مواد ڏانھن هلو

دماغ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
دماغ
Brain
هڪ چمپئنزي جو دماغ
تفصيل
حصواعصابي نظام
سڃاڻپ ڪندڙ
لاطيني ٻوليسيريبرم (cerebrum)
يوناني ٻوليانسيڦالون (encephalon)
21
ائناٽامي جا محاورا A14.1.03.001
ائناٽامي جا محاورا

دماغ (Brain) هڪ عضوو آهي جيڪو، سڀني ڪرنگهي وارا جانورن ۽ اڪثر غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ اعصابي نظام جي مرڪز جي طور تي ڪم ڪري ٿو. اهو اعصابي تاندورن (Tissues) تي مشتمل آهي ۽ عام طور تي مٿي ۾ واقع هوندو آهي، عام طور تي خاص حواس جهڙوڪ ڏسڻ، ٻڌڻ ۽ چکڻ لاءِ مخصوص عضون جي ويجهو هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ خاص عضوو هجڻ جي ڪري، اهو حس واري اعصابي نظام (Sensory Nervous System) کان معلومات حاصل ڪرڻ، انهن معلومات کي پروسيسنگ ڪرڻ (سوچ، ادراڪ ۽ ذهانت) ۽ حرڪي ڪنٽرول (عضلات جي سرگرمين ۽ غدود جي نظام) جي ڪوآرڊينيشن جو ذميوار آهي.

جڏهن ته غير ڪرنگھيدار جانورن جو دماغ وينٽرل اعصابي ڪورڊ (ventral nerve cord) جي الگ الگ ٿيل گئنگليا جي جوڙن (paired segmental ganglia) (جنهن مان هر هڪ صرف لاڳاپيل جسم جي حصي لاءِ ذميوار هوندو آهي) مان پيدا ٿئي ٿو، ڪرنگھيدار جانورن جو دماغ، سڀني جسم جي حصن تي مرڪزي ڪنٽرول سان گڏ، محوري طور تي وچولي ڊورسل اعصاب جي ڪنڊ، جيئن نيورل ٽيوب جي روسٽرل آخر ۾ ويسيڪيولر اينلارجمينٽ مان نڪرندو آهي. سڀني ڪرنگھي واري جانورن جي دماغن کي جينياتي طور ٽن حصن ۾ ورهائي سگھجي ٿو: اڳوڻو دماغ (prosencephalon)، ذيلي طور تي ٽيلنسيڦالون (telencephalon) ۽ ڊائنسيڦالون (diencephalon) ۾ ورهايل، وچولو دماغ (mesencephalon) ۽ پٺيان وارو دماغ (rhombencephalon)، ميٽنسيڦالون (metencephalon) ۽ مائلنسيڦالون (myelencephalon) ۾ ورهايل. اسپائينل ڪنڊ، جيڪو سڌو سنئون سر جي هيٺان صومياتي ڪمن سان رابطو ڪري ٿو، کي ريٺ جي هڏي جي ڪالمن جي اندر بند ٿيل، مائلنسيڦالون جي ڪواڊل توسيع (caudal extension) سمجهي سگھبو آهي. گڏو گڏ، دماغ ۽ اسپينل ڪنڊ سڀني ڪرنگھيدار جانورن ۾ مرڪزي اعصابي نظام ٺاهيندا آهن.

انسانن ۾، اڳوڻي دماغي سانچي ۾ تقريبن 14 کان 16 بلين نيورون شامل آهن[1] ۽ سيريبيلم ۾ نيورون جو اندازي مطابق تعداد 55 کان 70 بلين آهي.[2] هر هڪ نيورون synapses ذريعي ڪيترن ئي هزارن ٻين نيورونن سان ڳنڍيل آهي، عام طور تي هڪ ٻئي سان رابطو ڪري ٿو روٽ جهڙو پروٽريشنز جن کي ڊينڈرائٽس سڏيو وڃي ٿو ۽ ڊگهي فائبر جهڙو ايڪسٽينشن جنهن کي axons سڏيو وڃي ٿو، جيڪي عام طور تي مائلين ٿيل آهن ۽ تيز رفتار مائڪرو اليڪٽرڪ سگنل پلس جي ٽرينن کي کڻندا آهن جن کي ايڪشن پوٽينشنز سڏيو ويندو آهي. دماغ جي ٻين علائقن يا جسم جي ڏور حصن ۾ مخصوص وصول ڪندڙ سيلز کي نشانو بڻائڻ لاء. اڳوڻو پرانتڪس، جيڪو انتظامي ڪمن کي سنڀاليندو آهي، خاص طور تي انسانن ۾ ترقي يافته آهي.

جسماني طور تي، دماغ جسم جي ٻين عضون تي مرڪزي ڪنٽرول کي وڌايو. اهي جسم جي باقي حصي تي عمل ڪن ٿا ٻنهي عضون جي سرگرمي جي نمونن کي پيدا ڪندي ۽ هارمونز نالي ڪيميائي جي رطوبت کي هلائڻ سان. هي مرڪزي ڪنٽرول ماحول ۾ تبديلين لاء تيز ۽ هموار جوابن جي اجازت ڏئي ٿو. ردعمل جي ڪجهه بنيادي قسمن جهڙوڪ ريفليڪسس اسپينل ڪنڊ يا پرديري گينگيا جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو، پر پيچيده حسي ان پٽ جي بنياد تي رويي جو نفيس مقصدي ڪنٽرول مرڪزي دماغ جي معلومات کي گڏ ڪرڻ جي صلاحيت جي ضرورت آهي.

انفرادي دماغي سيلن جي آپريشن کي هاڻي ڪافي تفصيل سان سمجھايو ويو آهي پر انهن جي تعاون جو طريقو لکين جي تعداد ۾ اڃا تائين حل نه ڪيو ويو آهي. جديد نيورو سائنس ۾ تازو ماڊل دماغ کي هڪ حياتياتي ڪمپيوٽر وانگر سمجهن ٿا، هڪ ڊجيٽل ڪمپيوٽر کان ميڪانيزم ۾ بلڪل مختلف، پر ان لحاظ سان ته اهو ڀرپاسي جي دنيا کان معلومات حاصل ڪري ٿو، ان کي ذخيرو ڪري ٿو، ۽ ان کي مختلف طريقن سان پروسيس ڪري ٿو.

دماغ (Brain) اهو عضوو آهي جنهن سان سوچڻ ۽ سمجهڻ جو ڪم وٺبو آهي. دماغ عام طور تي جسم جي منڍي واري حصي ۾ هوندو آهي ۽ اربين نيورانز مان ٺهيل هوندو آهي. انسانن ۾، سيريبريل ڪارٽيڪس ۾ لڳ ڀڳ 14–16 ارب نيوران ٿين ٿا، جڏهن ته سيريبيلم ۾ نيورانن جو اندازي موجب تعداد 55–70 ارب آهي. هر نيوران سائنيپس ذريعي هزارين ٻين نيورانن سان ڳنڍيل هوندو آهي، ۽ عام طور تي اهي هڪ ٻئي سان جڙن جهڙن ابھارن کي ڊينڊرائيٽ ۽ ڊگهن ريشيدار وڌاوتن کي ايڪسون سڏيندا آهن، جن جي ذريعي رابطو ڪندا آهن. اهي اڪثر ڪري مايلينيٽڊ هوندا آهن ۽ تيز مائڪرو برقي سگنلن جي لهرن کي، جن کي ايڪشن پوٽينشل چيو ويندو آهي، دماغ جي ٻين حصن يا جسم جي پري وارن حصن ۾ مخصوص خليات تائين پهچائيندا آهن. پري فرنٽل ڪارٽيڪس، جيڪو ايگزيڪيوٽو فنڪشنز کي ڪنٽرول ڪري ٿو، انسانن ۾ خاص طور تي تمام گهڻو ترقي يافته آهي۔

جسماني عمل جي لحاظ کان، دماغ جسم جي ٻين عضون تي مرڪزي ڪنٽرول رکي ٿو. اهو جسم تي اثر انداز ٿئي ٿو عضلاتي سرگرمي جا نمونا پيدا ڪري ۽ ڪيميائي مادا خارج ڪرائي، جن کي هارمون چيو وڃي ٿو. هي مرڪزي ڪنٽرول ماحول ۾ ٿيندڙ تبديلين تي تيز ۽ هم آهنگ ردعمل مهيا ڪري ٿو. ڪجهه بنيادي ردعمل، جهڙوڪ رفليڪس، ريڙهه جي هڏي يا پيريفرل گانگليا ذريعي ڪنٽرول ٿي سگهن ٿا، پر پيچيده حسي معلومات جي بنياد تي مقصد واري رويي جو ڪنٽرول هڪ مرڪزي دماغ جي معلومات گڏ ڪرڻ واري صلاحيت تي دارومدار رکي ٿو۔

هاڻي انفرادي دماغي خليات جي ڪم کي ڪافي تفصيل سان سمجهيو ويو آهي، پر لکين خليات جي گڏيل ڪم ڪرڻ جو طريقو اڃا تائين مڪمل طور تي حل نه ٿيو آهي.[3] جديد نيورو سائنس ۾ تازن ماڊلن موجب دماغ کي هڪ حياتي ڪمپيوٽر طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو ڊيجيٽل ڪمپيوٽر کان طريقه ڪار ۾ مختلف آهي، پر هن لحاظ سان ساڳيو آهي ته اهو ٻاهرين دنيا مان معلومات حاصل ڪري ٿو، ان کي محفوظ ڪري ٿو، ۽ مختلف طريقن سان ان تي عمل ڪري ٿو۔

هي مضمون سڀني قسمن جي جانورن ۾ دماغ جي خاصيتن جو مقابلو ڪري ٿو، خاص طور تي مهره دار جانورن تي ڌيان ڏيندي. اهو انساني دماغ تي به روشني وجهي ٿو، جتي اهو ٻين دماغن سان گڏيل خاصيتون رکي ٿو. انساني دماغ ٻين دماغن کان ڪيئن مختلف آهي، اهو الڳ مضمون ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه موضوع جيڪي هتي بيان ٿي سگهن ٿا، اهي اتي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيا ويا آهن، ڇو ته انساني حوالي سان انهن بابت وڌيڪ چئي سگهجي ٿو. انهن مان اهم موضوع دماغي بيماري ۽ دماغي نقصان جا اثر آهن۔

بناوٽ

[سنواريو]

ترقي: فزيالوجي: ڪم: تحقيق: سماج ۽ ثقافت: پڻ ڏسو: خارجي ڳنڍڻا:

هڪ ڳوڙهي جهڙي شڪل، جنهن جي وچ ۾ نيرو ٽڪرو آهي، ان جي چوڌاري اڇو علائقو آهي، ۽ ٻاهرين پاسي ڳاڙهي رنگ واري مادي جي سنهي پٽي آهي
چوھ جي سنگهڻ واري بلب جو عرضي ڪٽ، جنهن کي ساڳئي وقت ٻن مختلف طريقن سان رڱيو ويو آهي: هڪ رڱ نيوراني خلوي جسمن کي ڏيکاري ٿو، ۽ ٻيو رڱ نيورو ٽرانسميٽر گابا جي ري سيپٽرن کي ڏيکاري ٿو.

دماغ جي شڪل ۽ ماپ قسمن جي وچ ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، ۽ گڏيل خاصيتن جي سڃاڻپ اڪثر مشڪل هوندي آهي.[4] تنهن هوندي به، دماغي بناوٽ جا ڪيترائي اهڙا اصول آهن، جيڪي قسمن جي وڏي دائري تي لاڳو ٿين ٿا.[5] دماغي بناوت جا ڪجهه پهلو لڳ ڀڳ سمورن جانورن جي قسمن ۾ عام آهن؛[6] جڏهن ته ٻيا پهلو “ترقي يافته” دماغن کي وڌيڪ ابتدائي دماغن کان، يا مهره دار جانورن کي غير مهره دار جانورن کان الڳ ڪن ٿا.[4]

دماغ جي ايناٽامي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو سڀ کان سادو طريقو بصري جاچ آهي، پر ان لاءِ ڪيترائي وڌيڪ پيچيده طريقا به ٺاهيا ويا آهن. دماغي بافتو پنهنجي فطري حالت ۾ ايترو نرم هوندو آهي جو ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر ان کي الڪوحل يا ٻين فڪس ڪندڙ مادَن ۾ ٻوڙي سخت ڪري سگهجي ٿو، ۽ پوءِ اندروني حصي جي جاچ لاءِ ان جا ڪٽا ڪيا وڃن ٿا. ظاهري طور، دماغ جو اندروني حصو نام نهاد ڀوري مادي جي علائقن تي مشتمل هوندو آهي، جن جو رنگ اونداهو هوندو آهي، ۽ اهي اڇي مادي جي هلڪي رنگ وارن علائقن کان الڳ هوندا آهن. وڌيڪ ڄاڻ دماغي بافتي جي ڪٽن کي مختلف ڪيميائي مادَن سان رڱڻ سان حاصل ڪري سگهجي ٿي، جيڪي انهن علائقن کي نمايان ڪن ٿا، جتي مخصوص قسمن جا ماليڪيول وڏي مقدار ۾ موجود هوندا آهن. خوردبين جي مدد سان دماغي بافتي جي خوردبيني بناوت جو اڀياس ڪرڻ ۽ دماغ جي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي تائين ڳانڍاپن جي نموني کي پيروي ڪرڻ به ممڪن آهي.[7]

خليائي بناوٽ

[سنواريو]
هڪ ڊرائنگ جنهن ۾ هڪ نيوران مان “ايڪسون” نالي تند نڪري ٿي ۽ ٻئي خليي سان رابطو ڪري ٿي. هڪ ننڍي اندروني تصوير رابطي واري علائقي کي وڏو ڪري ڏيکاري ٿي.
نيوران برقي سگنل پيدا ڪن ٿا، جيڪي سندن ايڪسونن سان گڏ سفر ڪن ٿا. جڏهن برقي لهر سائنيپس نالي ڳانڍاپي تائين پهچي ٿي، ته اها نيورو ٽرانسميٽر جي آزاد ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي، جيڪو ٻين خلين يا گھرڙن تي موجود ري سيپٽرن سان ڳنڍجي انهن جي برقي سرگرمي تبديل ڪري ٿو.

سڀني قسمن جا دماغ بنيادي طور دماغي خلين يا گھرڙن جي ٻن وڏن طبقن مان ٺهيل هوندا آهن: نيوران ۽ گليئل خليا. گليئل خليا يا گھرڙا، جن کي گليا يا نيوروگليا پڻ چيو ويندو آهي، ڪيترن قسمن جا هوندا آهن ۽ اهم ڪم سرانجام ڏيندا آهن، جن ۾ بناوتي سهارو، ميٽابولڪ سهارو، انسوليشن ۽ واڌ ويجهه جي رهنمائي شامل آهن. پر نيوران عام طور دماغ جا سڀ کان اهم خليات سمجهيا ويندا آهن.[8] انسانن ۾، سيريبريل ڪارٽيڪس ۾ لڳ ڀڳ 14–16 ارب نيوران هوندا آهن،[9] ۽ سيريبيلم ۾ نيورانن جو اندازي موجب تعداد 55–70 ارب آهي.[10] هر نيوران سائنيپسن ذريعي هزارين ٻين نيورانن سان ڳنڍيل هوندو آهي. نيورانن کي منفرد بڻائيندڙ خاصيت انهن جي اها صلاحيت آهي ته اهي مخصوص هدف خلين ڏانهن سگنل موڪلي سگهن ٿا، ڪڏهن ڪڏهن ڊگهن مفاصلن تائين.[8] اهي سگنل ايڪسون جي ذريعي موڪلين ٿا، جيڪو هڪ سنهو پروٽوپلازمي ريشو هوندو آهي، جيڪو خلوي جسم مان نڪري ٿو ۽ عام طور ڪيترين شاخن سان ٻين علائقن ڏانهن وڌي ٿو؛ ڪڏهن ويجهو ۽ ڪڏهن دماغ يا جسم جي پري حصن ۾. ايڪسون جي ڊيگهه غير معمولي ٿي سگهي ٿي: مثال طور، جيڪڏهن سيريبريل ڪارٽيڪس جي ڪنهن پراميڊل خليو، يعني هڪ تحريڪ پيدا ڪندڙ نيوران، کي ايترو وڏو ڪيو وڃي جو ان جو خليائي جسم انساني جسم جيترو ٿي وڃي، ته ان جو ايڪسون به ساڳئي نسبت سان وڏو ٿي ڪجهه سينٽي ميٽر قطر واري ڪيبل بڻجي ويندو، جيڪا هڪ ڪلوميٽر کان وڌيڪ ڊگهي ٿيندي.[11] اهي ايڪسون سگنلن کي برقي-ڪيميائي لهرن جي صورت ۾ منتقل ڪن ٿا، جن کي ايڪشن پوٽينشل چيو ويندو آهي. اهي هڪ سيڪنڊ جي هزارين حصي کان به گهٽ وقت تائين رهنديون آهن ۽ ايڪسون سان گڏ 1–100 ميٽر في سيڪنڊ جي رفتار سان سفر ڪنديون آهن. ڪجهه نيوران مسلسل ايڪشن پوٽينشل خارج ڪندا رهن ٿا، عام طور تي 10–100 في سيڪنڊ جي شرح سان ۽ گهڻو ڪري غير منظم نمونن ۾؛ ٻيا نيوران گهڻو وقت خاموش رهن ٿا، پر ڪڏهن ڪڏهن ايڪشن پوٽينشل جو هڪ ڦاٽ خارج ڪن ٿا.[12]

ايڪسون ٻين نيورانن ڏانهن سگنل خاص ڳانڍاپن وسيلي منتقل ڪن ٿا، جن کي سائنيپس چيو ويندو آهي. هڪ اڪيلو ايڪسون ٻين خلين يا گھرڙن سان ڪيترائي هزار سائنيپٽڪ ڳانڍاپا ٺاهي سگهي ٿو.[8] جڏهن ايڪسون سان گڏ سفر ڪندڙ ايڪشن پوٽينشل ڪنهن سائنيپس تي پهچي ٿو، ته اهو نيورو ٽرانسميٽر نالي ڪيميائي مادو آزاد ڪرائي ٿو. نيورو ٽرانسميٽر هدف خليي جي جھلي ۾ موجود ري سيپٽر ماليڪيولن سان ڳنڍجي ٿو.[8]

سائنيپس دماغ جا بنيادي عملي عنصر آهن.[13] دماغ جو بنيادي ڪم خليي سان خليي جي رابطي تي ٻڌل آهي، ۽ سائنيپس اهي نقطا آهن جتي رابطو ٿئي ٿو. انساني دماغ ۾ لڳ ڀڳ 100 ٽريلين سائنيپس هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي؛[14] حتيٰ جو ميوي جي مک جي دماغ ۾ به ڪيترائي ملين سائنيپس هوندا آهن.[15] انهن سائنيپس جا ڪم تمام گهڻا مختلف هوندا آهن: ڪجهه تحريڪ پيدا ڪندڙ هوندا آهن، يعني هدف خليي کي سرگرم ڪن ٿا؛ ٻيا روڪيندڙ هوندا آهن؛ ۽ ٻيا ٻيو پيغامبر نظام چالو ڪري ڪم ڪن ٿا، جيڪي هدف خلين جي اندروني ڪيميا کي پيچيده طريقن سان تبديل ڪن ٿا.[13] وڏي تعداد ۾ سائنيپس حرڪتي طور تبديل ٿي سگهن ٿا؛ يعني اهي اهڙي نموني پنهنجي طاقت بدلائي سگهن ٿا، جيڪو انهن مان گذرندڙ سگنلن جي نمونن سان ڪنٽرول ٿئي ٿو. عام طور مڃيو وڃي ٿو ته سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ سائنيپس جي تبديلي سکيا ۽ يادگيري لاءِ دماغ جو بنيادي طريقو آهي.[13] دماغ ۾ گهڻي جاءِ ايڪسون والاريندا آهن، جيڪي اڪثر گڏجي اهڙن ڳوٺن ۾ بنديل هوندا آهن، جن کي عصبي ريشيدار رستا چيو ويندو آهي. مايلن (myelin) سان ڍڪيل ايڪسون هڪ چرٻيءَ واري الڳ ڪندڙ پوش ۾ ويڙهيل هوندو آهي، جنهن جو ڪم سگنل جي پکڙجڻ جي رفتار کي تمام گهڻو وڌائڻ آهي. (غير مايلن ٿيل ايڪسون به موجود هوندا آهن.) مايلن اڇو هوندو آهي، تنهن ڪري دماغ جا اهي حصا جيڪي رڳو عصبي ريشَن سان ڀريل هوندا آهن، هلڪي رنگ واري اڇي مادي وانگر نظر ايندا آهن؛ ان جي ابتڙ، ڀوري مادي جا اونداهي رنگ وارا علائقا نيوران جي خلين واري جسمن جي وڏي گهڻائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا.[8]

