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن.

ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي اثرپذيري چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن).

ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن (واپسي جوڳين) يا هم-ويلنسي بند (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي.

دوا جي طاقت ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ EC50 دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC50 دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي.

دوا کي تنگ يا وسيع علاجاتي اشاريو، خاص حفاظتي عامل، يا علاجاتي دري رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ علاجاتي دوا نگراني جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: وارفرين، ڪجهه ضد مرگي دوايون، امينوگليڪوسائيڊ اينٽي بايوٽڪ). اڪثر ضد ڪينسر دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: رسولين کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن.

دوائن جو اثر لوئي اضافيت سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.[64]

ٻين نمونن ۾ هل مساوات، چينگ–پروسوف مساوات ۽ شيلڊ ريگريشن شامل آهن.

فارماڪوڪائنيٽڪس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فارماڪوڪائنيٽڪس

فارماڪوڪائنيٽڪس دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.[70]

جڏهن فعال جزو يا فعال دوائي جزو رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر L-ADME ۾ دلچسپي رکن ٿا:

  • آزاد ٿيڻ – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟
  • جذب – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو (چمڙي، آنت، زباني مخاطي جھلي وسيلي)؟
  • ورڇ – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟
  • استقلاب – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟
  • اخراج – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟

دوا جو استقلاب فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي.

فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي.

جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس

[سنواريو]

روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي ترتيب وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ ٻيهر پروگرامنگ وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون.

تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي هدف کان ٻاهر سرگرمي لاءِ جيني اظهار پروفائلنگ وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي.

انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت

[سنواريو]

دوا پاليسي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دوا پاليسي

آمريڪا ۾ فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن:

  1. دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري).
  2. دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن.

FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا علاجاتي اثر يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.[71]

آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987 ضابطي هيٺ رکي ٿو.

ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي.

Medicare Part D آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي.

نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي.

نسخي واري دوايون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن.

سوسائٽيون ۽ تعليم

[سنواريو]


سوسائٽيون ۽ انتظام

[سنواريو]

بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين، يورپي فارماڪالاجيڪل سوسائٽين جي فيڊريشن ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي ۽ علاجيات جي يورپي انجمن اهڙيون تنظيمون آهن، جيڪي ڪلينڪل ۽ سائنسي فارماڪالاجي جي معياربندي ۽ ضابطي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

دوائن جي طبي درجابندي لاءِ دوائي ڪوڊن وارا نظام جوڙيا ويا آهن. انهن ۾ نيشنل ڊرگ ڪوڊ (NDC)، جنهن جو انتظام فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن ڪري ٿي؛[72] دوا سڃاڻپ نمبر (DIN)، جنهن جو انتظام فوڊ اينڊ ڊرگس ايڪٽ هيٺ هيلٿ ڪينيڊا ڪري ٿو؛ هانگ ڪانگ دوا رجسٽريشن، جنهن جو انتظام هانگ ڪانگ جي صحت کاتي جي دواسازي سروس ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ نيشنل فارماسيوٽيڪل پراڊڪٽ انڊيڪس شامل آهن. درجابنديءَ جا درجي وار نظام پڻ جوڙيا ويا آهن، جن ۾ ايناٽوميڪل ٿراپيوٽڪ ڪيميڪل ڪلاسيفڪيشن سسٽم (AT يا ATC/DDD)، جنهن جو انتظام عالمي صحت تنظيم ڪري ٿي؛ جينيرڪ پراڊڪٽ آئيڊينٽيفائر، جيڪو ميڊي اسپين پاران شايع ڪيل هڪ درجي وار درجابندي نمبر آهي؛ ۽ سنوميڊ جو C محور شامل آهن. دوائن جي جزن کي منفرد جزو سڃاڻپ ڪندڙن وسيلي درجابند ڪيو ويو آهي.

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو طبي تعليم

فارماڪالاجي جو مطالعو حياتيائي طبي سائنسن سان ڳنڍيل آهي ۽ جاندارن تي دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. فارماڪالاجيڪل تحقيق نين دوائن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿي ۽ انساني فعليات جي بهتر سمجهه کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. فارماڪالاجي جي شاگردن کي فعليات، مرضيات ۽ ڪيميا جي مختلف پهلوئن جي تفصيلي عملي ڄاڻ هئڻ گهرجي. کين فارماڪالاجيڪل طور سرگرم مرڪبن جي ذريعن طور ٻوٽن بابت ڄاڻ جي به ضرورت پئجي سگهي ٿي.[46] جديد فارماڪالاجي بين الشعبائي آهي ۽ ان ۾ حياتيائي طبعي ۽ ڪمپيوٽري سائنسون ۽ تجزياتي ڪيميا شامل آهن. هڪ فارماسسٽ کي دوائي تحقيق يا اسپتالن ۽ گراهڪن کي شيون وڪڻندڙ تجارتي تنظيمن ۾ فارميسي جي عملي ڪم لاءِ فارماڪالاجي جي ڄاڻ سان چڱيءَ طرح ليس هئڻ گهرجي. ٻئي پاسي، فارماڪالاجسٽ عام طور ليبارٽري ۾ تحقيق يا نين شين جي ترقيءَ تي ڪم ڪندا آهن. فارماڪالاجيڪل تحقيق علمي تحقيق (طبي ۽ غير طبي)، خانگي صنعتي عهدن، سائنسي لکڻين، سائنسي پيٽنٽن ۽ قانون، صلاحڪاري، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دوائي صنعت جي روزگار، شراب جي صنعت، خوراڪ جي صنعت، فرانزڪ/قانون لاڳو ڪندڙ ادارن، عوامي صحت ۽ ماحولياتي/ماحولياتي نظام جي سائنسن ۾ اهم آهي. فارماڪالاجي اڪثر ميڊيڪل اسڪول جي نصاب جي حصي طور فارميسي ۽ طب جي شاگردن کي پڙهائي ويندي آهي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "The future of pharmacology". British Journal of Pharmacology 147 Suppl 1 (S1): S304–7. January 2006. doi:10.1038/sj.bjp.0706454. PMID 16402118.
  2. ↑ "Definition of PHARMACOLOGY". Merriam-Webster (انگريزي ۾). 2023-02-28 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Menéndez, Sebastián García; Manucha, Walter (2023-01-01). "Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders". Translational Neuroscience 14 (1). doi:10.1515/tnsci-2022-0328. ISSN 2081-3856. PMID 38152092.
  4. ↑ Sulochana, G.; Rajeshkumar, S.; Natarajan, Prabhu Manickam (2025), "Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics", Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases (انگريزي ۾), John Wiley & Sons, Ltd, ص. 81–112, doi:10.1002/9781394200559.ch4, ISBN 978-1-394-20055-9, 2026-06-15 تي حاصل ڪيل
  5. ↑ E, Vignesh Balaji; A, Tamil Selvan (2019-03-31). "Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics" (English ۾). Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences 9 (1): 09–16. doi:10.5958/2231-5659.2019.00003.1. https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3.
  6. ↑ "Pharmacy (n.)". Online Etymology Dictionary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Pharmacology". Online Etymology Dictionary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Takács-Novák, K.; Avdeef, A. (Aug 1996). "Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods". Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis 14 (11): 1405–13. doi:10.1016/0731-7085(96)01773-6. PMID 8877846.
  9. ↑ "The early history of the poppy and opium". Journal of the Archaeological Society of Athens. January 1, 1967.
  10. ↑ Luch, Andreas, مرتب (2009). [[[:سانچو:GBurl]] Molecular, Clinical and Environmental Toxicology]. Experientia Supplementum. جلد 99. Basel: Birkhäuser Basel. ص. 20. doi:10.1007/978-3-7643-8336-7. ISBN 978-3-7643-8335-0. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  11. ↑ Sertürner, Friedrich (1805). "[[[:سانچو:GBurl]] Untitled letter to the editor]". Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) 13: 229–243. سانچو:GBurl.; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.