ڪتاب: شعور

[سنواريو]

اسان جا سمورا حواس پنهنجا احساس، اولڙا، عڪس، فوٽو ڪٿي ٿا پهچائن؟ ڏسڻ، ٻڌڻ، ڇهڻ، چکڻ ۽ سنگهڻ جا حواس جيڪي به عڪس قبولين ٿا، اهي دماغ تائين پهچائين ٿا. هر تصور، هر احساس، هر اولڙو، هر عڪس، هر خيال، هر سوچ، عقيدو، ايمان، وهم، وسوسو، ارادو، عزم، جوش جذبو وغيره سڀ ڄاڻ دماغ ۾ آهي. آڱر ڪٽجي وڃڻ سان سمجهه، ڄاڻ گهٽجي نه ويندي، اکيون نڪرڻ، ٻوڙو ٿيڻ وغيره وقت به اڳ موجود ڄاڻ ۾ کوٽ ڪا نه ٿيندي، پر جيڪڏهن ڪو ڊاڪٽر آپريشن ڪري ميڄالي جو مٿيون تهه يا ياد وارو مرڪز کوٽي، ڪپي ٻاهر ڪڍي ته ماڻهوءَ وٽ سڀ عضوا هئڻ باوجود ڪا به ڄاڻ، ڪا به ياد موجود نه رهندي. اڄ کان پنج لک سال اڳ ٽيهن سالن جي نوجوان جي جسماني قد بت جي ڀيٽ ۾ ان جي کوپڙيءَ يا دماغ جو جيڪو وزن هو ان جي ڀيٽ ۾ اڄوڪي ٽيهن سالن جي نوجوان جو دماغ گهڻو وڏو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته پنج لک سال اڳوڻي نوجوان جيتري ڄاڻ ماڻي پئي ان جي ڀيٽ ۾ اڄوڪي انسان جي ڄاڻ لکين ڀيرا وڌيڪ سڌريل آهي. جڏهن کان انسان اپائڻ، پيدا ڪرڻ، پورهيو ڪرڻ سکيو آهي، تڏهن کان هن وٽ دنيا ۾ موجود شين بابت ٻين ساهوارن جي ڀيٽ ۾ نئين ڄاڻ به وڌي. پورهيي جو ڪو هڪ گهڙيءَ جو عمل سوين نوان تصور پيدا ڪري سگهي ٿو، سوين ڀيرا ساڳيو ڪم سوين ڀيرا ساڳيا تصور ۽ سوين ڀيرا مختلف تصور ڏئي سگهي ٿو. انهن جي ڀيٽ، فرق وغيره وري اڃا نوان تصور ڏي ٿو. اسان پنهنجي حياتيءَ ۾ هر ڏيهاڙي ڪيترا ئي نوان تصور ايندا رهن ٿا. هن وقت ڌرتيءَ جي آبادي پنج يا ڇهه ارب آهي ۽ اڄوڪي ڏينهن ۾ هر هڪ انسان جي ذهن وٽ ڪيترا نوان تصور اُڀريا هوندا ۽ اهي سڀ گڏ ڪجن ته ڪيترا نوان تصور ٿيندا. انسان جو هر ڏهاڙي سوين هزارين نون تصورن سان واسطو پوندو رهي ٿو ۽ اهو عمل ماڻهوءَ جي معاملي ۾ گذريل ٽيهن سالن کان هلي رهيو آهي. نون نون عڪسن جو ٺهڻ، انهن جي ٽوڙ ڦوڙ، انهن جو ميلاپ، انهن جي ڪجهه حصن جي ٽٽوڙ ڦوڙ، انهن جي ڪجهه حصن جو ميلاپ، نون عڪسن جو ٻاهرين معاملن سان عمل وسيلي واهپو. جڏهن ٻار ڄمي ٿو تڏهن وٽس ٻين عضون جيان هڪ عضوو، دماغ به آهي. جيئن ڏسڻ يا ٻڌڻ جي عضوي جو ڪم حواسن وسيلي پهچندڙ عڪسن کي سانڍڻ، سنڀالڻ ۽ ياد رکڻ آهي. جيڪڏهن ڪنهن به عضوي کان ڪو به عڪس دماغ تائين نه پهچندو، ته دماغ وٽ ڪو به تصور، ڪو به خيال نه هوندو. نئين ڄاول ٻار وٽ دماغ آهي، جيئرو آهي، حياتياتي ڪم ڪري ٿو پر وٽس ڪو به تصور، خيال، سوچ، ڄاڻ، سمجهه ڪانهي. جيڪڏهن سمورا حواس بيڪار هجن ته دماغ وٽ پنهنجي ليکي ڪو تصور ڪونهي. دماغ خيالَ، تصور، عڪس، اولڙا پنهنجو پاڻ پيدا نه ٿو ڪري پر حواسن وسيلي حقيقتن کان وٺي ٿو، سانڍي ٿو، سنڀالي ٿو، ياد ٿو ڪري.[16][17]

ارتقا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دماغ جي ارتقا

عام ٻه پاسائي جانور جو عصبي نظام

[سنواريو]
هڪ ڏنڊي جهڙي جسم ۾ هاضمي جو نظام هڪ ڇيڙي تي وات کان ٻئي ڇيڙي تي مقعد تائين وڃي ٿو. هاضمي جي نظام جي ڀرسان هڪ عصبي رسي آهي، جنهن جي وات واري ڇيڙي وٽ دماغ آهي.
هڪ عام ٻه پاسائي جانور جو عصبي نظام، جنهن ۾ عصبي رسي، ڀاڱن وارا ڦهلاءَ، ۽ اڳئين حصي ۾ “دماغ” هوندو آهي

ڪجهه ابتدائي جاندارن، جهڙوڪ اسپنجن، جن وٽ عصبي نظام نه هوندو آهي،[18] ۽ سنڊيريا، جن وٽ عصبي ڄار تي ٻڌل ڦهليل عصبي نظام هوندو آهي،[18] کان سواءِ، سڀ جيئرا گهڻ-خليا جانور ٻه پاسائي جانور آهن، يعني اهڙا جانور جن جو ٻن پاسن کان هم آهنگ جسماني نقشو هوندو آهي؛ يعني کاٻو ۽ ساڄو پاسو هڪ ٻئي جي لڳ ڀڳ آئينيدار تصوير هوندا آهن.[19] سڀ ٻه پاسائي جانور هڪ گڏيل اَباڻي جاندار مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جيڪو ڪريوجينين دور جي آخر ۾، 700–650 ملين سال اڳ ظاهر ٿيو، ۽ اهو فرض ڪيو ويو آهي ته انهيءَ گڏيل اَباڻي جاندار جي شڪل هڪ سادي نلي جهڙي ڪيڙي وانگر هئي، جنهن جو جسم ڀاڱن ۾ ورهايل هو.[19] خاڪي جي سطح تي، اها بنيادي ڪيڙي جهڙي شڪل اڄ به سڀني جديد ٻه پاسائي جانورن، جن ۾ مھريدار جانور به شامل آهن، جي جسم ۽ عصبي نظام جي بناوت ۾ ظاهر ٿئي ٿي.[20] بنيادي ٻه پاسائي جسماني صورت هڪ نلي آهي، جنهن ۾ وات کان مقعد تائين خالي آنتي گهاٽ گذري ٿو، ۽ هڪ عصبي رسي هوندي آهي، جنهن ۾ جسم جي هر ڀاڱي لاءِ هڪ ڦهلاءُ، يعني گانگليون، هوندو آهي؛ اڳئين حصي ۾ خاص طور وڏو گانگليون هوندو آهي، جنهن کي دماغ چيو ويندو آهي. ڪجهه قسمن، جهڙوڪ نيماتوڊ ڪيڙن، ۾ دماغ ننڍو ۽ سادو هوندو آهي؛ جڏهن ته ٻين قسمن، جهڙوڪ مهريدار جانورن ۾، اهو وڏو ۽ تمام پيچيده عضوو هوندو آهي.[4] ڪجهه ڪيڙن، جهڙوڪ ڄؤرن ۾ عصبي رسي جي پوئين ڇيڙي تي به هڪ وڏو گانگليون هوندو آهي، جنهن کي “پڇ وارو دماغ” چيو ويندو آهي.[21]

موجوده ٻه پاسائي جانورن جا ڪجهه قسم اهڙا به آهن، جن ۾ سڃاڻپ لائق دماغ موجود نه آهي، جن ۾ ايڪائنوڊرم ۽ ٽيونڪيٽ شامل آهن. اهو قطعي طور ثابت نه ٿيو آهي ته اهڙين بي دماغ قسمن جي موجودگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته سڀ کان پهرين ٻه پاسائي جانور دماغ کان محروم هئا، يا سندن اَباڻن ۾ اهڙي ارتقا ٿي جنهن سبب اڳ ۾ موجود دماغي بناوت ختم ٿي وئي.

غير مھريدار جانور

[سنواريو]
هڪ مک عڪاسي ڪندڙ سطح تي ويٺل آهي. هڪ وڏو ڳاڙهو اکيون ڪئميرا ڏانهن آهن. جسم شفاف لڳي ٿو، رڳو پيٽ جي ڇيڙي تي ڪارو رنگ آهي.
ميوي جون مکيون (ڊروسوفيلا) دماغي واڌ ويجهه ۾ جينن جي ڪردار کي سمجهڻ لاءِ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيون ويون آهن.

هن زمري ۾ ٽارڊيگريڊ، آرٿروپوڊ، مولسڪ ۽ ڪيڙن جا ڪيترائي قسم شامل آهن. غير مهره دار جانورن جي جسماني نقشن جي گوناگوني، دماغي بناوتن جي ساڳي گوناگوني سان گڏ ملي ٿي.[22]

غير مهريدار جانورن جا ٻه گروهه خاص طور تي پيچيده دماغ رکن ٿا: آرٿروپوڊ، يعني حشرات، ڪرسٽيشين، آراڪنڊ ۽ ٻيا؛ ۽ سيفالوپوڊ، يعني آڪٽوپس، اسڪواڊ ۽ اهڙا ئي مولسڪ.[23] آرٿروپوڊ ۽ سيفالوپوڊ جا دماغ ٻن متوازي عصبي رسين مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي جانور جي جسم مان گذرن ٿيون. آرٿروپوڊ وٽ هڪ مرڪزي دماغ، يعني سپرا ايسوفيجيل گانگليون، هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي حصا ۽ هر اک جي پٺيان بصري عمل لاءِ وڏا بصري لوب هوندا آهن.[23] آڪٽوپس ۽ اسڪواڊ جهڙن سيفالوپوڊن وٽ سڀني غير مهريدار جانورن مان سڀ کان وڏا دماغ هوندا آهن.[24]

غير مهريدار جانورن جون ڪيتريون ئي قسمن جا دماغ شدت سان اڀياس ڪيا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اهڙيون خاصيتون آهن، جيڪي تجرباتي ڪم لاءِ موزون بڻائين ٿيون:

  • ميوي جون مکيون (ڊروسوفيلا)، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي جينيات جي اڀياس لاءِ موجود طريقن جو وڏو سلسلو دماغي واڌ ويجهه ۾ جينن جي ڪردار جي اڀياس لاءِ فطري موضوع بڻجي ويو آهي.[25] حشرات ۽ ٿڻين وارن جانورن جي وچ ۾ وڏي ارتقائي وٿي باوجود، ڊروسوفيلا جي نيورو جينيات جا ڪيترائي پهلو انسانن سان لاڳاپيل ڏيکاريا ويا آهن. مثال طور، پهريون حياتياتي گهڙي جين، ڊروسوفيلا جي اهڙين ميوٽنٽ قسمن جي جاچ مان سڃاتو ويو، جن ۾ روزاني سرگرميءَ جا چڪر بگڙيل هئا.[26] مهره دار جانورن جي جينوم ۾ ڳولا سان اهڙن ئي جينن جو هڪ مجموعو ظاهر ٿيو، جيڪي چوهي جي حياتياتي گهڙي ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪن ٿا—۽ تنهن ڪري تقريباً يقيناً انسان جي حياتياتي گهڙي ۾ به.[27] ڊروسوفيلا تي ٿيل اڀياس پڻ ڏيکارين ٿا ته دماغ جا گهڻا نيوپيل علائقا زندگيءَ جي مخصوص حالتن جي جواب ۾ سڄي زندگي مسلسل ٻيهر منظم ٿيندا رهن ٿا.[28]
  • نيماتوڊ ڪيڙو سينورهبڊائٽس ايليگنس، ڊروسوفيلا وانگر، گهڻو ڪري جينيات ۾ پنهنجي اهميت سبب اڀياس ڪيو ويو آهي.[29] 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، سڊني برينر ان کي نموني جاندار طور چونڊيو، ته جيئن اهو اڀياس ڪري سگهجي ته جين واڌ ويجهه تي ڪيئن ڪنٽرول ڪن ٿا. هن ڪيڙي سان ڪم ڪرڻ جو هڪ فائدو اهو آهي ته ان جو جسماني نقشو تمام گهڻو مقرر هوندو آهي: هرمافروڊائٽ جي عصبي نظام ۾ بلڪل 302 نيوران هوندا آهن، هميشه ساڳين جڳهن تي، ۽ هر ڪيڙي ۾ ساڳيا سائنيپٽڪ لاڳاپا ٺاهيندا آهن.[30] برينر جي ٽيم ڪيڙن کي هزارين انتهائي سنها حصن ۾ وڍيو ۽ هر حصي کي اليڪٽران خوردبين هيٺ تصويربند ڪيو، پوءِ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين تندن کي بصري طور ملائي، سڄي جسم ۾ هر نيوران ۽ سائنيپس جو نقشو ٺاهيو.[31] سي. ايليگنس جو مڪمل نيوراني “وائرنگ ڊاگرام” — يعني ان جو ڪنيڪٽوم — حاصل ڪيو ويو.[32] ڪنهن ٻئي جاندار لاءِ هن سطح جي تفصيل جي ويجهو ڪا ڄاڻ موجود نه آهي، ۽ حاصل ڪيل ڄاڻ ڪيترن ئي اهڙن اڀياسن کي ممڪن بڻايو آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ ممڪن نه هجن ها.[33]
  • سامونڊي سلگ اپليسيا ڪيليفورنيڪا کي نوبل انعام ماڻيندڙ نيورو فزيالاجسٽ ايرڪ ڪينڊل سکيا ۽ يادگيري جي خلوي بنيادن جي اڀياس لاءِ نموني طور چونڊيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو عصبي نظام سادو ۽ آسانيءَ سان پهچ جوڳو آهي، ۽ ان تي سوين تجربا ڪيا ويا آهن.[34]

مهريدار جانور

[سنواريو]
ٽي شڪل واري شيءِ، جنهن ۾ هيٺان رسي هڪ هيٺئين مرڪزي ڳوڙهي حصي ۾ وڃي ٿي. ان جي مٿان وڏو مرڪزي حصو آهي، جنهن مان ٻنهي پاسن تي ٻانهن نڪري ٿي.
هڪ شارڪ جو دماغ

پهريون مھريدار جانور 500 ملين سال کان وڌيڪ اڳ (ملين سال اڳ) ڪيمبرين دور دوران ظاهر ٿيا، ۽ صورت ۾ شايد جديد بغير ڄاڙي مڇي، يعني هيگ فش ۽ ليمپري جهڙا هئا.[35] ڄاڙي وارا مھريدار جانور 445 ملين سال اڳ، ٽيٽراپوڊ 350 ملين سال اڳ، ايمنايوٽ 310 ملين سال اڳ ۽ ميميليا فارم لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ ظاهر ٿيا. هر مهره دار ڪليڊ جي ارتقائي تاريخ برابر ڊگهي آهي، پر جديد مڇي، امفيبين، ريپٽائل، پکي ۽ ٿڻين وارا جانور جي دماغن ۾ ماپ ۽ پيچيدگيءَ جو اهڙو سلسلو نظر اچي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ ارتقائي ترتيب جي پيروي ڪري ٿو. انهن سڀني دماغن ۾ بنيادي ايناٽامي بناوتن جو ساڳيو مجموعو موجود آهي، پر هيگ فش ۾ انهن مان گهڻيون بناوتون ابتدائي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ٿڻين وارن جانورن ۾ اڳيون حصو، يعني اڳيون دماغ، خاص طور ٽيلينسيفالون، گهڻو ترقي يافته ۽ ڦهليل آهي.[36]

دماغن جو مقابلو گهڻو ڪري انهن جي وزن جي لحاظ کان ڪيو ويندو آهي. دماغي ماپ، جسماني ماپ ۽ ٻين تبديلي پذير عنصرن جي وچ ۾ لاڳاپو مھريدار جانورن جي وڏي سلسلي ۾ اڀياس ڪيو ويو آهي. عام قاعدي طور، دماغ جي ماپ جسماني ماپ سان وڌي ٿي، پر سادي سڌي نسبت ۾ نه. عام طور تي ننڍن جانورن وٽ جسم جي ماپ جي نسبت سان وڏا دماغ هوندا آهن. ٿڻين وارن جانورن ۾ دماغي حجم ۽ جسماني وزن جو لاڳاپو بنيادي طور طاقت جو قانون جي پيروي ڪري ٿو، جنهن ۾ ايڪسپونينٽ لڳ ڀڳ 0.75 آهي.[37] هي فارمولو مرڪزي لاڙي کي بيان ڪري ٿو، پر ٿڻين وارن جانورن جو هر خاندان ڪنهن نه ڪنهن حد تائين ان کان مختلف آهي، اهڙي طرح جو اهو جزوي طور سندن رويي جي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. مثال طور، پرائميٽن وٽ اهڙا دماغ هوندا آهن، جيڪي فارمولي جي اڳڪٿي کان 5 کان 10 ڀيرا وڏا آهن. شڪاري جانور، جن کي پنهنجي شڪار جي هميشه بدلجندڙ شڪار کان بچاءَ واري موافقتن خلاف مختلف شڪار حڪمت عمليون استعمال ڪرڻيون پون ٿيون، پنهنجي شڪار جي ڀيٽ ۾ جسماني ماپ جي نسبت سان وڏا دماغ رکندا آهن.[38]

عصبي نظام هڪ ڏنڊي وانگر ڏيکاريل آهي، جنهن جي ڊيگهه سان ابھار آهن. هيٺان ريڙهه جي هڏي پوئين دماغ سان ڳنڍجي ٿي، جيڪو ڦهلجي وري تنگ ٿئي ٿو. اهو وچئين دماغ سان ڳنڍجي ٿو، جيڪو وري ڦهلجي ٿو، ۽ آخر ۾ اڳئين دماغ سان ڳنڍجي ٿو، جنهن ۾ ٻه وڏا ابھار آهن.
جنيني واڌ دوران مهره دار دماغ جا بنيادي ذيلي ڀاڱا (کاٻي پاسي)، جيڪي پوءِ بالغ دماغ جي بناوتن ۾ فرق اختيار ڪن ٿا (ساڄي پاسي)

سڀ مهريدار دماغ هڪ گڏيل بنيادي صورت رکن ٿا، جيڪا جنيني واڌ جي شروعاتي مرحلن ۾ سڀ کان واضح نظر اچي ٿي. پنهنجي سڀ کان ابتدائي صورت ۾، دماغ نيورل ٽيوب جي اڳئين ڇيڙي تي ٽن ڦوڪڻيدار ڦهلائن جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو؛ اهي ڦهلاءَ آخرڪار ترتيبوار اڳيون دماغ (پروزينسيفالون)، وچيون دماغ (ميزينسيفالون) ۽ پويون دماغ (رومبينسيفالون) بڻجن ٿا. دماغي واڌ ويجهه جي سڀ کان ابتدائي مرحلن ۾ ٽيئي علائقا لڳ ڀڳ برابر ماپ جا هوندا آهن. ڪيترن ئي آبي/نيم آبي مهريدار جانورن، جهڙوڪ مڇين ۽ امفيبينن ۾، اهي ٽي حصا بالغ حالت ۾ به ماپ ۾ ملندڙ جلندڙ رهندا آهن؛ پر زميني ٽيٽراپوڊن، جهڙوڪ ٿڻين وارن جانورن، ۾ اڳيون دماغ ٻين حصن کان گهڻو وڏو ٿي وڃي ٿو، پويون دماغ هڪ وڏو پٺيون ڦهلاءُ ٺاهيندو آهي، جنهن کي سيريبيلم چيو وڃي ٿو، ۽ نتيجي طور وچيون دماغ تمام ننڍو ٿي وڃي ٿو.[8]

مهريدار جانورن جا دماغ تمام نرم بافتن مان ٺهيل هوندا آهن.[8] جيئرو دماغي بافتو ٻاهرئين پاسي گلابي ۽ اندروني پاسي گهڻو ڪري اڇو هوندو آهي، رنگ ۾ هلڪيون تبديليون به هونديون آهن. مهريدار دماغ ڳنڍيندڙ تاندورن (tissues) جي جھلين جي هڪ نظام سان گهيريل هوندا آهن، جن کي ميننجز چيو ويندو آهي، جيڪي کوپڙي کي دماغ کان الڳ ڪن ٿا. دماغي شريانون ميننجز جي ٻاهرين ٻن تھن، ڊورا ۽ اراڪنائيڊ ميٽر، مان گذري سب اراڪنائيڊ جاءِ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ ميننجز جي سڀ کان اندروني تہ، پيا ميٽر، ۾ داخل ٿيندڙ آرٽيريولن ذريعي دماغي پيرنڪائما کي پرفيوز ڪن ٿيون. دماغي رت جي نالن جي ڀتين ۾ موجود اينڊوٿيليل سيل هڪ ٻئي سان مضبوطيءَ سان ڳنڍيل هوندا آهن، جنهن سان رت-دماغ رڪاوٽ ٺهي ٿي، جيڪا ڪيترن ئي زھرن ۽ بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن جي گذر کي روڪي ٿي[39]، پر ساڳئي وقت اينٽي باڊين ۽ ڪجهه دوائن کي به روڪي ٿي، تنهن ڪري دماغي بيمارين جي علاج ۾ خاص ڏکيائيون پيدا ٿين ٿيون.[40] رت-دماغ رڪاوٽ جي اسموسسي پابندي سبب، دماغ اندر ميٽابولائيٽ گهڻو ڪري گلائمفيٽڪ نظام ۾ سيريبرو اسپائنل فلوئڊ جي وڏي وهڪري ذريعي صاف ٿين ٿا، ٻين جسماني حصن وانگر وينولن ذريعي نه.