  12. ↑ "Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century". Clinical Pharmacology and Therapeutics 67 (5): 447–50. May 2000. doi:10.1067/mcp.2000.106465. PMID 10824622.
  13. ↑ Yuan, Haidan; Ma, Qianqian; Ye, Li; Piao, Guangchun (2016-04-29). "The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products". Molecules (Basel, Switzerland) 21 (5): 559. doi:10.3390/molecules21050559. ISSN 1420-3049. PMID 27136524.
  14. ↑ Hollinger MA (2003). [[[:سانچو:GBurl]] Introduction to pharmacology]. CRC Press. ص. 4. ISBN 0-415-28033-8. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  15. 1 2 "The receptor concept: pharmacology's big idea". British Journal of Pharmacology 147 Suppl 1 (S1): S9-16. January 2006. doi:10.1038/sj.bjp.0706457. PMID 16402126.
  16. ↑ "The emergence of the drug receptor theory". Nature Reviews. Drug Discovery 1 (8): 637–41. August 2002. doi:10.1038/nrd875. PMID 12402503. https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077.
  17. ↑ "pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London". www.pa2online.org. 2025-11-20 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ (2007). Pharmacology. چين: ايلسويئر. ISBN 978-0-443-06911-6.
  19. ↑ Masood N. Khan; John W. Findlay, مرتب (2009). Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena. Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-54149-4.
  20. ↑ "The Science of Pharmacology & Toxicology". pharmtox.utoronto.ca (انگريزي ۾). 2026-03-08 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Psychopharmacology". Psychology Today.
  22. ↑ "What is Psychopharmacology". American Society of Clinical Psychopharmacology. 29 November 2012.
  23. ↑ "The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics.". Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine 8 (3): 182–93. September 2010. doi:10.2174/187569210792246326.
  24. ↑ "Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response". Clinical Pharmacology and Therapeutics 85 (4): 426–30. April 2009. doi:10.1038/clpt.2009.2. PMID 19242404.
  25. ↑ "What is Clinical Pharmacology?". ascpt.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses". pharmamad.com. 23 January 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  27. 1 2 "The Science of Pharmacology & Toxicology". Faculty of Medicine, University of Toronto. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2019 تي محفوظ ڪيل. July 16, 2019 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Fasinu, Pius S.; Wilborn, Teresa W. (February 2024). "Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement". Pharmacology Research & Perspectives 12 (1). doi:10.1002/prp2.1178. ISSN 2052-1707. PMID 38361337.
  29. ↑ Commissioner, Office of the (2020-02-20). "The Drug Development Process". FDA (انگريزي ۾). 2025-11-28 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Smith, H. John; Williams, H. John (2002). Liljefors, Tommy; Krogsgaard-Larsen, Povl; Madsen, Ulf (مرتب). Textbook of Drug Design and Discovery. doi:10.1201/b12381. ISBN 978-0-429-21928-3.[صفحو گهربل]
  31. ↑ "Introduction to Drug Design" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 October 2021 تي حاصل ڪيل.سانچو:Self-published inline
  32. ↑ "What is an IND? | Clinical Center". www.cc.nih.gov (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-11-28 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status". American Journal of Public Health 87 (10): 1626–9. October 1997. doi:10.2105/ajph.87.10.1626. PMID 9357343.