نيورو ايناٽامسٽ عام طور مهريدار دماغ کي ڇهن مکيه ذيلي علائقن ۾ ورهائين ٿا: ٽيلينسيفالون، يعني سيريبريل اڌ گولا؛ ڊائينسيفالون، يعني ٿيلامس ۽ هائپوٿيلامس؛ ميزينسيفالون، يعني وچيون دماغ؛ سيريبيلم؛ پونس؛ ۽ ميڊولا اوبلانگاٽا. وچيون دماغ، پونس ۽ ميڊولا کي اڪثر گڏيل طور دماغي ٿنڀو چيو ويندو آهي. انهن علائقن مان هر هڪ جي اندروني بناوت پيچيده آهي. ڪجهه حصا، جهڙوڪ سيريبريل ڪارٽيڪس ۽ سيريبيلر ڪارٽيڪس، موجود کوپڙي اندر جاءِ ۾ سطحي ايراضي وڌائڻ لاءِ وريل جائرس ۽ سلڪس ۾ ويڙهيل هوندا آهن. ٻيا حصا، جهڙوڪ ٿيلامس ۽ هائپوٿيلامس، ننڍن نيوڪليائي ڳچن تي مشتمل هوندا آهن، جن کي “گانگليا” چيو ويندو آهي. مهريدار دماغ ۾ عصبي بناوت، ڪيميا ۽ ڳانڍاپن جي نفيس فرقن جي بنياد تي هزارين الڳ سڃاڻپ جوڳا علائقا معلوم ڪري سگهجن ٿا.[8]

انسان ۽ شارڪ جي دماغ جا لاڳاپيل علائقا ڏيکاريل آهن. شارڪ جو دماغ پکڙيل آهي، جڏهن ته انساني دماغ وڌيڪ ڳنڍيل ۽ ٺهيل آهي. شارڪ جو دماغ ميڊولا سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو مختلف بناوتن سان گهيريل آهي، ۽ ٽيلينسيفالون تي ختم ٿئي ٿو. انساني دماغ جي ڪراس سيڪشن ۾ هيٺان ميڊولا ساڳين بناوتن سان گهيريل آهي، جڏهن ته ٽيلينسيفالون دماغ جي مٿئين حصي کي ٿلهي تہ وانگر ڍڪي ٿو.
مهريدار دماغ جا بنيادي ايناٽامي علائقا، شارڪ ۽ انسان لاءِ ڏيکاريل. ساڳيا حصا موجود آهن، پر اهي ماپ ۽ شڪل ۾ تمام گهڻو مختلف آهن.

جيتوڻيڪ ساڳيا بنيادي جزا سڀني مهره دار دماغن ۾ موجود آهن، پر مهريدار ارتقا جون ڪجهه شاخون دماغ جي بناوت، خاص ڪري اڳئين دماغ جي علائقي ۾، نمايان تبديلين جو سبب بڻيون آهن. شارڪ جو دماغ بنيادي جزا سادي نموني ڏيکاري ٿو، پر ٽيليوسٽ مڇين ۾، جيڪي موجوده مڇين جي قسمن جي وڏي اڪثريت آهن، اڳيون دماغ “ٻاهر وريل” ٿي ويو آهي، ڄڻ ڪنهن جوراب کي اندر کان ٻاهر ڪيو ويو هجي. پکين ۾ به اڳئين دماغ جي بناوت ۾ وڏيون تبديليون موجود آهن.[41] اهي تبديليون هڪ قسم جي دماغي جزن کي ٻئي قسم جي دماغي جزن سان ملائڻ کي ڏکيو بڻائي سگهن ٿيون.[42]

هيٺ ڪجهه اهم مهريدار دماغي جزن جي فهرست ڏني وئي آهي، گڏ انهن جي ڪم جي مختصر وضاحت، جيئن موجوده علم موجب سمجهي وڃي ٿي:

  • ميڊولا، ريڙهه جي هڏي سان گڏ، ڪيترن ننڍن نيوڪليائي مرڪزن تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف حسي ۽ غير ارادي حرڪتي ڪمن ۾ شامل آهن، جهڙوڪ الٽي، دل جي ڌڙڪن ۽ هاضمي جا عمل.[8]
  • پونس دماغي ٿنڀي ۾ ميڊولا جي بلڪل مٿان هوندو آهي. ٻين شين سان گڏ، ان ۾ اهڙا نيوڪليائي مرڪز هوندا آهن، جيڪي اڪثر ارادي پر سادا عمل ڪنٽرول ڪن ٿا، جهڙوڪ ننڊ، ساهه کڻڻ، ڳهڻ، مثاني جو ڪم، توازن، اکين جي حرڪت، چهري جا تاثرات ۽ جسماني بيهڪ.[43]
  • هائپوٿيلامس اڳئين دماغ جي بنياد تي هڪ ننڍو علائقو آهي، جنهن جي پيچيدگي ۽ اهميت ان جي ننڍڙي ماپ کان گهڻو وڌيڪ آهي. اهو ڪيترن ننڍن نيوڪليائي مرڪزن مان ٺهيل آهي، جن مان هر هڪ جا الڳ ڳانڍاپا ۽ نيورو ڪيمياوي خاصيتون آهن. هائپوٿيلامس اضافي غير ارادي يا جزوي ارادي عملن ۾ شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ننڊ ۽ جاڳ جا چڪر، کائڻ ۽ پيئڻ، ۽ ڪجهه هارمونن جو خارج ٿيڻ.[44]
  • ٿيلامس مختلف ڪمن وارن نيوڪليائي مرڪزن جو مجموعو آهي: ڪجهه دماغي اڌ گولن ڏانهن ۽ انهن کان معلومات پهچائڻ ۾ شامل آهن، جڏهن ته ٻيا تحريڪ ۽ ترغيب سان لاڳاپيل آهن. سب ٿيلامڪ علائقو، يعني زونا انسيرٽا، لڳي ٿو ته ڪيترن قسمن جي “تڪميلي” روين، جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ، فضلو خارج ڪرڻ ۽ جفت گيري لاءِ عمل پيدا ڪندڙ نظامن تي مشتمل آهي.[45]
  • سيريبيلم ٻين دماغي نظامن جي نتيجن کي، اهي حرڪتي هجن يا فڪري، اهڙيءَ طرح ترتيب ڏئي ٿو جو اهي يقيني ۽ درست ٿين. سيريبيلم کي هٽائڻ سان جانور کي ڪنهن خاص ڪم ڪرڻ کان روڪي نٿو سگهجي، پر ان جا عمل غير يقيني ۽ بي ڍنگا ٿي وڃن ٿا. اها درستگي فطري طور ٺهيل نه هوندي آهي، پر ڪوشش ۽ غلطي ذريعي سکي ويندي آهي. سائيڪل هلائڻ دوران سکيل عضلاتي هم آهنگي عصبي لچڪ جي هڪ قسم جو مثال آهي، جيڪا گهڻي ڀاڱي سيريبيلم اندر ٿي سگهي ٿي.[8] دماغ جي ڪل حجم جو 10٪ سيريبيلم تي مشتمل آهي، ۽ سڀني نيورانن جو 50٪ ان جي بناوت اندر موجود هوندو آهي.[46]
  • آپٽڪ ٽيڪٽم عملن کي جاءِ جي مخصوص نقطن ڏانهن موڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو، اڪثر ڪري بصري معلومات جي جواب ۾. ٿڻين وارن جانورن ۾ ان کي عام طور سپيريئر ڪولڪيولس چيو ويندو آهي، ۽ ان جو سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل ڪم اکين جي حرڪتن کي هدايت ڏيڻ آهي. اهو هٿ وڌائڻ وارين حرڪتن ۽ شين ڏانهن رخ ڪندڙ ٻين عملن کي به هدايت ڏئي ٿو. اهو مضبوط بصري معلومات حاصل ڪري ٿو، پر ٻين حواسن کان به اهڙي معلومات وٺي ٿو، جيڪا عملن کي هدايت ڏيڻ ۾ ڪم اچي ٿي، جهڙوڪ الوئن ۾ ٻڌڻ واري معلومات ۽ نانگن ۾ گرمي محسوس ڪندڙ پِٽ عضون مان ايندڙ معلومات. ڪجهه ابتدائي مڇين، جهڙوڪ ليمپري، ۾ هي علائقو دماغ جو سڀ کان وڏو حصو آهي.[47] سپيريئر ڪولڪيولس وچئين دماغ جو حصو آهي.
  • پيليم ڀوري مادي جي هڪ تہ آهي، جيڪا اڳئين دماغ جي سطح تي هوندي آهي، ۽ دماغ جي عضووي ارتقا ۾ سڀ کان وڌيڪ پيچيده ۽ سڀ کان تازو ارتقائي ترقي آهي.[48] ريپٽائلن ۽ ٿڻين وارن جانورن ۾ ان کي سيريبريل ڪارٽيڪس چيو ويندو آهي. پيليم جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ سنگهڻ ۽ مڪاني يادگيري شامل آهن. ٿڻين وارن جانورن ۾، جتي اهو ايترو وڏو ٿي وڃي ٿو جو دماغ تي غالب اچي وڃي ٿو، اهو دماغ جي ڪيترن ٻين علائقن جا ڪم پاڻ سنڀالي وٺي ٿو. ڪيترن ٿڻين وارن جانورن ۾ سيريبريل ڪارٽيڪس وريل ابھارن تي مشتمل هوندو آهي، جن کي جائرس چيو ويندو آهي، جيڪي گهاٽيون نالين يا چيرن جهڙيون کڏون ٺاهيندا آهن، جن کي سلڪس چيو ويندو آهي. اهي وراڻيون ڪارٽيڪس جي سطحي ايراضي وڌائين ٿيون، تنهن ڪري ڀوري مادي جي مقدار ۽ محفوظ ۽ پروسيس ٿي سگهندڙ معلومات جي مقدار وڌي ٿي.[49]
  • هپپوڪيمپس، سخت معنيٰ ۾، فقط ٿڻين وارن جانورن ۾ ملي ٿو. پر اهو علائقو جنهن مان اهو نڪتل آهي، يعني ميڊيل پيليم، سڀني مهره دار جانورن ۾ ملندڙ حصا رکي ٿو. اهڙا ثبوت موجود آهن ته دماغ جو هي حصو مڇين، پکين، ريپٽائلن ۽ ٿڻين وارن جانورن ۾ مڪاني يادگيري ۽ رستو ڳولڻ جهڙن پيچيده عملن ۾ شامل آهي.[50]
  • بيسل گينگليا اڳئين دماغ ۾ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل بناوتن جو گروهه آهن. بيسل گينگليا جو بنيادي ڪم عمل جي چونڊ لڳي ٿو: اهي دماغ جي انهن سڀني حصن ڏانهن روڪيندڙ سگنل موڪلين ٿا، جيڪي حرڪتي رويا پيدا ڪري سگهن ٿا، ۽ مناسب حالتن ۾ اها روڪ هٽائي سگهن ٿا، ته جيئن عمل پيدا ڪندڙ نظام پنهنجا عمل سرانجام ڏئي سگهن. انعام ۽ سزا پنهنجا سڀ کان اهم عصبي اثر بيسل گينگليا اندر ڳانڍاپن کي بدلائي ظاهر ڪن ٿا.[51]
  • سنگهڻ وارو بلب هڪ خاص بناوت آهي، جيڪا سنگهڻ واري حسي سگنلن کي پروسيس ڪري ٿي ۽ پنهنجو نتيجو پيليم جي سنگهڻ واري حصي ڏانهن موڪلي ٿي. اهو ڪيترن مهره دار جانورن ۾ دماغ جو اهم جزو آهي، پر انسانن ۽ ٻين پرائميٽن ۾ تمام گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا حواس سنگهڻ بدران نظر مان حاصل ٿيندڙ معلومات تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا.[52]

ريڙهيون پائيندڙ جانور

[سنواريو]
هڪ ڇپڪلي جي دماغ (A ۽ C) ۽ ترڪي پکي جي دماغ (B ۽ D) جي ايناٽامي ڀيٽ. مخفف: Olf، سنگهڻ وارا لوب؛ Hmp، سيريبريل اڌ گولا؛ Pn، پائنيل غدو؛ Mb، وچئين دماغ جا آپٽڪ لوب؛ Cb، سيريبيلم؛ MO، ميڊولا اوبلانگاٽا؛ ii، آپٽڪ اعصاب؛ iv ۽ vi، اک جي عضلن جا اعصاب؛ Py، پچيوٽري جسم.
مهره دار دماغن جي ڀيٽ: ٿڻين وارا، ريپٽائل، امفيبين، ٽيليوسٽ، ۽ ايموڪويٽس. CB.، سيريبيلم؛ PT.، پچيوٽري جسم؛ PN.، پائنيل جسم؛ C. STR.، ڪارپس اسٽريئٽم؛ G.H.R.، ساڄو گينگليون هابينولا. I.، سنگهڻ وارو؛ II.، آپٽڪ اعصاب.

جديد ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ ٿڻن وارا جانور لڳ ڀڳ 320 ملين سال اڳ هڪ گڏيل اَباڻي جاندار کان جدا ٿيا.[53] موجوده ريڙهيون پائيندڙ جانورن جو تعداد ٿڻين وارن جانورن جي قسمن کان تمام گهڻو آهي؛ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جا 11,733 سڃاتل قسم آهن[54]، جڏهن ته موجوده ٿڻن وارن جانورن جا 5,884 قسم آهن.[55] قسمن جي گوناگوني سان گڏ، ريڙهيون پائيندڙ جانور ٻاهرين بناوت ۾ به گهڻو مختلف ٿيا آهن، بي ٽنگن کان وٺي چار ٽنگي گلائيڊرن ۽ زرهدار ڪيلونين تائين، جيڪو مختلف ماحولن ڏانهن موافقت واري ڦهلاءَ کي ظاهر ڪري ٿو.[56][57]

بناوتي فرق عصبي نظام جي فينوٽائپ ۾ به ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ: نانگن ۾ پاسي واري موٽر ڪالم نيورانن جي غير موجودگي، جيڪي عضون جي حرڪتن کي ڪنٽرول ڪندڙ عضلن تائين اعصابي رسد ڏين ٿا؛ ڪڇن ۾ ٿڙ جي عضلن تائين اعصابي رسد ڏيندڙ موٽر نيورانن جي غير موجودگي؛ ۽ نانگن ۾ پِٽ عضون ڏانهن ٽرائي جيمينل اعصاب مان اعصابي رسد جي موجودگي، جيڪي انفرا ريڊ جي سڃاڻپ جا ذميوار آهن.[56] ريپٽائلن ۾ دماغ جي ماپ، وزن ۽ شڪل ۾ فرق ملي ٿو.[58] مثال طور، مانگرمڇ وارا ريڙهيون پائيندڙ جانور جسماني وزن جي نسبت سان سڀ کان وڏو دماغي حجم رکن ٿا، ان کان پوءِ ڪڇون، ڪرڙيون ۽ نانگ اچن ٿا. ريڙهيون پائيندڙ جانور مختلف دماغي حصن ۾ سيڙپڪاريءَ جي لحاظ کان به مختلف آهن. مانگرمڇن ۾ سڀ کان وڏو ٽيلينسيفالون هوندو آهي، جڏهن ته نانگن ۾ سڀ کان ننڍو. ڪڇون جسماني وزن جي نسبت سڀ کان وڏو ڊائينسيفالون رکن ٿا، جڏهن ته مانگرمڇن ۾ سڀ کان ننڍو. ٻئي پاسي، ڪرڙين ۾ سڀ کان وڏي ميزينسيفالون هوندي آهي.[58]

تنهن هوندي به، انهن جي دماغن ۾ ڪيتريون گڏيل خاصيتون آهن، جيڪي تازين ايناٽامي، ماليڪيولر ۽ فردي واڌ بابت اڀياسن مان ظاهر ٿيون آهن.[59][60][61] مهريدار جانور جنيني واڌ دوران سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا، جيڪا محفوظ ٽرانسڪرپشن فيڪٽرن ۽ ترقياتي سگنلنگ مرڪزن، جن ۾ جين اظهار، بناوتي ۽ خلوي قسم جي فرق پيدا ٿيڻ شامل آهن، جي ذريعي ڪنٽرول ٿئي ٿي.[59][56][62] حقيقت ۾، ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۽ ٿڻن وارن جانورن جي دماغ جي سڀني علائقن ۾ ٽرانسڪرپشن فيڪٽرن جي بلند سطح ملي ٿي، ۽ گڏيل نيوراني ڳُچ دماغي ارتقا کي وڌيڪ روشن ڪن ٿا.[60] محفوظ ٽرانسڪرپشن فيڪٽر واضح ڪن ٿا ته ارتقا دماغ جي مختلف علائقن ۾ يا ته مشابه بناوت ۽ ڪم کي برقرار رکيو، يا ان کي گوناگون بڻايو.[59][60]

ايناٽامي طور، ريڙهيون پائيندڙ جانورن جو دماغ ٿڻين وارن جانورن جي دماغ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ذيلي ڀاڱا رکي ٿو، پر ان ۾ ڪيترائي محفوظ پهلو موجود آهن، جن ۾ ريڙهه جي هڏي ۽ ڪرانيل اعصاب جي تنظيم، ۽ دماغ جي ترقي يافته تنظيمي نموني شامل آهن.[63] ترقي يافته دماغن جي خاصيت اها آهي ته نيوراني خلوي جسم پيري وينٽرڪيولر ميٽرڪس، يعني نيوراني واڌ واري علائقي، کان لڏي منظم نيوڪليائي گروهه ٺاهين ٿا.[63] ريپٽائلن ۽ ٿڻن وارن جانورن کان علاوه، ٻين اهڙن مهريدار جانورن ۾ جن وٽ ترقي يافته دماغ آهن، هيگ فش، گيليومورف شارڪ، اسڪيٽ، ريز، ٽيليوسٽ ۽ پکي شامل آهن.[63] مجموعي طور، ترقي يافته دماغ اڳئين دماغ، وچئين دماغ ۽ پويان دماغ ۾ ورهايل هوندا آهن.