  34. ↑ "Time for cooperation in health economics among the modelling community". PharmacoEconomics 28 (8): 609–13. 2010. doi:10.2165/11537580-000000000-00000. PMID 20513161.
  35. ↑ Rai, Mahendra; Goyal, Richa (2018). "Pharmacoeconomics in Healthcare". Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research. ص. 465–472. doi:10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1. ISBN 978-0-12-802103-3.
  36. ↑ "Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing". Chemical Engineering Science 65 (21): iv–vii. November 2010. doi:10.1016/j.ces.2010.08.041. Bibcode: 2010ChEnS..65D...4R.
  37. ↑ Hite, Mark (2016-06-25). "Safety Pharmacology Approaches" (en ۾). International Journal of Toxicology 16: 23–32. doi:10.1080/109158197227332.
  38. ↑ "FDA and EMA inspections: Similarities and Differences | Scilife". www.scilife.io (انگريزي ۾). 2026-03-08 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design". Computational Biology and Chemistry 33 (2): 149–59. April 2009. doi:10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002. PMID 19157988.
  40. 1 2 3 4 5 Newton D, Thorpe A, Otter C (2004). [[[:سانچو:GBurl]] "What's in a Medicine (WM)"]. Revise A2 Chemistry. Heinemann Educational Publishers. ص. 1. ISBN 0-435-58347-6. {{cite book}}: Check |chapter-url= value (مدد)
  41. ↑ Brody, Howard; Light, Donald W. (March 2011). "The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health". American Journal of Public Health 101 (3): 399–404. doi:10.2105/AJPH.2010.199844. ISSN 1541-0048. PMID 21233426.
  42. ↑ Ritter, James; Flower, Rod J.; Henderson, G.; MacEwan, David J.; Loke, Yoon Kong; Rang, H. P. (2020). Rang and Dale's pharmacology (Ninth ڇاپو). Edinburgh: Elsevier. ISBN 978-0-7020-8060-9. OCLC 1081403059.[صفحو گهربل]
  43. ↑ Strom, Brian L. (2021). "Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies". Textbook of Pharmacoepidemiology. ص. 20–34. doi:10.1002/9781119701101.ch2. ISBN 978-1-119-70107-1.
  44. ↑ "Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance". Environmental Health 6 (1). July 2007. doi:10.1186/1476-069X-6-20. PMID 17650313. Bibcode: 2007EnvHe...6...20R.
  45. ↑ Jena, Monalisa; Mishra, Archana; Maiti, Rituparna (26 March 2019). "Environmental pharmacology: source, impact and solution". Reviews on Environmental Health 34 (1): 69–79. doi:10.1515/reveh-2018-0049. PMID 30854834. Bibcode: 2019RvEH...34...69J.
  46. 1 2 "International Society for Ethnopharmacology". International Society for Ethnopharmacology (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-02-04 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Ricart-Ortega, Maria; Font, Joan; Llebaria, Amadeu (May 2019). "GPCR photopharmacology". Molecular and Cellular Endocrinology 488: 36–51. doi:10.1016/j.mce.2019.03.003. PMID 30862498.
  48. ↑ Velema, Willem A.; Szymanski, Wiktor; Feringa, Ben L. (12 February 2014). "Photopharmacology: Beyond Proof of Principle". Journal of the American Chemical Society 136 (6): 2178–2191. doi:10.1021/ja413063e. PMID 24456115. Bibcode: 2014JAChS.136.2178V. https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf.
  49. ↑ "A roadmap to success in photopharmacology". Accounts of Chemical Research 48 (7): 1947–60. July 2015. doi:10.1021/acs.accounts.5b00129. PMID 26103428. Bibcode: 2015AcChR..48.1947B.
  50. ↑ {{Cite journal