پويون دماغ حسي ۽ حرڪتي اندر ايندڙ ۽ ٻاهر ويندڙ معلومات کي هم آهنگ ۽ گڏ ڪري ٿو، جيڪي هلڻ، ترڻ يا اڏامڻ سميت ڪيترن عملن جا ذميوار آهن. ان ۾ اندر ايندڙ ۽ ٻاهر ويندڙ ايڪسون هوندا آهن، جيڪي ريڙهه جي هڏي، وچئين دماغ ۽ اڳئين دماغ کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا ۽ ٻاهرين ۽ اندروني ماحول مان معلومات منتقل ڪن ٿا.[63] وچيون دماغ پويان دماغ مان حاصل ٿيندڙ حسي، حرڪتي ۽ گڏيل جزن کي اڳئين دماغ سان ڳنڍي ٿو. ٽيڪٽم، جنهن ۾ آپٽڪ ٽيڪٽم ۽ ٽورس سيميڪيولارس شامل آهن، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ جسمي حسي معلومات حاصل ڪري ٿو، ۽ جانور جي چوڌاري حسي ۽ بصري جاءِ جا گڏيل نقشا ٺاهي ٿو.[63] ٽيگمينٽم ايندڙ حسي معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ حرڪتي جواب اڳئين دماغ ڏانهن ۽ ان کان واپس منتقل ڪري ٿو. اسٿمس پويان دماغ کي وچئين دماغ سان ڳنڍي ٿو. اڳئين دماغ جو علائقو خاص طور تي چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي ۽ وڌيڪ ڊائينسيفالون ۽ ٽيلينسيفالون ۾ ورهايل آهي. ڊائينسيفالون بصري محرڪن جي جواب ۾ اکين ۽ جسم جي حرڪت جي ضابطي، حسي معلومات، روزاني حياتياتي تال، سنگهڻ واري معلومات، ۽ خودڪار عصبي نظام سان لاڳاپيل آهي. ٽيلينسيفالون حرڪتن جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهي؛ ان ۾ اهڙا نيورو ٽرانسميٽر ۽ نيورو موڊوليٽر موجود آهن، جيڪي اندر ايندڙ معلومات کي گڏ ڪرڻ ۽ ٻاهر ويندڙ نتيجا منتقل ڪرڻ جا ذميوار آهن، گڏوگڏ حسي نظام ۽ ادراڪي ڪم پڻ ان سان لاڳاپيل آهن.[63]

پکي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پکين جو دماغ

ٿڻن وارا جانور

[سنواريو]

ٿڻين وارن جانورن ۽ ٻين مهريدارن جي دماغن ۾ سڀ کان واضح فرق انهن جي ماپ آهي. اوسط طور، هڪ ٿڻين وارو جانور ساڳئي جسماني ماپ واري پکي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻه ڀيرا وڏو دماغ رکي ٿو، ۽ ساڳئي جسماني ماپ واري ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڏو دماغ رکي ٿو.[64]

بهرحال، ماپ ئي اڪيلو فرق نه آهي: شڪل ۾ به نمايان فرق موجود آهن. ٿڻين وارن جانورن جو پويون دماغ ۽ وچيون دماغ عام طور ٻين مهره دار جانورن جهڙا هوندا آهن، پر ڊرامائي فرق اڳئين دماغ ۾ ظاهر ٿين ٿا، جيڪو تمام گهڻو وڏو ۽ بناوت ۾ پڻ تبديل ٿيل هوندو آهي.[65] سيريبريل ڪارٽيڪس دماغ جو اهو حصو آهي، جيڪو ٿڻين وارن جانورن کي سڀ کان وڌيڪ نمايان طور الڳ ڪري ٿو. غير ٿڻين وارن مهريدار جانورن ۾، سيريبريم جي مٿاڇري هڪ نسبتاً سادي ٽن-تہي بناوت سان ڍڪيل هوندي آهي، جنهن کي پيليم چيو ويندو آهي. ٿڻين وارن جانورن ۾، پيليم هڪ پيچيده ڇھ-تھي بناوت ۾ ارتقا ڪري ٿو، جنهن کي نيوڪارٽيڪس يا آئيسوڪارٽيڪس چيو ويندو آهي.[66] نيوڪارٽيڪس جي ڪنارن تي موجود ڪيترائي علائقا، جن ۾ هپپوڪيمپس ۽ ايميگڊالا شامل آهن، ٿڻين وارن جانورن ۾ ٻين مهريدار جانورن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ ترقي يافته آهن.[65]

سيريبريل ڪارٽيڪس جي تفصيلي واڌ ٻين دماغي علائقن ۾ به تبديليون آڻي ٿي. سپيريئر ڪولڪيولس، جيڪو گهڻن مهريدار جانورن ۾ رويي جي بصري ڪنٽرول ۾ وڏو ڪردار ادا ڪري ٿو، ٿڻين وارن جانورن ۾ ننڍي ماپ تائين گهٽجي وڃي ٿو، ۽ ان جا ڪيترائي ڪم سيريبريل ڪارٽيڪس جا ڏسڻ وارا ھنڌ سنڀالي وٺن ٿا.[64] ٿڻين وارن جانورن جي سيريبيلم ۾ هڪ وڏو حصو، يعني نيو سيريبيلم، سيريبريل ڪارٽيڪس کي سهارو ڏيڻ لاءِ مخصوص هوندو آهي، جنهن جو ٻين مهريدار جانورن ۾ ڪو سڌو هم منصب موجود ناهي.[67]

پليسينٽل جانورن ۾، سيريبريل اڌ گولن کي ڳنڍيندڙ هڪ ويڪرو عصبي رستو هوندو آهي، جنهن کي ڪارپس ڪيلوسم چيو ويندو آهي.

پرائميٽ
[سنواريو]
اينسيفلائيزيشن ڪوٽينٽ
قسم اي ڪيو[68]
انسان7.4–7.8
عام چمپينزي2.2–2.5
ريسس بندر2.1
بوٽل نوز ڊولفن4.14[69]
هاٿي1.13–2.36[70]
ڪتو1.2
گهوڙو0.9
ڪوئو0.4

انسانن جا دماغ ۽ ٻين پرائمٽن جا دماغ ٻين ٿڻين وارن جانورن جي دماغن جهڙيون ئي بناوتون رکن ٿا، پر عام طور جسماني ماپ جي نسبت سان وڏا هوندا آهن.[71] اينسيفلائيزيشن ڪوٽينٽ، يعني اي ڪيو، قسمن جي وچ ۾ دماغي ماپ جي ڀيٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو دماغ ۽ جسم جي لاڳاپي جي غير خطي صورت کي نظر ۾ رکي ٿو.[68] انسانن جو اوسط اي ڪيو 7 کان 8 جي حد ۾ آهي، جڏهن ته اڪثر ٻين پرائميٽن جو اي ڪيو 2 کان 3 جي حد ۾ هوندو آهي. ڊولفن جا قدر انسان کان سواءِ ٻين پرائميٽن کان وڌيڪ آهن،[69] پر لڳ ڀڳ سڀني ٻين ٿڻين وارن جانورن جا اي ڪيو قدر نمايان طور گهٽ آهن.

پرائميٽ دماغ جي وڌاءَ جو گهڻو حصو سيريبريل ڪارٽيڪس جي تمام وڏي ڦهلاءَ مان اچي ٿو، خاص طور پري فرنٽل ڪارٽيڪس ۽ ڪارٽيڪس جي انهن حصن مان، جيڪي ڏسڻ سان لاڳاپيل آهن.[72] پرائميٽن جو بصري پروسيسنگ نيٽ ورڪ گهٽ ۾ گهٽ 30 الڳ سڃاڻپ جوڳن دماغي علائقن تي مشتمل آهي، جن جي وچ ۾ پيچيده ڳانڍاپن جو ڄار هوندو آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته نظري پروسيسنگ وارا ھنڌ پرائميٽ نيوڪارٽيڪس جي ڪل مٿاڇري جي اڌ کان وڌيڪ حصي تي قبضو ڪن ٿا.[73] پري فرنٽل ڪارٽيڪس اهڙا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جن ۾ رٿابندي، ڪم ڪندڙ يادگيري، تحريڪ، ڌيان ۽ انتظامي ڪنٽرول شامل آهن. اهو ٻين قسمن جي ڀيٽ ۾ پرائميٽن ۾ دماغ جو گهڻو وڏو حصو والاري ٿو، ۽ انساني دماغ ۾ خاص طور وڏو حصو رکي ٿو.[74]

واڌ ويجهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عصبي واڌ ويجهه
انساني جنين جي اڳئين ڇيڙي جي تمام سادي ڊرائنگ، جنهن ۾ وڌندڙ دماغ جو هر ڦوڪڻو الڳ رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.
واڌ ويجهه جي ڇهين هفتي ۾ انساني جنين جو دماغ

دماغ مرحلن جي هڪ انتهائي پيچيده ۽ منظم سلسلي ۾ وڌي ٿو.[75] شروعاتي جنيني مرحلن ۾ عصبي رسي جي اڳئين حصي تي هڪ سادي ڦُوڪ وانگر شڪل کان تبديل ٿي، اهو علائقن ۽ ڳانڍاپن جي هڪ پيچيده نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. نيوران خاص علائقن ۾ پيدا ٿين ٿا، جن ۾ اسٽيم خليو موجود هوندا آهن، ۽ پوءِ بافتي مان لڏپلاڻ ڪري پنهنجين آخري جڳهن تائين پهچن ٿا. جڏهن نيوران پنهنجي جاءِ تي اچي وڃن ٿا، تڏهن انهن جا ايڪسون نڪرڻ شروع ڪن ٿا ۽ دماغ اندر رستو ڳوليندا اڳتي وڌن ٿا؛ اهي هلندي هلندي شاخون ڪڍن ٿا ۽ ڊگها ٿين ٿا، جيستائين انهن جا ڇيڙا پنهنجي هدفن تائين پهچي سائنيپٽڪ ڳانڍاپا ٺاهين ٿا. عصبي نظام جي ڪيترن حصن ۾ شروعاتي مرحلن دوران نيوران ۽ سائنيپس ضرورت کان وڌيڪ تعداد ۾ پيدا ٿين ٿا، ۽ پوءِ غير ضروري حصا ڪٽجي ختم ڪيا وڃن ٿا.[75]

مهره دار جانورن ۾ عصبي واڌ ويجهه جا شروعاتي مرحلا سڀني قسمن ۾ ملندڙ جلندڙ هوندا آهن.[75] جيئن جنين خليات جي گول ڳوڙهي مان ڪيڙي جهڙي بناوت ۾ تبديل ٿئي ٿو، تيئن پٺيءَ جي وچ واري لڪير سان هلندڙ ايڪٽوڊرم جي هڪ سنهي پٽي تحريڪ وٺي عصبي پليٽ بڻجي ٿي، جيڪا عصبي نظام جي ابتدائي صورت آهي. عصبي پليٽ اندر طرف وڪڙجي عصبي کڏ ٺاهي ٿي، ۽ پوءِ ان کڏ جا ڪنارا پاڻ ۾ ملي عصبي نلي کي بند ڪن ٿا، جيڪا خليات جي هڪ خالي رسي هوندي آهي، جنهن جي وچ ۾ مايع سان ڀريل وينٽريڪل هوندو آهي. اڳئين ڇيڙي تي وينٽريڪل ۽ رسي ڦهلجي ٽي ڦوڪڻا ٺاهين ٿا، جيڪي ترتيبوار پروزينسيفالون، ميزينسيفالون ۽ رومبينسيفالون جا ابتدائي روپ هوندا آهن. ايندڙ مرحلي ۾ اڳيون دماغ ٻن ڦوڪڻن ۾ ورهائجي ٿو، جن کي ٽيلينسيفالون، جيڪو سيريبريل ڪارٽيڪس، بيسل گينگليا ۽ لاڳاپيل بناوتن تي مشتمل ٿيندو، ۽ ڊائينسيفالون، جيڪو ٿيلامس ۽ هائپوٿيلامس تي مشتمل ٿيندو، چيو ويندو آهي. لڳ ڀڳ ساڳئي وقت پويون دماغ ميٽينسيفالون، جيڪو سيريبيلم ۽ پونس تي مشتمل ٿيندو، ۽ مائلينسيفالون، جيڪو ميڊولا اوبلانگاٽا تي مشتمل ٿيندو، ۾ ورهائجي ٿو. انهن علائقن مان هر هڪ ۾ واڌ ڪندڙ علائقا هوندا آهن، جتي نيوران ۽ گليئل خليات پيدا ٿين ٿا؛ پيدا ٿيل خليات پوءِ، ڪڏهن ڪڏهن ڊگهي مفاصلي تائين، پنهنجي آخري جڳهن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا.[75]

جڏهن ڪو نيوران پنهنجي جاءِ تي اچي وڃي ٿو، تڏهن اهو پنهنجي چوڌاري علائقي ۾ ڊينڊرائيٽ ۽ هڪ ايڪسون وڌائي ٿو. ايڪسون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام طور خلوي جسم کان تمام پري تائين وڌن ٿا ۽ مخصوص هدفن تائين پهچڻا پون ٿا، خاص طور پيچيده نموني وڌن ٿا. وڌندڙ ايڪسون جو ڇيڙو پروٽوپلازم جي هڪ ڳوڙهي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي واڌ وارو مخروط چيو ويندو آهي، ۽ اهو ڪيميائي ري سيپٽرن سان ڀريل هوندو آهي. اهي ري سيپٽر مقامي ماحول کي محسوس ڪن ٿا، جنهن سبب واڌ وارو مخروط مختلف خلوي عنصرن ڏانهن ڇڪجي يا انهن کان پري ٿئي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح پنهنجي رستي جي هر نقطي تي ڪنهن خاص رخ ڏانهن کڄي ٿو. هن رستو ڳولڻ واري عمل جو نتيجو اهو آهي ته واڌ وارو مخروط دماغ اندر سفر ڪري پنهنجي منزل واري علائقي تائين پهچي ٿو، جتي ٻيا ڪيميائي اشارا ان کي سائنيپس ٺاهڻ شروع ڪرڻ لاءِ تيار ڪن ٿا. سڄي دماغ کي نظر ۾ رکندي، هزارين جين اهڙا پيداوار ٺاهين ٿا، جيڪي ايڪسونن جي رستو ڳولڻ واري عمل تي اثرانداز ٿين ٿا.[75]

آخرڪار ظاهر ٿيندڙ سائنيپٽڪ ڄار صرف جزوي طور جينن سان مقرر ٿيل هوندو آهي. دماغ جي ڪيترن حصن ۾ ايڪسون شروع ۾ “حد کان وڌيڪ وڌن” ٿا، ۽ پوءِ عصبي سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ طريقن سان “ڪٽجي سنواريا” وڃن ٿا.[75] مثال طور، اک کان وچئين دماغ ڏانهن ويندڙ رستي ۾ بالغ حالت جي بناوت ۾ هڪ تمام صحيح نقشو موجود هوندو آهي، جيڪو ريٽينا جي مٿاڇري جي هر نقطي کي وچئين دماغ جي هڪ تہ ۾ لاڳاپيل نقطي سان ڳنڍيندو آهي. واڌ ويجهه جي پهرين مرحلن ۾، ريٽينا مان هر ايڪسون ڪيميائي اشارن ذريعي وچئين دماغ جي صحيح عام علائقي تائين پهچايو ويندو آهي، پر پوءِ اهو تمام گهڻيون شاخون ڪڍي وچئين دماغ جي نيورانن جي وڏي علائقي سان ابتدائي رابطو ٺاهيندو آهي. پيدائش کان اڳ ريٽينا ۾ خاص طريقا موجود هوندا آهن، جيڪي ان ۾ سرگرميءَ جون لهرون پيدا ڪن ٿا؛ اهي لهرون ڪنهن بي ترتيب نقطي کان پاڻمرادو شروع ٿين ٿيون ۽ پوءِ آهستي آهستي ريٽينا جي تہ ۾ پکڙجن ٿيون. اهي لهرون ان ڪري فائديمند آهن جو اهي پاڙيسري نيورانن کي ساڳئي وقت سرگرم ڪن ٿيون؛ يعني اهي هڪ اهڙو عصبي سرگرميءَ جو نمونو پيدا ڪن ٿيون، جنهن ۾ نيورانن جي مڪاني ترتيب بابت معلومات موجود هوندي آهي. وچئين دماغ ۾ هڪ اهڙو طريقو هن معلومات مان فائدو وٺي ٿو، جنهن سبب سائنيپس ڪمزور ٿين ٿا ۽ آخرڪار غائب ٿي وڃن ٿا، جيڪڏهن ڪنهن ايڪسون جي سرگرميءَ کان پوءِ هدف خلية ۾ سرگرمي پيدا نه ٿئي. هن نفيس عمل جو نتيجو نقشي جي آهستي آهستي درستگي ۽ تنگي آهي، جيڪو آخرڪار پنهنجي صحيح بالغ صورت اختيار ڪري ٿو.[76]

ساڳيون شيون دماغ جي ٻين علائقن ۾ به ٿين ٿيون: شروعاتي سائنيپٽڪ ميٽرڪس جينن سان مقرر ٿيل ڪيميائي رهنمائي جي نتيجي ۾ ٺهي ٿي، پر پوءِ آهستي آهستي سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ طريقن سان وڌيڪ سنواري وڃي ٿي؛ ان ۾ ڪجهه حصو اندروني حرڪتن جو هوندو آهي ۽ ڪجهه حصو ٻاهرين حسي معلومات جو. ڪجهه حالتن ۾، جيئن ريٽينا-وچئين دماغ واري نظام ۾، سرگرميءَ جا نمونا اهڙن طريقن تي دارومدار رکن ٿا، جيڪي رڳو وڌندڙ دماغ ۾ ڪم ڪن ٿا ۽ ظاهراً فقط واڌ ويجهه کي رهنمائي ڏيڻ لاءِ موجود هوندا آهن.[76]

انسانن ۽ ڪيترن ٻين ٿڻين وارن جانورن ۾ نوان نيوران گهڻو ڪري پيدائش کان اڳ پيدا ٿين ٿا، ۽ ٻار جي دماغ ۾ بالغ دماغ جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ نيوران موجود هوندا آهن.[75] بهرحال، ڪجهه علائقا اهڙا آهن جتي سڄي زندگي نوان نيوران پيدا ٿيندا رهن ٿا. اهي ٻه علائقا، جن بابت بالغ نيوروجينيسس چڱيءَ طرح ثابت آهي، سنگهڻ وارو بلب، جيڪو سنگهڻ جي حس سان لاڳاپيل آهي، ۽ هپپوڪيمپس جو ڊينٽيٽ جائرس آهن، جتي ثبوت موجود آهي ته نوان نيوران نيون حاصل ڪيل يادگيريون محفوظ ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. انهن استثنائن کان سواءِ، بهرحال، نيورانن جو اهو مجموعو جيڪو ننڍپڻ جي شروعات ۾ موجود هوندو آهي، اهو ئي سڄي زندگي موجود رهندو آهي. گليئل خليات مختلف آهن: جسم جي گهڻن خليات وانگر، اهي سڄي عمر پيدا ٿيندا رهن ٿا.[77]

گهڻي وقت کان اهو بحث جاري آهي ته ذهن، شخصيت ۽ ذهانت جون خاصيتون وراثت يا پرورش سان منسوب ڪري سگهجن ٿيون.[78] جيتوڻيڪ ڪيترائي تفصيل اڃا طئي ٿيڻا آهن، پر نيورو سائنس ڏيکاري ٿي ته ٻئي عنصر اهم آهن. جين دماغ جي عام صورت ۽ ان جي تجربي ڏانهن ردعمل ٻنهي کي مقرر ڪن ٿا، پر سائنيپٽڪ ڳانڍاپن جي ميٽرڪس کي سنوارڻ لاءِ تجربو ضروري آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پيچيدگي تمام گهڻي وڌي وڃي ٿي. واڌ ويجهه جي اهم دورن ۾ تجربي جي موجودگي يا غير موجودگي انتهائي اهم آهي.[79] ان کان علاوه، تجربي جي مقدار ۽ معيار به اهم آهن. مثال طور، افزوده ماحول ۾ پاليل جانور، محدود تحريڪ وارن جانورن جي ڀيٽ ۾، ٿلها سيريبريل ڪارٽيڪس ڏيکارين ٿا، جيڪي سائنيپٽڪ ڳانڍاپن جي وڏي گهڻائيءَ جو اشارو ڏين ٿا.[80]

فزيولاجي

[سنواريو]

دماغ جا ڪم نيورانن جي انهيءَ صلاحيت تي دارومدار رکن ٿا، جنهن سان اهي ٻين خليات ڏانهن برقي-ڪيميائي سگنل موڪلين ٿا، ۽ ٻين خليات کان ملندڙ برقي-ڪيميائي سگنلن جو مناسب جواب ڏين ٿا. نيورانن جون برقي خاصيتون ڪيترن حياتياتي ڪيميائي ۽ ميٽابولڪ عملن سان ڪنٽرول ٿين ٿيون، خاص طور نيورو ٽرانسميٽرن ۽ ري سيپٽرن جي وچ ۾ اهي لاڳاپا، جيڪي سائنيپس تي ٿين ٿا.[8]

نيورو ٽرانسميٽر ۽ ري سيپٽر

[سنواريو]

نيورو ٽرانسميٽر اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي سائنيپس تي تڏهن خارج ٿين ٿا جڏهن مقامي جھلي ڊي پولرائزيشن جو شڪار ٿئي ٿي ۽ Ca2+ خليو يا گھرڙو اندر داخل ٿئي ٿو، عام طور تي جڏهن ايڪشن پوٽينشل سائنيپس تي پهچي ٿو. نيورو ٽرانسميٽر سائنيپس جي هدف خلية يا خليات جي جھلي تي موجود ري سيپٽر ماليڪيولن سان ڳنڍجن ٿا، ۽ اهڙيءَ طرح ري سيپٽر ماليڪيولن جون برقي يا ڪيميائي خاصيتون بدلائين ٿا. ٿورين استثنائن کان سواءِ، دماغ ۾ هر نيوران ٻين نيورانن سان ٺاهيل سڀني سائنيپٽڪ ڳانڍاپن تي ساڳيو ڪيميائي نيورو ٽرانسميٽر، يا نيورو ٽرانسميٽرن جو ساڳيو ميلاپ، خارج ڪري ٿو؛ هن اصول کي ڊيل جو اصول چيو ويندو آهي.[8] تنهن ڪري، ڪنهن نيوران کي انهن نيورو ٽرانسميٽرن جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو، جيڪي اهو خارج ڪري ٿو. نفسياتي اثر رکندڙ دوائن جي وڏي اڪثريت مخصوص نيورو ٽرانسميٽر نظامن کي بدلائي پنهنجا اثر ظاهر ڪري ٿي. اهو ڪينيبينوئڊ، نيڪوٽين، هيروئن، ڪوڪين، الڪوحل، فلوئوڪسيٽين، ڪلورپرومازين ۽ ٻين ڪيترين دوائن تي لاڳو ٿئي ٿو.[81]

مهره دار دماغ ۾ سڀ کان گهڻو ملندڙ ٻه نيورو ٽرانسميٽر گلوٽاميٽ آهن، جيڪو تقريباً هميشه هدف نيورانن تي تحريڪي اثر وجهي ٿو، ۽ گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب، يعني گابا، جيڪو تقريباً هميشه روڪيندڙ هوندو آهي. اهي ٽرانسميٽر استعمال ڪندڙ نيوران دماغ جي لڳ ڀڳ هر حصي ۾ ملي سگهن ٿا.[82] انهن جي هر هنڌ موجودگيءَ سبب، گلوٽاميٽ يا گابا تي اثر ڪندڙ دوائون عام طور وسيع ۽ طاقتور اثر رکن ٿيون. ڪجهه عام بيهوشيون گلوٽاميٽ جا اثر گهٽائي ڪم ڪن ٿيون؛ اڪثر سڪون ڏيندڙ دوائون گابا جا اثر وڌائي پنهنجا آرام ڏيندڙ اثر ظاهر ڪن ٿيون.[83]

ٻيا به درجنين ڪيميائي نيورو ٽرانسميٽر آهن، جيڪي دماغ جي وڌيڪ محدود علائقن ۾ استعمال ٿين ٿا، اڪثر اهڙن علائقن ۾ جيڪي ڪنهن خاص ڪم لاءِ مخصوص هوندا آهن. مثال طور، سيروٽونن، جيڪو ڪيترين ڊپريشن مخالف دوائن ۽ غذائي مددگارن جو بنيادي هدف آهي، رڳو دماغي ٿنڀي جي هڪ ننڍڙي علائقي مان اچي ٿو، جنهن کي رافي نيوڪليائي مرڪز چيو ويندو آهي.[84] نوريپي نيفرن، جيڪو بيداريءَ سان لاڳاپيل آهي، رڳو ويجهو موجود هڪ ننڍڙي علائقي مان اچي ٿو، جنهن کي لوڪس سيروليوس چيو ويندو آهي.[85] ٻيا نيورو ٽرانسميٽر، جهڙوڪ ايٽائل ڪولين ۽ ڊوپامين، دماغ ۾ ڪيترن ذريعن مان ايندا آهن، پر گلوٽاميٽ ۽ گابا وانگر هر هنڌ ورهايل نه هوندا آهن.[86]

برقي سرگرمي

[سنواريو]
هڪ گراف، جنهن ۾ 16 وولٽيج نشان کاٻي کان ساڄي طرف وڃن ٿا، هر هڪ مختلف سگنل ڏيکاري ٿو. صفحي جي وچ ۾ سڀ نشان اوچتو تيز جهٽڪن وارا اسپائڪ ڏيکارڻ شروع ڪن ٿا، جيڪي پلاٽ جي آخر تائين جاري رهن ٿا.
مرگهي جي دوري دوران هڪ انساني مريض مان رڪارڊ ڪيل دماغي برقي سرگرمي

نيورانن پاران سگنل موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي-ڪيميائي عملن جي ضمني اثر طور، دماغي بافتو سرگرم هجڻ وقت برقي ميدان پيدا ڪري ٿو. جڏهن وڏي تعداد ۾ نيوران هم وقت سرگرمي ڏيکارين ٿا، ته انهن مان پيدا ٿيندڙ برقي ميدان ايترا وڏا ٿي سگهن ٿا جو اليڪٽرو اينسيفالوگرافي، يعني اي اي جي،[87] يا ميگنيٽو اينسيفالوگرافي، يعني ايم اي جي، سان کوپڙي کان ٻاهر سڃاتا وڃن. اي اي جي رڪارڊ، گڏوگڏ چوهڙن جهڙن جانورن جي دماغن اندر لڳايل اليڪٽروڊن مان ورتل رڪارڊ، ڏيکارين ٿا ته جيئري جانور جو دماغ ننڊ دوران به سدائين سرگرم رهندو آهي.[88] دماغ جو هر حصو تال واري ۽ غير تال واري سرگرميءَ جو ميلاپ ڏيکاري ٿو، جيڪا رويي جي حالت موجب بدلجي سگهي ٿي. ٿڻين وارن جانورن ۾ سيريبريل ڪارٽيڪس ننڊ دوران وڏيون سست ڊيلٽا لھرون ڏيکاري ٿو، جڏهن جانور جاڳيل پر بي ڌيان هجي ته تيز الفا لھرون، ۽ جڏهن جانور ڪنهن ڪم ۾ سرگرم هجي ته بي ترتيبي جهڙي غير منظم سرگرمي، جنهن کي بيٽا ۽ گاما لھرون چيو ويندو آهي. مرگهي جي دوري دوران، دماغ جا روڪيندڙ ڪنٽرول وارا طريقا ڪم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين ٿا ۽ برقي سرگرمي بيمار سطح تائين وڌي وڃي ٿي، جنهن سان اي اي جي نشانن ۾ وڏيون لهرون ۽ اسپائڪ نمونا ظاهر ٿين ٿا، جيڪي صحتمند دماغ ۾ نه ڏٺا ويندا آهن. انهن آبادي-سطح وارن نمونن کي انفرادي نيورانن جي حسابي ڪمن سان ڳنڍڻ موجوده نيورو فزيالاجي تحقيق جو وڏو مرڪز آهي.[88]

ميٽابولزم

[سنواريو]

سڀني مهريدار جانورن وٽ رت-دماغ رڪاوٽ هوندي آهي، جيڪا دماغ اندر ميٽابولزم کي جسم جي ٻين حصن جي ميٽابولزم کان مختلف نموني ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. نيورو ويسڪيولر يونٽ دماغي رت جي وهڪري کي ضابطو ڪري ٿو ته جيئن سرگرم نيورانن کي توانائي ملي سگهي. گليئل خليات دماغي ميٽابولزم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نيورانن جي چوڌاري موجود مايع جي ڪيميائي جوڙجڪ، آئنن ۽ غذائن جي سطحن سميت، ڪنٽرول ڪن ٿا.[89]

دماغي تاندورو پنهنجي حجم جي نسبت سان توانائيءَ جو وڏو مقدار استعمال ڪري ٿو، تنهن ڪري وڏا دماغ جانورن تي سخت ميٽابولڪ گهرجون وجهن ٿا. مثال طور اڏامڻ لاءِ جسماني وزن کي محدود رکڻ جي ضرورت، ڪجهه قسمن، جهڙوڪ چمڙن، ۾ دماغي ماپ گهٽائڻ جي چونڊ جو سبب بڻيل لڳي ٿي.[90] دماغ جي توانائيءَ جي استعمال جو گهڻو حصو نيورانن جي برقي چارج، يعني جھليءَ جو پوٽينشل، کي برقرار رکڻ ۾ لڳندو آهي.[89] گهڻيون مهره دار قسمون پنهنجي بنيادي ميٽابولزم جو 2٪ کان 8٪ دماغ لاءِ مخصوص ڪن ٿيون. پر پرائميٽن ۾ اها شرح گهڻي وڌيڪ آهي—انسانن ۾ اها 20٪ کان 25٪ تائين پهچي ٿي.[91] دماغ جي توانائيءَ جو استعمال وقت سان تمام گهڻو تبديل نٿو ٿئي، پر سيريبريل ڪارٽيڪس جا سرگرم علائقا غير سرگرم علائقن کان ڪجهه وڌيڪ توانائي استعمال ڪن ٿا؛ اهو ئي پي اي ٽي، ايف ايم آر آئي،[92] ۽ اين آءِ آر ايس جهڙن فنڪشنل دماغي تصويرڪاري طريقن جو بنياد آهي.[93] دماغ عام طور پنهنجي گهڻي توانائي گلوڪوز، يعني رت جي کنڊ، جي آڪسيجن تي دارومدار رکندڙ ميٽابولزم مان حاصل ڪري ٿو،[89] پر ڪيٽون هڪ اهم متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا، گڏوگڏ وچولي زنجير وارن چرٻي وارن تيزابن، يعني ڪيپريلڪ ۽ هيپٽانوئڪ تيزابن،[94][95] ليڪٽيٽ،[96] ايٽيسيٽ،[97] ۽ ممڪن طور امينو تيزاب پڻ حصو وجهن ٿا.[98]

ڪم

[سنواريو]
سيريبيلم ۾ عصبي سرڪٽ جو نمونو، جيئن جيمز ايس. البس پيش ڪيو

حسي عضون مان معلومات دماغ ۾ گڏ ڪئي ويندي آهي. اتي اها معلومات استعمال ڪري اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جاندار کي ڪهڙا عمل ڪرڻا آهن. دماغ خام ڊيٽا کي پروسيس ڪري ماحول جي بناوت بابت معلومات ڪڍي ٿو. پوءِ اهو پروسيس ٿيل معلومات کي جانور جي موجوده ضرورتن ۽ گذريل حالتن جي يادگيري سان ملائي ٿو. آخرڪار، نتيجن جي بنياد تي، اهو حرڪتي جوابن جا نمونا پيدا ڪري ٿو. انهن سگنل-پروسيسنگ ڪمن لاءِ ڪيترن عملي ذيلي نظامن جي پيچيده گڏيل عمل جي ضرورت هوندي آهي.[99]

دماغ جو ڪم جانور جي عملن تي هم آهنگ ڪنٽرول مهيا ڪرڻ آهي. مرڪزي دماغ عضلات جي گروهن کي پيچيده نمونن ۾ گڏجي سرگرم ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿو؛ اهو جسم جي هڪ حصي تي اثر ڪندڙ محرڪن کي ٻين حصن ۾ جواب پيدا ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿو، ۽ جسم جي مختلف حصن کي هڪ ٻئي جي ابتڙ ڪم ڪرڻ کان روڪي سگهي ٿو.[99]

ادراڪ

[سنواريو]
ڪن، اندروني ڪن، ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل دماغي علائقن کي ڏيکاريندڙ ڊرائنگ. هلڪي نيري تيرن جو سلسلو نظام ۾ سگنلن جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.
ٻڌڻ واري نظام ۾ سگنل پروسيسنگ جو خاڪو

انساني دماغ کي روشني، آواز، فضا جي ڪيميائي جوڙجڪ، گرمي پد، جسم جي جاءِ ۾ حالت (پروپريوسيپشن)، رت جي ڪيميائي جوڙجڪ ۽ ٻين شين بابت معلومات ملي ٿي. ٻين جانورن ۾ اضافي حواس به موجود آهن، جهڙوڪ نانگن ۾ انفرا ريڊ گرميءَ جو احساس، ڪجهه پکين ۾ مقناطيسي احساس، يا خاص طور آبي جانورن ۾ ڏٺو ويندڙ برقي احساس.

هر حسي نظام خاص ري سيپٽر خليات سان شروع ٿئي ٿو،[8] جيئن اک جي ريٽينا ۾ فوٽو ري سيپٽر خليات، يا ڪن جي ڪوڪليا ۾ لرزش محسوس ڪندڙ وارا خليات. حسي ري سيپٽر خليات جا ايڪسون ريڙهه جي هڏي يا دماغ ۾ داخل ٿين ٿا، جتي اهي پنهنجا سگنل هڪ اهڙي پهرئين درجي جي حسي نيوڪليائي مرڪز ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جيڪو ڪنهن مخصوص حسي صورت لاءِ وقف هوندو آهي. هي بنيادي حسي نيوڪليائي مرڪز معلومات کي ساڳئي صورت لاءِ مخصوص اعليٰ درجي جي حسي علائقن ڏانهن موڪلي ٿو. آخرڪار، ٿيلامس ۾ هڪ وچولي مرڪز ذريعي، سگنل سيريبريل ڪارٽيڪس ڏانهن موڪليا وڃن ٿا، جتي انهن مان لاڳاپيل خاصيتون ڪڍڻ لاءِ پروسيسنگ ڪئي وڃي ٿي ۽ ٻين حسي نظامن مان ايندڙ سگنلن سان گڏايو وڃي ٿو.[8]

حرڪتي ڪنٽرول

[سنواريو]

حرڪتي نظام دماغ جا اهي علائقا آهن، جيڪي جسماني حرڪتون شروع ڪرڻ، يعني عضلات کي سرگرم ڪرڻ، ۾ شامل آهن. اک کي ڪنٽرول ڪندڙ عضلاتن کان سواءِ، جن کي وچئين دماغ جا نيوڪليائي مرڪز هلائين ٿا، جسم جا سڀ ارادي عضلات سڌو سنئون ريڙهه جي هڏي ۽ پويان دماغ ۾ موجود حرڪتي نيورانن کان اعصابي رسد حاصل ڪن ٿا.[8] ريڙهه جي هڏي جا حرڪتي نيوران ٻنهي ذريعن کان ڪنٽرول ٿين ٿا: ريڙهه جي هڏي اندر موجود عصبي سرڪٽن کان، ۽ دماغ مان هيٺ لهندڙ سگنلن کان. ريڙهه جي هڏي جا اندروني سرڪٽ ڪيترائي رفليڪس جواب عمل ۾ آڻين ٿا، ۽ هلڻ يا ترڻ جهڙين تال وارين حرڪتن لاءِ نمونو پيدا ڪندڙ نظام رکن ٿا. دماغ مان هيٺ لهندڙ ڳانڍاپا وڌيڪ نفيس ڪنٽرول جي اجازت ڏين ٿا.[8]

دماغ ۾ ڪيترائي حرڪتي علائقا موجود آهن، جيڪي سڌو سنئون ريڙهه جي هڏي ڏانهن پروجيڪشن موڪلين ٿا. سڀ کان هيٺين سطح تي ميڊولا ۽ پونس ۾ حرڪتي علائقا آهن، جيڪي هلڻ، ساهه کڻڻ يا ڳهڻ جهڙين مقرر نموني واري حرڪتن کي ڪنٽرول ڪن ٿا. ان کان مٿئين سطح تي وچئين دماغ جا علائقا آهن، جيئن ڳاڙهو نيوڪليائي مرڪز، جيڪو ٻانهن ۽ ٽنگن جي حرڪتن کي هم آهنگ ڪرڻ جو ذميوار آهي. ان کان به مٿئين سطح تي بنيادي حرڪتي ڪارٽيڪس آهي، جيڪو فرنٽل لوب جي پوئين ڪناري تي موجود بافتي جي هڪ پٽي آهي. بنيادي حرڪتي ڪارٽيڪس سب ڪارٽيڪل حرڪتي علائقن ڏانهن پروجيڪشن موڪلي ٿو، پر ساڳئي وقت پيراميڊل رستو ذريعي سڌو ريڙهه جي هڏي ڏانهن هڪ وڏو پروجيڪشن پڻ موڪلي ٿو. هي سڌو ڪارٽيڪو اسپائنل پروجيڪشن حرڪتن جي نفيس تفصيلن تي صحيح ارادي ڪنٽرول مهيا ڪري ٿو. حرڪت سان لاڳاپيل ٻيا دماغي علائقا بنيادي حرڪتي علائقن ڏانهن پروجيڪشن موڪلي ثانوي اثر وجهن ٿا. اهم ثانوي علائقن ۾ پري موٽر ڪارٽيڪس، اضافي حرڪتي علائقو، بيسل گينگليا، ۽ سيريبيلم شامل آهن.[8] مٿي بيان ڪيل سڀني کان علاوه، دماغ ۽ ريڙهه جي هڏي ۾ خودڪار عصبي نظام کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ وسيع سرڪٽ موجود آهن، جيڪو جسم جي هموار عضلن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.[8]

حرڪت کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ شامل اهم علائقا
علائقو جڳھ ڪم
وينٽرل سينگ ريڙهه جي هڏياهڙا حرڪتي نيوران رکي ٿو، جيڪي سڌو عضلات کي سرگرم ڪن ٿا[100]
اک هلائيندڙ نيوڪليائي مرڪز وچيون دماغاهڙا حرڪتي نيوران رکن ٿا، جيڪي سڌو اک جي عضلات کي سرگرم ڪن ٿا[101]
سيريبيلم پويون دماغحرڪتن جي درستگي ۽ وقت بندي کي ترتيب ڏئي ٿو[8]
بيسل گينگليا اڳيون دماغتحريڪ جي بنياد تي عمل جي چونڊ[102]
حرڪتي ڪارٽيڪس فرنٽل لوبريڙهه جي هڏي جي حرڪتي سرڪٽن جي سڌي ڪارٽيڪل سرگرمي[103]
پري موٽر ڪارٽيڪس فرنٽل لوببنيادي حرڪتن کي هم آهنگ نمونن ۾ گڏ ڪري ٿو[8]
اضافي حرڪتي علائقو فرنٽل لوبحرڪتن کي وقتي نمونن ۾ ترتيب ڏئي ٿو[104]
پري فرنٽل ڪارٽيڪس فرنٽل لوبرٿابندي ۽ ٻيا انتظامي ڪم[105]

ننڊ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ننڊ

ڪيترائي جانور روزاني چڪر ۾ ننڊ ۽ جاڳ جي وچ ۾ ڦرندا رهن ٿا. بيداري ۽ خبرداري به دماغي علائقن جي هڪ ڄار ذريعي وڌيڪ نفيس وقتي پيماني تي ترتيب ڏني ويندي آهي.[8] ننڊ واري نظام جو هڪ اهم جزو سپراڪائيسميٽڪ نيوڪليائي مرڪز، يعني ايس سي اين، آهي، جيڪو هائپوٿيلامس جو هڪ تمام ننڍڙو حصو آهي ۽ سڌو انهيءَ نقطي جي مٿان واقع آهي، جتي ٻنهي اکين مان ايندڙ بصري اعصاب هڪ ٻئي کي ڪراس ڪن ٿا. ايس سي اين جسم جي مرڪزي حياتياتي گهڙي رکي ٿو. اتي موجود نيورانن جي سرگرميءَ جون سطحون لڳ ڀڳ 24 ڪلاڪن جي مدي سان وڌن ۽ گهٽن ٿيون، يعني روزاني حياتياتي تال: اهي سرگرميءَ جون لهرون “گهڙي جينن” جي هڪ مجموعي جي اظهار ۾ تال واري تبديلين سبب هلن ٿيون. ايس سي اين دماغ مان ڪڍي گرم غذائي محلول واري پيالي ۾ رکڻ باوجود وقت رکڻ جاري رکي ٿو، پر عام طور اهو بصري اعصابن مان، ريٽينو هائپوٿيلامڪ رستو ذريعي، معلومات حاصل ڪري ٿو، جنهن سان روزاني روشني-اونداهي چڪر گهڙي کي درست ڪن ٿا.[106]