    فارماڪالاجي جو نظريو

    فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: فارماڪوڪائنيٽڪس ۽ فارماڪوڊائنامڪس.

    فارماڪوڪائنيٽڪس

    فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>Martínez, Guillermo; Vázquez, Juan; Begines, Belén; Alcudia, Ana (2023-07-12). "Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials". Pharmaceutics 15 (7): 1938. doi:10.3390/pharmaceutics15071938. ISSN 1999-4923. PMID 37514123.
  51. ↑ Ruiz-Garcia, Ana; Bermejo, Marival; Moss, Aaron; Casabo, Vicente G. (February 2008). "Pharmacokinetics in drug discovery". Journal of Pharmaceutical Sciences 97 (2): 654–690. doi:10.1002/jps.21009. ISSN 0022-3549. PMID 17630642. Bibcode: 2008JPhmS..97..654R.
  52. ↑ Dredán, Judit; Csóka, Gabriella; Marton, Sylvia; Antal, István (2003). "[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology]". Acta Pharmaceutica Hungarica 73 (3): 147–151. ISSN 0001-6659. PMID 15112437.
  53. ↑ Korzekwa, Ken; Nagar, Swati (April 2023). "Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct". Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals 51 (4): 532–542. doi:10.1124/dmd.122.001060. ISSN 1521-009X. PMID 36623886.
  54. ↑ Scheff, Jeremy D.; Almon, Richard R.; Dubois, Debra C.; Jusko, William J.; Androulakis, Ioannis P. (May 2011). "Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable". Pharmaceutical Research 28 (5): 1081–1089. doi:10.1007/s11095-010-0363-8. ISSN 1573-904X. PMID 21234658.
  55. ↑ Martínez, Guillermo; Vázquez, Juan; Begines, Belén; Alcudia, Ana (2023-07-12). "Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials". Pharmaceutics 15 (7): 1938. doi:10.3390/pharmaceutics15071938. ISSN 1999-4923. PMID 37514123.
  56. ↑ Ruiz-Garcia, Ana; Bermejo, Marival; Moss, Aaron; Casabo, Vicente G. (February 2008). "Pharmacokinetics in drug discovery". Journal of Pharmaceutical Sciences 97 (2): 654–690. doi:10.1002/jps.21009. ISSN 0022-3549. PMID 17630642. Bibcode: 2008JPhmS..97..654R.
  57. ↑ Dredán, Judit; Csóka, Gabriella; Marton, Sylvia; Antal, István (2003). "[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology]". Acta Pharmaceutica Hungarica 73 (3): 147–151. ISSN 0001-6659. PMID 15112437.
  58. ↑ Korzekwa, Ken; Nagar, Swati (April 2023). "Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct". Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals 51 (4): 532–542. doi:10.1124/dmd.122.001060. ISSN 1521-009X. PMID 36623886.
  59. ↑ Scheff, Jeremy D.; Almon, Richard R.; Dubois, Debra C.; Jusko, William J.; Androulakis, Ioannis P. (May 2011). "Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable". Pharmaceutical Research 28 (5): 1081–1089. doi:10.1007/s11095-010-0363-8. ISSN 1573-904X. PMID 21234658.
  60. ↑ Hyman, Steven E. (2005-03-08). "Neurotransmitters". Current Biology 15 (5): R154–R158. doi:10.1016/j.cub.2005.02.037. ISSN 0960-9822. PMID 15753022. Bibcode: 2005CBio...15.R154H. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083.
  61. ↑ Cuevas, Javier (2019-01-01). "Neurotransmitters and Their Life Cycle". Reference Module in Biomedical Sciences (آمريڪي انگريزي ۾). doi:10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2. ISBN 978-0-12-801238-3.
  62. ↑ Themes, U. F. O. (2021-05-20). "Molecular mechanisms of drug actions". Musculoskeletal Key (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-03-05 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ van Wijk, Roeland; Tans, Sander J.; Wolde, Pieter Rein ten; Mashaghi, Alireza (18 June 2015). "Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology". Scientific Reports 5 (1). doi:10.1038/srep11376. PMID 26087464. Bibcode: 2015NatSR...511376V.
  64. 1 2 3 4 Babaei, Mehrad; Evers, Tom M.J.; Shokri, Fereshteh; Altucci, Lucia; de Lange, Elizabeth C.M.; Mashaghi, Alireza (March 2023). "Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions". Computers in Biology and Medicine 155. doi:10.1016/j.compbiomed.2023.106584. PMID 36805215.
  65. ↑ "Pharmacokinetics". Merriam-Webster. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2019 تي محفوظ ڪيل. July 16, 2019 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Hyman, Steven E. (2005-03-08). "Neurotransmitters". Current Biology 15 (5): R154–R158. doi:10.1016/j.cub.2005.02.037. ISSN 0960-9822. PMID 15753022. Bibcode: 2005CBio...15.R154H. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083.
  67. ↑ Cuevas, Javier (2019-01-01). "Neurotransmitters and Their Life Cycle". Reference Module in Biomedical Sciences (آمريڪي انگريزي ۾). doi:10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2. ISBN 978-0-12-801238-3.
  68. ↑ Themes, U. F. O. (2021-05-20). "Molecular mechanisms of drug actions". Musculoskeletal Key (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-03-05 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ van Wijk, Roeland; Tans, Sander J.; Wolde, Pieter Rein ten; Mashaghi, Alireza (18 June 2015). "Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology". Scientific Reports 5 (1). doi:10.1038/srep11376. PMID 26087464. Bibcode: 2015NatSR...511376V.
  70. ↑ "Pharmacokinetics". Merriam-Webster. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2019 تي محفوظ ڪيل. July 16, 2019 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Nagle H, Nagle B (2005). Pharmacology: An Introduction. Boston: McGraw Hill. ISBN 978-0-07-312275-5.[صفحو گهربل]
  72. ↑ "National Drug Code Directory". U.S. Food and Drug Administration. 5 May 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2019 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

سانچو:فارماڪالاجي سانچو:فارماڪوماڊوليشن سانچو:فارميسي سانچو:حياتيات نيو سانچو:دوائن جا مکيه گروهه سانچو:حياتيات جون شاخون سانچو:ڪيميا جون شاخون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=دوا_سازي&oldid=391628" تان ورتل