ايس سي اين هائپوٿيلامس، دماغي ٿنڀي ۽ وچئين دماغ جي انهن علائقن ڏانهن پروجيڪشن موڪلي ٿو، جيڪي ننڊ-جاڳ چڪر لاڳو ڪرڻ ۾ شامل آهن. هن نظام جو هڪ اهم جزو ريٽيڪيولر فارميشن آهي، جيڪو هيٺئين دماغ جي مرڪز ۾ پکڙيل نيوراني ڳچن جو گروهه آهي. ريٽيڪيولر نيوران ٿيلامس ڏانهن سگنل موڪلين ٿا، جيڪو وري ڪارٽيڪس جي هر حصي ڏانهن سرگرميءَ جي سطح ڪنٽرول ڪندڙ سگنل موڪلي ٿو. ريٽيڪيولر فارميشن کي نقصان مستقل ڪوما واري حالت پيدا ڪري سگهي ٿو.[8]

ننڊ ۾ دماغي سرگرميءَ ۾ وڏيون تبديليون ٿين ٿيون.[8] 1950ع واري ڏهاڪي تائين عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته ننڊ دوران دماغ بنيادي طور بند ٿي وڃي ٿو،[107] پر هاڻي معلوم آهي ته اهو خيال سچ کان تمام پري آهي؛ سرگرمي جاري رهي ٿي، پر نمونا تمام مختلف ٿي وڃن ٿا. ننڊ جا ٻه قسم آهن: آر اي ايم ننڊ، جنهن ۾ خواب ڏسڻ شامل هوندو آهي، ۽ اين آر اي ايم ننڊ، يعني غير آر اي ايم ننڊ، جيڪا عام طور خواب کان سواءِ هوندي آهي. اهي ٻئي قسم ننڊ جي هڪ دور ۾ ٿوريون بدلجندڙ ترتيبن سان ورجائيندا آهن. دماغي سرگرميءَ جا ٽي وڏا الڳ نمونا ماپي سگهجن ٿا: آر اي ايم، هلڪي اين آر اي ايم، ۽ گهري اين آر اي ايم. گهري اين آر اي ايم ننڊ دوران، جنهن کي سست لهر ننڊ پڻ چيو ويندو آهي، ڪارٽيڪس جي سرگرمي وڏين هم وقت لهرن جي صورت اختيار ڪري ٿي، جڏهن ته جاڳ واري حالت ۾ اها شور واري ۽ غير هم وقت هوندي آهي. نوريپي نيفرن ۽ سيروٽونن نيورو ٽرانسميٽرن جون سطحون سست لهر ننڊ دوران گهٽجن ٿيون ۽ آر اي ايم ننڊ دوران تقريباً صفر تائين پهچي وڃن ٿيون؛ ايٽائل ڪولين جون سطحون ان جي ابتڙ نمونو ڏيکارين ٿيون.[8]

هوميو اسٽياسس

[سنواريو]
انساني مٿي جو عرضي ڪٽ، جنهن ۾ هائپوٿيلامس جي جڳھ ڏيکاريل آهي

ڪنهن به جانور جي بقا لاءِ جسماني حالت جا ڪيترائي پيراميٽر هڪ محدود حد اندر برقرار رکڻ ضروري آهي: انهن ۾ گرمي پد، پاڻيءَ جو مقدار، رت ۾ لوڻ جي مقدار، رت ۾ گلوڪوز جي سطح، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ ٻيا شامل آهن.[108] جانور جي پنهنجي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطو ڪرڻ جي صلاحيت—جنهن کي ابتدائي فزيالاجسٽ ڪلاڊ برنارڊ ميليو انٽيريئر چيو—هوميو اسٽياسس سڏجي ٿي، جيڪو يوناني ۾ “بيٺل رهڻ” جي معنيٰ رکي ٿو.[109] هوميو اسٽياسس برقرار رکڻ دماغ جو هڪ اهم ڪم آهي. هوميو اسٽياسس جي بنياد ۾ منفي فيڊ بيڪ جو اصول آهي: جڏهن به ڪو پيراميٽر پنهنجي مقرر نقطي کان هٽي ٿو، سينسر هڪ غلطيءَ جو سگنل پيدا ڪن ٿا، جيڪو اهڙو جواب پيدا ڪري ٿو، جنهن سان اهو پيراميٽر ٻيهر پنهنجي مناسب قدر ڏانهن موٽي ٿو.[108] هي اصول انجنيئرنگ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو، مثال طور ٿرمو اسٽيٽ ذريعي گرمي پد جي ڪنٽرول ۾.

مهره دار جانورن ۾ دماغ جو اهو حصو جيڪو سڀ کان وڏو ڪردار ادا ڪري ٿو، هائپوٿيلامس آهي، جيڪو اڳئين دماغ جي بنياد تي هڪ ننڍو علائقو آهي، جنهن جي ماپ ان جي پيچيدگي يا ڪم جي اهميت کي ظاهر نٿي ڪري.[108] هائپوٿيلامس ننڍن نيوڪليائي مرڪزن جو مجموعو آهي، جن مان گهڻا بنيادي حياتياتي ڪمن ۾ شامل آهن. انهن مان ڪجهه ڪم بيداري يا سماجي رابطن، جهڙوڪ جنسيت، جارحيت يا ماءُ وارا رويا، سان لاڳاپيل آهن؛ پر ڪيترائي ڪم هوميو اسٽياسس سان لاڳاپيل آهن. ڪيترائي هائپوٿيلامڪ نيوڪليائي مرڪز رت جي نالن جي استر ۾ موجود سينسرن کان معلومات حاصل ڪن ٿا، جيڪا گرمي پد، سوڊيم سطح، گلوڪوز سطح، رت جي آڪسيجن سطح ۽ ٻين پيراميٽرن بابت هوندي آهي. اهي هائپوٿيلامڪ نيوڪليائي مرڪز حرڪتي علائقن ڏانهن ٻاهر ويندڙ سگنل موڪلين ٿا، جيڪي ڪميون درست ڪرڻ لاءِ عمل پيدا ڪري سگهن ٿا. ڪجهه ٻاهر ويندڙ سگنل پچيوٽري غدو ڏانهن به وڃن ٿا، جيڪو هائپوٿيلامس جي بلڪل هيٺان دماغ سان ڳنڍيل هڪ ننڍڙو غدو آهي. پچيوٽري غدو رت جي وهڪري ۾ هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي سڄي جسم ۾ گردش ڪري خلوي سرگرميءَ ۾ تبديليون آڻين ٿا.[110]

تحريڪ

[سنواريو]
بيسل گينگليا جا جزا، انساني دماغ جي ٻن عرضي ڪٽن ۾ ڏيکاريل. نيرو: ڪاڊِيٽ نيوڪليائي مرڪز ۽ پوٽامين. سائو: گلوبس پيلڊس. ڳاڙهو: سب ٿيلامڪ نيوڪليائي مرڪز. ڪارو: سبسٽينشيا نائگرا.

انفرادي جانورن کي بقا وڌائيندڙ رويا ظاهر ڪرڻا پون ٿا، جهڙوڪ خوراڪ، پاڻي، پناهه ۽ ساٿي جي ڳولا.[111] دماغ ۾ موجود تحريڪي نظام انهن مقصدن جي موجوده اطمينان واري حالت جي نگراني ڪري ٿو، ۽ پيدا ٿيندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ رويا سرگرم ڪري ٿو. تحريڪي نظام گهڻو ڪري انعام-سزا واري طريقي سان ڪم ڪري ٿو. جڏهن ڪنهن خاص رويي کان پوءِ موافق نتيجا اچن ٿا، ته دماغ ۾ انعام وارو طريقو سرگرم ٿئي ٿو، جيڪو دماغ اندر بناوتي تبديليون پيدا ڪري ٿو، جنهن سبب ساڳيو رويو بعد ۾ ساڳي حالت پيدا ٿيڻ تي ٻيهر ورجايو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، جڏهن ڪنهن رويي کان پوءِ غير موافق نتيجا اچن ٿا، ته دماغ جو سزا وارو طريقو سرگرم ٿئي ٿو، جيڪو اهڙيون بناوتي تبديليون پيدا ڪري ٿو، جن سبب مستقبل ۾ ساڳين حالتن ۾ اهو رويو دٻجي وڃي ٿو.[112]

اڄ تائين اڀياس ڪيل گهڻا جاندار انعام-سزا وارو طريقو استعمال ڪن ٿا: مثال طور، ڪيڙا ۽ حشرات پنهنجو رويو بدلائي خوراڪ جا ذريعا ڳولي سگهن ٿا يا خطرن کان بچي سگهن ٿا.[113] مهره دار جانورن ۾ انعام-سزا وارو نظام دماغي بناوتن جي هڪ مخصوص مجموعي ذريعي عمل ۾ اچي ٿو، جنهن جي مرڪز ۾ بيسل گينگليا آهن، جيڪي اڳئين دماغ جي بنياد تي موجود ڳنڍيل علائقن جو مجموعو آهن.[51] بيسل گينگليا اهو مرڪزي مقام آهن، جتي فيصلا ٿين ٿا: بيسل گينگليا دماغ جي اڪثر حرڪتي نظامن تي مسلسل روڪيندڙ ڪنٽرول وجهن ٿا؛ جڏهن اها روڪ هٽي ٿي، ته ڪنهن حرڪتي نظام کي اهو عمل انجام ڏيڻ جي اجازت ملي ٿي، جنهن لاءِ اهو پروگرام ٿيل آهي. انعام ۽ سزا بيسل گينگليا کي ملندڙ اندر ايندڙ معلومات ۽ ٻاهر نڪرندڙ فيصلي وارن سگنلن جي لاڳاپي کي بدلائي ڪم ڪن ٿا. انعام وارو طريقو سزا واري طريقي کان بهتر سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ منشيات جي غلط استعمال ۾ ان جي ڪردار سبب ان جو تمام گهڻو اڀياس ڪيو ويو آهي. تحقيق ڏيکاريو آهي ته نيورو ٽرانسميٽر ڊوپامين مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو: نشي آور دوائون، جهڙوڪ ڪوڪين، ايمفيٽامين ۽ نيڪوٽين، يا ته ڊوپامين جي سطح وڌائين ٿيون يا دماغ اندر ڊوپامين جا اثر وڌائين ٿيون.[114]

سکيا ۽ يادگيري

[سنواريو]

لڳ ڀڳ سڀ جانور تجربي جي نتيجي ۾ پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا—حتيٰ ته ڪيڙن جا سڀ کان ابتدائي قسم به. ڇاڪاڻ⁠تہ رويو دماغي سرگرميءَ سان هلندو آهي، تنهن ڪري رويي ۾ تبديليون ڪنهن نه ڪنهن طرح دماغ اندر ٿيندڙ تبديلين سان لاڳاپيل هئڻ گهرجن. 19هين صديءَ جي آخر ۾ ئي سانتياگو رامون اي ڪاخال جهڙن نظريه سازن دليل ڏنو هو ته سڀ کان وڌيڪ ممڪن وضاحت اها آهي ته سکيا ۽ يادگيري نيورانن جي وچ ۾ سائنيپٽڪ ڳانڍاپن ۾ تبديلين جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿيون.[115] بهرحال، 1970ع تائين سائنيپٽڪ پلاسٽيسيٽي واري مفروضي جي حمايت لاءِ تجرباتي ثبوت موجود نه هئا. 1971ع ۾ ٽم بلس ۽ ٽيرجي لومو هڪ اهڙي واقعي بابت مقالو شايع ڪيو، جنهن کي هاڻي ڊگهي مدي واري طاقت وڌڻ چيو ويندو آهي: هن مقالي ۾ سرگرميءَ سبب پيدا ٿيندڙ سائنيپٽڪ تبديلين جا واضح ثبوت ڏيکاريا ويا، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ ڪيترن ڏينهن تائين برقرار رهيون.[116] ان کان پوءِ فني ترقيءَ سبب اهڙا تجربا ڪرڻ گهڻو آسان ٿي ويو، ۽ هزارين اڀياس ڪيا ويا، جن سائنيپٽڪ تبديليءَ جي طريقي کي واضح ڪيو، ۽ دماغ جي مختلف علائقن، جن ۾ سيريبريل ڪارٽيڪس، هپپوڪيمپس، بيسل گينگليا ۽ سيريبيلم شامل آهن، ۾ سرگرميءَ سان هلندڙ سائنيپٽڪ تبديليءَ جا ٻيا قسم ظاهر ڪيا.[117] دماغ مان نڪتل نيوروٽروفڪ عنصر (بي ڊي اين ايف) ۽ جسماني سرگرمي هن عمل ۾ فائديمند ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا.[118]

نيورو سائنسدان هن وقت سکيا ۽ يادگيري جا ڪيترائي قسم الڳ ڪن ٿا، جيڪي دماغ ۾ مختلف طريقن سان عمل ۾ اچن ٿا:

  • ڪم ڪندڙ يادگيري دماغ جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان اهو انهيءَ ڪم بابت معلومات جي عارضي نمائندگي برقرار رکي ٿو، جنهن ۾ جانور هن وقت مصروف هجي. اهڙي متحرڪ يادگيري بابت خيال آهي ته اها خلين جي گڏجاڻين جي ٺهڻ سان عمل ۾ اچي ٿي—يعني سرگرم نيورانن جا اهڙا گروهه، جيڪي هڪ ٻئي کي لڳاتار تحريڪ ڏئي پنهنجي سرگرمي برقرار رکن ٿا.[119]
  • واقعاتي يادگيري مخصوص واقعن جا تفصيل ياد رکڻ جي صلاحيت آهي. اهڙي يادگيري سڄي عمر برقرار رهي سگهي ٿي. گهڻا ثبوت هپپوڪيمپس جي اهم ڪردار ڏانهن اشارو ڪن ٿا: جن ماڻهن جي هپپوڪيمپس کي سخت نقصان پهتل هجي، انهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن يادداشت وڃڻ ظاهر ٿيندي آهي، يعني نيون ڊگهي مدي واريون واقعاتي يادگيريون ٺاهڻ جي صلاحيت نه هوندي آهي.[120]
  • معنوي يادگيري حقيقتون ۽ لاڳاپا سکڻ جي صلاحيت آهي. اهڙي يادگيري غالباً گهڻي ڀاڱي سيريبريل ڪارٽيڪس ۾ محفوظ ٿيندي آهي، ۽ انهن خليات جي وچ ۾ ڳانڍاپن جي تبديلين وسيلي عمل ۾ اچي ٿي، جيڪي معلومات جي مخصوص قسمن جي نمائندگي ڪن ٿا.[121]
  • وسيلاتي سکيا اها صلاحيت آهي، جنهن سان انعام ۽ سزا رويي کي تبديل ڪن ٿا. اها دماغي علائقن جي اهڙي ڄار وسيلي عمل ۾ اچي ٿي، جنهن جو مرڪز بيسل گينگليا آهن.[122]
  • حرڪتي سکيا مشق، يا عام طور ورجاءَ، ذريعي جسماني حرڪتن جي نمونن کي سنوارڻ جي صلاحيت آهي. ان ۾ دماغ جا ڪيترائي علائقا شامل آهن، جن ۾ پري موٽر ڪارٽيڪس، بيسل گينگليا، ۽ خاص طور سيريبيلم شامل آهن، جيڪو حرڪت جي پيراميٽرن ۾ ننڍين درستين لاءِ هڪ وڏي يادگيري بئنڪ طور ڪم ڪري ٿو.[123]

تحقيق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نيورو سائنس
"دماغي تحقيق" ھتي ريڊائريڪٽ ٿئي ٿو. For سائنسي رسالي لاءِ, see Brain Research.
انساني دماغ منصوبو هڪ وڏو سائنسي تحقيقي منصوبو آهي، جيڪو 2013ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد مڪمل انساني دماغ جي نقلي شڪل ٺاهڻ آهي.

نيورو سائنس جو شعبو انهن سڀني طريقن کي شامل ڪري ٿو، جيڪي دماغ ۽ باقي عصبي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[8] نفسيات ذهن ۽ رويي کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، ۽ نيورولوجي طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عصبي نظام جي بيمارين جي تشخيص ۽ علاج ڪري ٿو. دماغ نفسياتي طب ۾ به اڀياس ٿيندڙ سڀ کان اهم عضوو آهي، جيڪو طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو ذهني بيمارين جي اڀياس، روڪٿام ۽ علاج لاءِ ڪم ڪري ٿو.[124] ادراڪي سائنس نيورو سائنس ۽ نفسيات کي انهن ٻين شعبن سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي دماغ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ ڪمپيوٽر سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ لاڳاپيل شعبا، ۽ فلسفو.[125]

دماغ جي اڀياس جو سڀ کان پراڻو طريقو ايناٽامي وارو آهي، ۽ 20هين صديءَ جي وچ تائين نيورو سائنس ۾ گهڻي ترقي بهتر خلوي رڱن ۽ بهتر خوردبينن جي ترقيءَ مان آئي. نيورو ايناٽامسٽ دماغ جي وڏي پيماني واري بناوت سان گڏ نيورانن ۽ انهن جي جزن، خاص طور سائنيپس، جي خوردبيني بناوت جو اڀياس ڪن ٿا. ٻين اوزارن سان گڏ، اهي ڪيترن قسمن جا رڱ استعمال ڪن ٿا، جيڪي عصبي بناوت، ڪيميا ۽ ڳانڍاپا ظاهر ڪن ٿا. تازن سالن ۾، ايميونوسٽيننگ طريقن جي ترقيءَ سان انهن نيورانن جي جاچ ممڪن ٿي آهي، جيڪي مخصوص جينن جا مجموعا ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، عملي نيورو ايناٽامي طبي تصويرڪاري جا طريقا استعمال ڪري انساني دماغ جي بناوت ۾ تبديلين کي ادراڪ يا رويي جي فرقن سان لاڳاپيل ڪري ٿي.[126]

نيورو فزيالاجسٽ دماغ جي ڪيميائي، دوائي ۽ برقي خاصيتن جو اڀياس ڪن ٿا: انهن جا بنيادي اوزار دوائون ۽ رڪارڊنگ ڊوائيسز آهن. تجرباتي طور تي تيار ڪيل هزارين دوائون عصبي نظام تي اثر ڪن ٿيون، ڪي انتهائي مخصوص طريقن سان. دماغي سرگرميءَ جا رڪارڊ اليڪٽروڊن ذريعي وٺي سگهجن ٿا، يا ته انهن کي کڙيءَ سان چنبڙايو وڃي جيئن اي اي جي اڀياس ۾، يا جانورن جي دماغن اندر لڳايو وڃي خلية کان ٻاهر رڪارڊنگ لاءِ، جنهن سان انفرادي نيورانن پاران پيدا ٿيندڙ ايڪشن پوٽينشل سڃاڻي سگهجن ٿا.[127] ڇاڪاڻ⁠تہ دماغ ۾ درد جا ري سيپٽر نه هوندا آهن، تنهن ڪري انهن طريقن سان جاڳيل ۽ رويو ڏيکاريندڙ جانورن مان دماغي سرگرمي رڪارڊ ڪرڻ ممڪن آهي، بغير انهن کي تڪليف ڏيڻ جي. ساڳيا طريقا ڪڏهن ڪڏهن انساني مريضن ۾ به استعمال ڪيا ويا آهن، خاص طور اهڙن مريضن ۾ جن کي ناقابل علاج مرگهي هجي، جتي مرگهي جي دوري جو ذميوار دماغي علائقو معلوم ڪرڻ لاءِ اليڪٽروڊ لڳائڻ طبي ضرورت هجي.[128] ايف ايم آر آئي جهڙا فنڪشنل تصويرڪاري طريقا به دماغي سرگرمي جي اڀياس لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ اهي طريقا گهڻو ڪري انسانن تي استعمال ٿيا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ باشعور فرد کي ڊگهي وقت تائين بي حرڪت رهڻو پوي ٿو، پر انهن جو وڏو فائدو اهو آهي ته اهي غير جراحي آهن.[129]

هڪ ڊرائنگ جنهن ۾ هڪ بند ڪرسيءَ ۾ بندر، ڪمپيوٽر مانيٽر، روبوٽڪ ٻانهن، ۽ ڪمپيوٽر سامان جا ٽي حصا ڏيکاريل آهن، انهن جي وچ ۾ تير معلومات جي وهڪري کي ڏيکارين ٿا.
هڪ تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ بندر جي دماغي سرگرمي روبوٽڪ ٻانهن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي[130]

دماغي ڪم کي سمجهڻ جو ٻيو طريقو مخصوص دماغي علائقن کي ٿيندڙ نقصان جا نتيجا ڏسڻ آهي. جيتوڻيڪ دماغ کوپڙي ۽ ميننجز سان محفوظ آهي، سيريبرو اسپائنل فلوئڊ سان گهيريل آهي، ۽ رت-دماغ رڪاوٽ وسيلي رت جي وهڪري کان جدا ٿيل آهي، تڏهن به دماغ جي نازڪ فطرت ان کي ڪيترين بيمارين ۽ نقصان جي ڪيترن قسمن لاءِ حساس بڻائي ٿي. انسانن ۾، اسٽروڪ ۽ ٻين قسمن جي دماغي نقصان جا اثر دماغي ڪم بابت معلومات جو اهم ذريعو رهيا آهن. پر ڇاڪاڻ⁠تہ نقصان جي نوعيت تي تجرباتي ڪنٽرول ڪرڻ جي صلاحيت ناهي، تنهن ڪري اها معلومات اڪثر سمجهڻ ڏکي هوندي آهي. جانورن جي اڀياس ۾، گهڻو ڪري چوهڙن تي، اليڪٽروڊن يا مقامي طور داخل ڪيل ڪيميائي مادَن کي استعمال ڪري نقصان جا صحيح نمونا پيدا ڪرڻ ۽ پوءِ رويي تي انهن جا نتيجا جانچڻ ممڪن آهي.[131]

حسابي نيورو سائنس ٻن طريقن کي شامل ڪري ٿي: پهريون، دماغ جي اڀياس لاءِ ڪمپيوٽرن جو استعمال؛ ٻيو، اهو اڀياس ته دماغ حسابي عمل ڪيئن سرانجام ڏين ٿا. هڪ طرف، ڪمپيوٽر پروگرام لکي نيورانن جي هڪ گروهه جي ڪم جي نقلي شڪل ٺاهي سگهجي ٿي، اهڙين مساواتن جي نظامن کي استعمال ڪندي جيڪي انهن جي برقي-ڪيميائي سرگرمي بيان ڪن ٿا؛ اهڙين نقلي شڪلن کي حياتياتي طور حقيقي عصبي نيٽ ورڪ چيو وڃي ٿو. ٻئي طرف، عصبي حساب لاءِ الگورٿمن جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو، يا ته انهن جي نقلي شڪل ٺاهي يا رياضيائي تجزيو ڪري، اهڙن سادن “يونٽن” جي ڪم جو جيڪي نيورانن جون ڪجهه خاصيتون رکن ٿا پر انهن جي حياتياتي پيچيدگيءَ جو وڏو حصو تجريدي بڻائي ڇڏين ٿا. دماغ جي حسابي ڪمن جو اڀياس ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ نيورو سائنسدان ٻئي ڪن ٿا.[132]

حسابي نيورو جينيٽڪ ماڊلنگ جينن ۽ جينن جي وچ ۾ متحرڪ لاڳاپن جي لحاظ کان دماغي ڪمن جي ماڊلنگ لاءِ متحرڪ نيوراني ماڊلن جي اڀياس ۽ ترقي سان لاڳاپيل آهي.

تازن سالن ۾ دماغ جي اڀياس ۾ جينيٽڪ ۽ جينومڪ طريقن جو استعمال وڌيو آهي[133] ۽ نيورو پلاسٽيسيٽي ۾ نيوروٽروفڪ عنصرن ۽ جسماني سرگرمي جي ڪردارن تي ڌيان وڌيو آهي.[118] فني اوزارن جي دستيابي سبب سڀ کان عام موضوع چوهڙا آهن. هاڻي نسبتاً آسانيءَ سان مختلف قسمن جي جينن کي “ناڪ آئوٽ” ڪرڻ يا بدلائڻ ممڪن آهي، ۽ پوءِ دماغي ڪم تي اثرات ڏسي سگهجن ٿا. وڌيڪ نفيس طريقا به استعمال ٿي رهيا آهن: مثال طور، ڪري-لوڪس ٻيهر گڏجڻ استعمال ڪري دماغ جي مخصوص حصن ۾، مخصوص وقتن تي، جينن کي سرگرم يا غير سرگرم ڪري سگهجي ٿو.[133]

تازن سالن ۾ واحد-خلية سيڪوينسنگ ٽيڪنالاجين ۾ به تيز ترقي ٿي آهي، ۽ انهن کي دماغ جي خلوي گوناگوني کي بهتر طور استعمال ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، ته جيئن بيماري ۽ حياتيات ۾ الڳ خلوي قسمن جا ڪردار بهتر سمجهي سگهجن، ۽ اهو به ته جينومڪ تبديليون انفرادي خلوي قسمن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون. 2024ع ۾، تحقيق ڪندڙن 388 ماڻهن جي انساني پري فرنٽل ڪارٽيڪس مان لڳ ڀڳ 3 ملين نيوڪليائي مرڪزن جي وڏي گڏيل ڊيٽا سيٽ جو اڀياس ڪيو.[134] ائين ڪندي، انهن 28 خلوي قسمن جي نشاندهي ڪئي ته جيئن جين خاندانن ۽ دوائن جي هدفن ۾ اظهار ۽ ڪروميٽن جي تبديليءَ جو جائزو وٺي سگهجي. انهن لڳ ڀڳ اڌ ملين خلوي قسم-مخصوص ضابطو ڪندڙ عنصر ۽ لڳ ڀڳ 1.5 ملين واحد-خلية اظهار واري مقداري صفت جا لوڪائي، يعني اهڙيون جينومڪ تبديليون جن جو مخصوص خلوي قسمن اندر جين اظهار جي تبديلين سان مضبوط شمارياتي لاڳاپو آهي، سڃاتا؛ پوءِ انهن کي خلوي قسم-مخصوص ضابطو ڪندڙ نيٽ ورڪ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن اڀياس ۾ خلية کان خلية رابطي جا نيٽ ورڪ به بيان ڪيا ويا آهن. اهي نيٽ ورڪ عمر رسيدگي ۽ نيورو نفسياتي بيمارين ۾ خلوي تبديلين کي ظاهر ڪندي ڏٺا ويا. ساڳئي تحقيق جي حصي طور، هڪ مشين لرننگ ماڊل تيار ڪيو ويو، جيڪو واحد-خلية اظهار جو صحيح اندازو لڳائي سگهي؛ هن ماڊل لڳ ڀڳ 250 بيماري-خطري وارن جينن ۽ دوائن جي هدفن کي سندن لاڳاپيل خلوي قسمن سان اوليت ڏني.

تاريخ

[سنواريو]

سڀ کان پراڻو دريافت ٿيل دماغ آرمينيا ۾ اريني-1 غار مجموعو مان مليو. اهو دماغ، جنهن جي عمر 5,000 سالن کان وڌيڪ اندازي ڪئي وئي آهي، 12 کان 14 سالن جي هڪ ڇوڪري جي کوپڙي مان مليو. جيتوڻيڪ دماغ سُڪي ويا هئا، پر غار اندر موجود موسم سبب اهي چڱيءَ طرح محفوظ رهيا.[135]

شروعاتي فلسفي ان ڳالهه تي ورهايل هئا ته روح جو مرڪز دماغ ۾ آهي يا دل ۾. ارسطو دل کي ترجيح ڏني، ۽ سوچيو ته دماغ جو ڪم رڳو رت کي ٿڌو ڪرڻ آهي. مادّي جي ائٽمي نظريي جي باني ڊيموڪريٽس ٽن حصن واري روح جو دليل ڏنو، جنهن ۾ عقل مٿي ۾، جذبو دل ۾، ۽ شهوت جگر جي ويجهو آهي.[136] مقدس بيماري بابت جي نامعلوم مصنف، جيڪو هيپوڪريٽڪ ڪورپس ۾ طبي رسالو آهي، بنا ڪنهن ابهام جي دماغ جي حق ۾ لکيو:

ماڻهن کي ڄاڻڻ گهرجي ته خوشيون، سرور، کل ۽ رانديون، ۽ ڏک، غم، مايوسي ۽ روئڻ، ٻئي ڪنهن هنڌان نه پر دماغ مان ئي اچن ٿا. ... ۽ ساڳئي عضوي وسيلي اسين چريو ۽ پريشان ٿيون ٿا، ۽ خوف ۽ دهشتون اسان تي حملو ڪن ٿيون، ڪي رات جو ۽ ڪي ڏينهن جو، ۽ خواب ۽ بي وقت ڀٽڪڻ، ۽ غير مناسب فڪر، ۽ موجوده حالتن جي اڻ ڄاڻائي، عادت جو ختم ٿيڻ، ۽ بي مهارتي. اهي سڀ شيون اسين دماغ کان برداشت ڪريون ٿا، جڏهن اهو صحتمند نه هجي...

— مقدس بيماري بابت، هيپوڪريٽس ڏانهن منسوب[137]
آندرياس ويساليوس جي Fabrica، جيڪا 1543ع ۾ شايع ٿي، انساني دماغ جو بنياد ڏيکاري ٿي، جنهن ۾ آپٽڪ ڪائزم، سيريبيلم، سنگهڻ وارا بلب وغيره شامل آهن.

رومي طبيب گيلن پڻ دماغ جي اهميت لاءِ دليل ڏنو، ۽ ان بابت ڪافي تفصيل سان نظريا پيش ڪيا ته اهو ڪيئن ڪم ڪري سگهي ٿو. گيلن دماغ، اعصاب ۽ عضلات جي ايناٽامي لاڳاپن کي ڳولي بيان ڪيو، ۽ ڏيکاريو ته جسم جا سڀ عضلا اعصاب جي شاخدار ڄار ذريعي دماغ سان ڳنڍيل آهن. هن فرض ڪيو ته اعصاب عضلات کي هڪ پراسرار مادو کڻي مشيني طور سرگرم ڪن ٿا، جنهن کي هن پنوماٽا سائيڪون چيو، جنهن جو عام ترجمو “حيواني روح” ڪيو ويندو آهي.[136] گيلن جا خيال وچئين دور ۾ وڏي پيماني تي مشهور هئا، پر وڌيڪ ترقي تڏهن تائين نه ٿي، جيستائين نشاۃ ثانیہ ۾ تفصيلي ايناٽامي اڀياس ٻيهر شروع نه ٿيو، جيڪو ريني ڊيڪارٽ ۽ سندس پوئلڳن جي نظرياتي قياس آرائين سان گڏ ٿيو. ڊيڪارٽ، گيلن وانگر، عصبي نظام کي هائيڊرولڪ اصطلاحن ۾ سوچيو. هن يقين رکيو ته اعليٰ ترين ادراڪي ڪم هڪ غير جسماني res cogitans ذريعي سرانجام ٿين ٿا، پر انسانن جي گهڻن روين ۽ جانورن جي سڀني روين کي مشيني طور سمجهي سگهجي ٿو.[136]

بهرحال، عصبي ڪم جي جديد سمجهه ڏانهن پهرين حقيقي ترقي لوئيجي گيلواني (1737–1798) جي تحقيقن مان آئي، جنهن دريافت ڪيو ته مئل ڏيڏر جي ظاهر ٿيل اعصاب تي لڳايل جامد بجليءَ جو جهٽڪو ان جي ٽنگ کي سڪيڙڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ان وقت کان پوءِ، سمجهه ۾ هر وڏي اڳڀرائي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين سڌي طرح تحقيق جي نئين طريقي جي ترقيءَ کان پوءِ آئي. 20هين صديءَ جي شروعاتي سالن تائين، سڀ کان اهم اڳڀرائيون خليات کي رڱڻ جي نون طريقن مان حاصل ٿيون.[138] خاص طور اهم گولجي رڱ جي ايجاد هئي، جيڪو صحيح نموني استعمال ٿيڻ تي رڳو نيورانن جي ننڍڙي حصي کي رڱي ٿو، پر انهن کي مڪمل طور رڱي ٿو، جن ۾ خلوي جسم، ڊينڊرائيٽس ۽ ايڪسون شامل آهن. اهڙي رڱ کان سواءِ، خوردبين هيٺ دماغي بافتو پروٽوپلازمي ريشَن جي اڻ ٽٽ الجهيل ڍير وانگر نظر اچي ٿو، جنهن ۾ ڪا به بناوت سڃاڻڻ ناممڪن هوندي آهي. ڪاميلو گولجي، ۽ خاص طور اسپيني نيورو ايناٽامسٽ سانتياگو رامون اي ڪاخال جي هٿن ۾، هن نئين رڱ نيورانن جا سوين الڳ قسم ظاهر ڪيا، جن مان هر هڪ جي پنهنجي منفرد ڊينڊرائيٽڪ بناوت ۽ ڳانڍاپن جو نمونو هو.[139]

پراڻي پيلي ڪاغذ تي ٺهيل ڊرائنگ، جنهن جي ڪنڊ ۾ آرڪائيو اسٽيمپ آهي. هڪ جالي دار وڻ جهڙي شاخدار بناوت هڪ ڳوڙهي جي مٿئين حصي سان ڳنڍيل آهي. ڳوڙهي جي هيٺان ڪجهه سنها عمل هيٺ لهن ٿا.
سانتياگو رامون اي ڪاخال جي ٺاهيل ڊرائنگ، جنهن ۾ ڪبوتر جي سيريبيلم مان گولجي-رڱيل نيورانن جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن

20هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾، اليڪٽرانڪس ۾ ترقيءَ سان اعصابي خليات جي برقي خاصيتن جي جاچ ممڪن ٿي، جنهن جو عروج ايلن هاڊجڪن، اينڊريو هڪسلي ۽ ٻين جي ايڪشن پوٽينشل جي حياتياتي طبعيات بابت ڪم، ۽ برنارڊ ڪيٽز ۽ ٻين جي سائنيپس جي برقي-ڪيميا بابت ڪم ۾ ٿيو.[140] انهن اڀياسن ايناٽامي تصوير کي دماغ جي هڪ متحرڪ وجود واري تصور سان مڪمل ڪيو. نئين سمجهه کي ظاهر ڪندي، 1942ع ۾ چارلس شيرنگٽن ننڊ مان جاڳندڙ دماغ جي ڪم کي هيئن تصور ڪيو:

هن وڏي مٿئين چادر تي، جتي مشڪل سان ڪا روشني ٽمڪي يا هلي هئي، هاڻي تال وارين چمڪندڙ نقطن جو ميدان بڻجي وڃي ٿو، سفر ڪندڙ چڻنگن جا سلسلا هيڏانهن هوڏانهن ڊوڙن ٿا. دماغ جاڳي رهيو آهي ۽ ان سان گڏ ذهن واپس اچي رهيو آهي. ڄڻ کيرائين واٽ ڪنهن ڪائناتي رقص ۾ داخل ٿي هجي. تيزيءَ سان مٿيون ڳوڙهو هڪ جادوئي ڪروڙ بڻجي وڃي ٿو، جتي لکين چمڪندڙ شٽل هڪ ختم ٿيندڙ نمونو اڻن ٿا، هميشه معنيٰ وارو نمونو، پر ڪڏهن به مستقل نه؛ ذيلي نمونن جي بدلجندڙ هم آهنگي.

— شيرنگٽن، 1942ع، Man on his Nature[141]

1940ع واري ڏهاڪي ۾ برقي ڪمپيوٽرن جي ايجاد، ۽ رياضيائي معلومات نظريو جي ترقيءَ سان، اها ڳالهه سمجهي وئي ته دماغن کي امڪاني طور معلومات پروسيس ڪندڙ نظامن طور سمجهي سگهجي ٿو. هن تصور سائبرنيٽڪس جي شعبي جو بنياد وڌو، ۽ آخرڪار ان شعبي کي جنم ڏنو، جنهن کي هاڻي حسابي نيورو سائنس چيو ويندو آهي.[142] سائبرنيٽڪس جون سڀ کان شروعاتي ڪوششون ڪجهه خام هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن دماغ کي بنيادي طور لڪل ڊجيٽل ڪمپيوٽر وانگر سمجهيو، جيئن مثال طور جان وان نيومن جي 1958ع واري ڪتاب ڪمپيوٽر ۽ دماغ ۾.[143] پر سالن سان گڏ، رويو ڏيکاريندڙ جانورن مان رڪارڊ ڪيل دماغي خليات جي برقي جوابن بابت ڄاڻ وڌندي وئي، جنهن نظرياتي تصورن کي آهستي آهستي وڌيڪ حقيقت پسند رخ ڏانهن منتقل ڪيو.[142]

شروعاتي دور جي سڀ کان اثرائتي حصيدارين مان هڪ 1959ع جو مقالو هو، جنهن جو عنوان ڏيڏر جي اک ڏيڏر جي دماغ کي ڇا ٻڌائي ٿي هو: هن مقالي ۾ ڏيڏرن جي ريٽينا ۽ آپٽڪ ٽيڪٽم ۾ نيورانن جي بصري جوابن جو اڀياس ڪيو ويو، ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته ڏيڏر جي ٽيڪٽم ۾ ڪجهه نيوران اهڙي نموني ڳنڍيل آهن، جو اهي ابتدائي جوابن کي گڏ ڪري کين “جيت سڃاڻيندڙ” طور ڪم ڪرائين ٿا.[144] ڪجهه سالن کان پوءِ ڊيوڊ هيوبل ۽ ٽورستن ويزل بندرن جي بنيادي بصري ڪارٽيڪس ۾ اهڙا خليات دريافت ڪيا، جيڪي تڏهن سرگرم ٿيندا آهن، جڏهن تيز ڪنارا ڏسڻ واري ميدان جي مخصوص نقطن مان گذرن ٿا—اهڙي دريافت جنهن تي کين نوبل انعام مليو.[145] اعليٰ درجي جي بصري علائقن ۾ پوءِ ٿيل اڀياسن اهڙا خليات ڳوليا، جيڪي ٻن اکين واري تفاوت، رنگ، حرڪت ۽ شڪل جي پهلوئن کي سڃاڻن ٿا، ۽ بنيادي بصري ڪارٽيڪس کان وڌندڙ فاصلي تي موجود علائقا وڌيڪ پيچيده جواب ڏيکارين ٿا.[146] بصارت سان لاڳاپيل نه هجندڙ دماغي علائقن جي ٻين تحقيقن ۾ اهڙا خليات ظاهر ٿيا، جن جا جواب ڪيترن قسمن جي لاڳاپن سان جڙيل هئا؛ ڪجهه يادگيري سان، ۽ ڪجهه ادراڪ جي تجريدي قسمن، جهڙوڪ جاءِ، سان لاڳاپيل هئا.[147]

نظريه سازن انهن جوابن جي نمونن کي سمجهڻ لاءِ نيورانن ۽ عصبي نيٽ ورڪن جا رياضيائي ماڊل ٺاهيا، جن کي ڪمپيوٽرن ذريعي نقل ڪري سگهجي ٿو.[142] ڪجهه ڪارائتا ماڊل تجريدي آهن، جيڪي دماغ ۾ انهن جي نفاذ جي تفصيل بدران عصبي الگورٿمن جي تصوري بناوت تي ڌيان ڏين ٿا؛ ٻيا ماڊل حقيقي نيورانن جي حياتياتي-طبعياتي خاصيتن بابت ڊيٽا شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[148] اڃا تائين ڪنهن به سطح تي ڪو ماڊل دماغي ڪم جي مڪمل طور صحيح وضاحت نٿو سمجهيو وڃي. بنيادي ڏکيائي اها آهي ته عصبي نيٽ ورڪن ذريعي نفيس حساب لاءِ ورهايل پروسيسنگ گهربل آهي، جنهن ۾ سوين يا هزارين نيوران گڏجي ڪم ڪن ٿا—دماغي سرگرمي رڪارڊ ڪرڻ جا موجوده طريقا هڪ وقت ۾ رڳو چند درجن نيورانن جا ايڪشن پوٽينشل الڳ ڪري سگهن ٿا.[149]

ان کان علاوه، اڪيلا نيوران به پيچيده ۽ حساب ڪرڻ جي قابل نظر اچن ٿا.[150] تنهن ڪري، جيڪي دماغي ماڊل هن ڳالهه کي ظاهر نٿا ڪن، اهي دماغي عمل جي نمائندگي لاءِ تمام گهڻا تجريدي آهن؛ ۽ جيڪي ماڊل ان کي پڪڙڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي حسابي لحاظ کان تمام مهانگا آهن ۽ موجوده حسابي وسيلن سان شايد حل ڪرڻ ڏکيا آهن. بهرحال، انساني دماغ منصوبو سڄي انساني دماغ جو حقيقت پسند ۽ تفصيلي حسابي ماڊل ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. هن طريقي جي حڪمت تي عوامي طور بحث ٿيو آهي، جنهن ۾ دليل جي ٻنهي پاسن تي مشهور سائنسدان موجود آهن.

20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيميا، اليڪٽران خوردبين، جينيات، ڪمپيوٽر سائنس، فنڪشنل دماغي تصويرڪاري ۽ ٻين شعبن ۾ ترقيءَ سان دماغ جي بناوت ۽ ڪم بابت نيون دريون آهستي آهستي کليون. آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کي سرڪاري طور “دماغ جو ڏهاڪو” قرار ڏنو ويو، ته جيئن دماغي تحقيق ۾ ٿيل اڳڀرائين کي ياد ڪيو وڃي ۽ اهڙي تحقيق لاءِ مالي سهڪار وڌايو وڃي.[151]

21هين صديءَ ۾ اهي رجحان جاري رهيا آهن، ۽ ڪيترائي نوان طريقا نمايان ٿيا آهن، جن ۾ گهڻ اليڪٽروڊ رڪارڊنگ شامل آهي، جيڪا ڪيترن دماغي خليات جي سرگرمي هڪ ئي وقت رڪارڊ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي؛[152] جينياتي انجنيئرنگ، جيڪا دماغ جي ماليڪيولي جزن کي تجرباتي طور تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي؛[133] جينومڪس، جيڪا دماغي بناوت جي تبديليءَ کي ڊي اين اي جي خاصيتن ۽ نيورو تصويرڪاري ۾ تبديليءَ سان لاڳاپيل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.[153]


سماج ۽ ثقافت

[سنواريو]

کاڌي طور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو کاڌي طور دماغ
گلائي اوٽڪ، ڳئون جي دماغ جو ڪَري، انڊونيشيا مان

جانورن جا دماغ ڪيترين ئي کاڌن جي روايتن ۾ خوراڪ طور استعمال ٿين ٿا.

رسمن ۾

[سنواريو]

ڪجهه آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته يورپي نينڊرٿالن جي ماتمي رسمن ۾ دماغ کائڻ به شامل هو.[154]

فور ماڻهو، جيڪي پاپوا نيو گني جا آهن، انساني دماغ کائڻ لاءِ سڃاتا وڃن ٿا. جنازي جي رسمن ۾، مئل ماڻهوءَ جا ويجها ماڻهو فوتي جو دماغ کائيندا هئا ته جيئن امرپڻ جو احساس پيدا ٿئي. پريون بيماري، جنهن کي ڪورو چيو وڃي ٿو، ان رسم سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي.[155]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

سانچو:Col div

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Saladin, Kenneth (2011). Human anatomy (3rd ڇاپو). McGraw-Hill. ص. 416. ISBN 978-0-07-122207-5.
  2. ↑ von Bartheld, CS; Bahney, J; Herculano-Houzel, S (15 December 2016). "The search for true numbers of neurons and glial cells in the human brain: A review of 150 years of cell counting.". The Journal of Comparative Neurology 524 (18): 3865–3895. doi:10.1002/cne.24040. ISSN 0021-9967. PMID 27187682.
  3. ↑ Yuste, Rafael; Church, George M. (March 2014). "The new century of the brain". Scientific American 310 (3): 38–45. doi:10.1038/scientificamerican0314-38. PMID 24660326. Bibcode: 2014SciAm.310c..38Y. http://www.columbia.edu/cu/biology/faculty/yuste/Publications/Yuste_Church_SciAm14.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2014-07-14 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  4. 1 2 3 Shepherd, GM (1994). Neurobiology. Oxford University Press. ص. 3. ISBN 978-0-19-508843-4.
  5. ↑ Sporns, O (2010). Networks of the Brain. MIT Press. ص. 143. ISBN 978-0-262-01469-4.
  6. ↑ Başar, E (2010). Brain-Body-Mind in the Nebulous Cartesian System: A Holistic Approach by Oscillations. Springer. ص. 225. ISBN 978-1-4419-6134-1.
  7. ↑ Singh, Inderbir (2006). "A Brief Review of the Techniques Used in the Study of Neuroanatomy". Textbook of Human Neuroanatomy (7th ڇاپو). Jaypee Brothers. ص. 24. ISBN 978-81-8061-808-6.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Kandel, Eric R.; Schwartz, James Harris; Jessell, Thomas M. (2000). Principles of neural science (4th ڇاپو). New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-8385-7701-1. OCLC 42073108.
  9. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Saladin11".
  10. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "JCN".
  11. ↑ Douglas, RJ; Martin, KA (2004). "Neuronal circuits of the neocortex". Annual Review of Neuroscience 27: 419–451. doi:10.1146/annurev.neuro.27.070203.144152. PMID 15217339.
  12. ↑ Barnett, MW; Larkman, PM (2007). "The action potential". Practical Neurology 7 (3): 192–197. PMID 17515599.
  13. 1 2 3 Shepherd, Gordon M. (2004). "1. Introduction to synaptic circuits". The Synaptic Organization of the Brain (5th ڇاپو). New York, New York: Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-515956-1.
  14. ↑ Williams, RW; Herrup, K (1988). "The control of neuron number". Annual Review of Neuroscience 11: 423–453. doi:10.1146/annurev.ne.11.030188.002231. PMID 3284447.
  15. ↑ Heisenberg, M (2003). "Mushroom body memoir: from maps to models". Nature Reviews Neuroscience 4 (4): 266–275. doi:10.1038/nrn1074. PMID 12671643.
  16. ↑ شعور (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2016-07-15 تي محفوظ ڪيل, 2016-08-11 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  17. ↑ ڪتاب: شعور، ليکڪ: ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
  18. 1 2 Jacobs, DK; Nakanishi, N; Yuan, D; Camara, A.; Nichols, S. A.; Hartenstein, V. (2007). "Evolution of sensory structures in basal metazoa". Integrative and Comparative Biology 47 (5): 712–723. doi:10.1093/icb/icm094. PMID 21669752.
  19. 1 2 Balavoine, G (2003). "The segmented Urbilateria: A testable scenario". Integrative and Comparative Biology 43 (1): 137–147. doi:10.1093/icb/43.1.137. PMID 21680418.
  20. ↑ Schmidt-Rhaesa, A (2007). The Evolution of Organ Systems. Oxford University Press. ص. 110. ISBN 978-0-19-856669-4.
  21. ↑ Kristan, WB Jr.; Calabrese, RL; Friesen, WO (2005). "Neuronal control of leech behavior". Prog Neurobiol 76 (5): 279–327. doi:10.1016/j.pneurobio.2005.09.004. PMID 16260077.
  22. ↑ Barnes, RD (1987). Invertebrate Zoology (5th ڇاپو). Saunders College Pub. ص. 1. ISBN 978-0-03-008914-5.
  23. 1 2 Butler, AB (2000). "Chordate Evolution and the Origin of Craniates: An Old Brain in a New Head". Anatomical Record 261 (3): 111–125. doi:10.1002/1097-0185(20000615)261:3<111::AID-AR6>3.0.CO;2-F. PMID 10867629.
  24. ↑ Bulloch, TH; Kutch, W (1995). "Are the main grades of brains different principally in numbers of connections or also in quality?". ۾ Breidbach O (مرتب). The nervous systems of invertebrates: an evolutionary and comparative approach. Birkhäuser. ص. 439. ISBN 978-3-7643-5076-5.
  25. ↑ "Flybrain: An online atlas and database of the drosophila nervous system". اصل نسخو مان 1998-01-09 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-14 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Konopka, RJ; Benzer, S (1971). "Clock Mutants of Drosophila melanogaster". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 68 (9): 2112–2116. doi:10.1073/pnas.68.9.2112. PMID 5002428. Bibcode: 1971PNAS...68.2112K.
  27. ↑ Shin, Hee-Sup; Bargiello, Thaddeus A.; Clark, Brian T.; Jackson, F. Rob; Young, Michael W. (1985). "An unusual coding sequence from a Drosophila clock gene is conserved in vertebrates". Nature 317 (6036): 445–448. doi:10.1038/317445a0. PMID 2413365. Bibcode: 1985Natur.317..445S.
  28. ↑ Heisenberg, M; Heusipp, M; Wanke, C. (1995). "Structural plasticity in the Drosophila brain". J. Neurosci. 15 (3): 1951–1960. doi:10.1523/JNEUROSCI.15-03-01951.1995. PMID 7891144.
  29. ↑ Brenner, Sydney (1974). "The Genetics of CAENORHABDITIS ELEGANS". Genetics 77 (1): 71–94. doi:10.1093/genetics/77.1.71. PMID 4366476.
  30. ↑ Hobert, O (2005). The C. elegans Research Community. ed. "Specification of the nervous system". WormBook: 1–19. doi:10.1895/wormbook.1.12.1. PMID 18050401. PMC 4781215. http://www.wormbook.org/chapters/www_specnervsys/specnervsys.html.
  31. ↑ White, JG; Southgate, E; Thomson, JN; Brenner, S (1986). "The Structure of the Nervous System of the Nematode Caenorhabditis elegans". Philosophical Transactions of the Royal Society B 314 (1165): 1–340. doi:10.1098/rstb.1986.0056. PMID 22462104. Bibcode: 1986RSPTB.314....1W.
  32. ↑ Jabr, Ferris (2012-10-02). "The Connectome Debate: Is Mapping the Mind of a Worm Worth It?". Scientific American. 2014-01-18 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Hodgkin J (2001). "Caenorhabditis elegans". ۾ Brenner S, Miller JH (مرتب). Encyclopedia of Genetics. Elsevier. ص. 251–256. ISBN 978-0-12-227080-2.
  34. ↑ Kandel, ER (2007). In Search of Memory: The Emergence of a New Science of Mind. WW Norton. ص. 145–150. ISBN 978-0-393-32937-7.
  35. ↑ Shu, D.-G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Zhang, Z.-F.; Yasui, K.; Janvier, P.; Chen, L.; Zhang, X.-L. et al. (2003). "Head and backbone of the Early Cambrian vertebrate Haikouichthys". Nature 421 (6922): 526–529. doi:10.1038/nature01264. PMID 12556891. Bibcode: 2003Natur.421..526S.
  36. ↑ Striedter, GF (2005). "Ch. 3: Conservation in vertebrate brains". Principles of Brain Evolution. Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-820-9.
  37. ↑ Armstrong, E (1983). "Relative brain size and metabolism in mammals". Science 220 (4603): 1302–1304. doi:10.1126/science.6407108. PMID 6407108. Bibcode: 1983Sci...220.1302A.
  38. ↑ Jerison, Harry J. (1973). Evolution of the Brain and Intelligence. Academic Press. ص. 55–74. ISBN 978-0-12-385250-2.
  39. ↑ Parent, A; Carpenter, MB (1996). "Ch. 1". Carpenter's Human Neuroanatomy. Williams & Wilkins. ISBN 978-0-683-06752-1.
  40. ↑ Pardridge, W (2005). "The Blood-Brain Barrier: Bottleneck in Brain Drug Development". NeuroRx 2 (1): 3–14. doi:10.1602/neurorx.2.1.3. PMID 15717053.
  41. ↑ Northcutt, RG (2008). "Forebrain evolution in bony fishes". Brain Research Bulletin 75 (2–4): 191–205. doi:10.1016/j.brainresbull.2007.10.058. PMID 18331871.
  42. ↑ Reiner, A; Yamamoto, K; Karten, HJ (2005). "Organization and evolution of the avian forebrain". The Anatomical Record Part A: Discoveries in Molecular, Cellular, and Evolutionary Biology 287 (1): 1080–1102. doi:10.1002/ar.a.20253. PMID 16206213.
  43. ↑ Siegel, A; Sapru, HN (2010). Essential Neuroscience. Lippincott Williams & Wilkins. ص. 184–189. ISBN 978-0-7817-8383-5.
  44. ↑ Swaab, Dick F. (2003). The Human Hypothalamus – Basic and Clinical Aspects: Nuclei of the human hypothalamus. Part I. Elsevier. ISBN 978-0-444-51490-5. 2021-01-22 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Jones, Edward G. (1985). The Thalamus. University of Michigan: Plenum Press. ISBN 978-0-306-41856-3.
  46. ↑ Knierim, James. "Cerebellum (Section 3, Chapter 5)". Neuroscience Online. Department of Neurobiology and Anatomy at The University of Texas Health Science Center at Houston, McGovern Medical School. اصل نسخو مان 2017-11-18 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Saitoh, K; Ménard, A; Grillner, S (2007). "Tectal control of locomotion, steering, and eye movements in lamprey". Journal of Neurophysiology 97 (4): 3093–3108. doi:10.1152/jn.00639.2006. PMID 17303814.
  48. ↑ Richard Swann Lull; Harry Burr Ferris; George Howard Parker; James Rowland Angell; Albert Galloway Keller; Edwin Grant Conklin (1922). The evolution of man: a series of lectures delivered before the Yale chapter of the Sigma xi during the academic year 1921–1922. Yale University Press. ص. 50.
  49. ↑ Puelles, L (2001). "Thoughts on the development, structure and evolution of the mammalian and avian telencephalic pallium". Philosophical Transactions of the Royal Society B 356 (1414): 1583–1598. doi:10.1098/rstb.2001.0973. PMID 11604125.
  50. ↑ Salas, C; Broglio, C; Rodríguez, F (2003). "Evolution of forebrain and spatial cognition in vertebrates: conservation across diversity". Brain, Behavior and Evolution 62 (2): 72–82. doi:10.1159/000072438. PMID 12937346.
  51. 1 2 Grillner, S; Hellgren, J; Ménard, A; Saitoh, K; Wikström, M (2005). "Mechanisms for selection of basic motor programs—roles for the striatum and pallidum". Trends in Neurosciences 28 (7): 364–370. doi:10.1016/j.tins.2005.05.004. PMID 15935487.
  52. ↑ Northcutt, RG (1981). "Evolution of the telencephalon in nonmammals". Annual Review of Neuroscience 4: 301–350. doi:10.1146/annurev.ne.04.030181.001505. PMID 7013637.
  53. ↑ Reiter, Sam; Liaw, Hua-Peng; Yamawaki, Tracy M.; Naumann, Robert K.; Laurent, Gilles (2017). "On the Value of Reptilian Brains to Map the Evolution of the Hippocampal Formation" (english ۾). Brain, Behavior and Evolution 90 (1): 41–52. doi:10.1159/000478693. ISSN 0006-8977. PMID 28866680. https://www.karger.com/Article/FullText/478693.
  54. ↑ "Species Statistics Aug 2019". www.reptile-database.org. 2022-12-06 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2022-1 - Summary Statistics". IUCN Red List. 2022. ISSN 2307-8235. December 6, 2022 تي حاصل ڪيل.
  56. 1 2 3 Nomura, Tadashi; Kawaguchi, Masahumi; Ono, Katsuhiko; Murakami, Yasunori (March 2013). "Reptiles: A New Model for Brain Evo-Devo Research: REPTILES FOR EVO-DEVO RESEARCH" (en ۾). Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution 320 (2): 57–73. doi:10.1002/jez.b.22484. PMID 23319423. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jez.b.22484.
  57. ↑ Salas, Cosme; Broglio, Cristina; Rodríguez, Fernando (2003). "Evolution of Forebrain and Spatial Cognition in Vertebrates: Conservation across Diversity" (english ۾). Brain, Behavior and Evolution 62 (2): 72–82. doi:10.1159/000072438. ISSN 0006-8977. PMID 12937346. https://www.karger.com/Article/FullText/72438.
  58. 1 2 Northcutt, R. Glenn (2013). "Variation in Reptilian Brains and Cognition" (english ۾). Brain, Behavior and Evolution 82 (1): 45–54. doi:10.1159/000351996. ISSN 0006-8977. PMID 23979455. https://www.karger.com/Article/FullText/351996.
  59. 1 2 3 Naumann, Robert K.; Ondracek, Janie M.; Reiter, Samuel; Shein-Idelson, Mark; Tosches, Maria Antonietta; Yamawaki, Tracy M.; Laurent, Gilles (2015-04-20). "The reptilian brain" (English ۾). Current Biology 25 (8): R317–R321. doi:10.1016/j.cub.2015.02.049. ISSN 0960-9822. PMID 25898097. Bibcode: 2015CBio...25.R317N.
  60. 1 2 3 Hain, David; Gallego-Flores, Tatiana; Klinkmann, Michaela; Macias, Angeles; Ciirdaeva, Elena; Arends, Anja; Thum, Christina; Tushev, Georgi et al. (2022-09-02). "Molecular diversity and evolution of neuron types in the amniote brain" (en ۾). Science 377 (6610). doi:10.1126/science.abp8202. ISSN 0036-8075. PMID 36048944. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abp8202.
  61. ↑ Tosches, Maria Antonietta; Yamawaki, Tracy M.; Naumann, Robert K.; Jacobi, Ariel A.; Tushev, Georgi; Laurent, Gilles (2018-05-25). "Evolution of pallium, hippocampus, and cortical cell types revealed by single-cell transcriptomics in reptiles" (en ۾). Science 360 (6391): 881–888. doi:10.1126/science.aar4237. ISSN 0036-8075. PMID 29724907. Bibcode: 2018Sci...360..881T. https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar4237.
  62. ↑ Blanton, Mark G.; Kriegstein, Arnold R. (1991-08-22). "Morphological differentiation of distinct neuronal classes in embryonic turtle cerebral cortex" (en ۾). The Journal of Comparative Neurology 310 (4): 550–570. doi:10.1002/cne.903100405. ISSN 0021-9967. PMID 1719040. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cne.903100405.
  63. 1 2 3 4 5 6 William, Butler; Hodos, Ann B. (2005). Comparative vertebrate neuroanatomy: evolution and adaptation. Wiley-Liss. ISBN 0-471-21005-6. OCLC 489018202.
  64. 1 2 Northcutt, RG (2002). "Understanding vertebrate brain evolution". Integrative and Comparative Biology 42 (4): 743–756. doi:10.1093/icb/42.4.743. PMID 21708771.
  65. 1 2 Barton, RA; Harvey, PH (2000). "Mosaic evolution of brain structure in mammals". Nature 405 (6790): 1055–1058. doi:10.1038/35016580. PMID 10890446. Bibcode: 2000Natur.405.1055B. https://durham-repository.worktribe.com/output/1576527.
  66. ↑ Aboitiz, F; Morales, D; Montiel, J (2003). "The evolutionary origin of the mammalian isocortex: Towards an integrated developmental and functional approach". Behavioral and Brain Sciences 26 (5): 535–552. doi:10.1017/S0140525X03000128. PMID 15179935.
  67. ↑ Romer, AS; Parsons, TS (1977). The Vertebrate Body. Holt-Saunders International. ص. 531. ISBN 978-0-03-910284-5.
  68. 1 2 Roth, G; Dicke, U (2005). "Evolution of the brain and Intelligence". Trends in Cognitive Sciences 9 (5): 250–257. doi:10.1016/j.tics.2005.03.005. PMID 15866152.
  69. 1 2 Marino, Lori (2004). "Cetacean Brain Evolution: Multiplication Generates Complexity". International Society for Comparative Psychology (17): 1–16. http://www.cogs.indiana.edu/spackled/2005readings/CetaceanBrainEvolution.pdf. Retrieved 2010-08-29. آرڪائيو ڪيا ويا 2018-09-16 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  70. ↑ Shoshani, J; Kupsky, WJ; Marchant, GH (2006). "Elephant brain Part I: Gross morphology, functions, comparative anatomy, and evolution". Brain Research Bulletin 70 (2): 124–157. doi:10.1016/j.brainresbull.2006.03.016. PMID 16782503.
  71. ↑ Finlay, BL; Darlington, RB; Nicastro, N (2001). "Developmental structure in brain evolution". Behavioral and Brain Sciences 24 (2): 263–308. doi:10.1017/S0140525X01003958. PMID 11530543.
  72. ↑ Calvin, William H. (1996). How Brains Think (1st ڇاپو). New York, NY: BasicBooks. ISBN 978-0-465-07278-1.
  73. ↑ Sereno, MI; Dale, AM; Reppas, AM; Kwong, KK; Belliveau, JW; Brady, TJ; Rosen, BR; Tootell, RBH (1995). "Borders of multiple visual areas in human revealed by functional magnetic resonance imaging". Science 268 (5212): 889–893. doi:10.1126/science.7754376. PMID 7754376. Bibcode: 1995Sci...268..889S. http://www.cogsci.ucsd.edu/~sereno/papers/HumanRetin95.pdf.
  74. ↑ Fuster, Joaquín M. (2008). The Prefrontal Cortex (4th ڇاپو). Elsevier. ص. 1–7. ISBN 978-0-12-373644-4.
  75. 1 2 3 4 5 6 7 Purves, Dale.; Lichtman, Jeff W. (1985). Principles of neural development. Sunderland, Mass.: Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-744-8. OCLC 10798963.
  76. 1 2 Wong, RO (1999). "Retinal waves and visual system development". Annual Review of Neuroscience (St. Louis, MO) 22: 29–47. doi:10.1146/annurev.neuro.22.1.29. PMID 10202531.
  77. ↑ Rakic, Pasko (2002). "Adult neurogenesis in mammals: an identity crisis". Journal of Neuroscience 22 (3): 614–618. doi:10.1523/JNEUROSCI.22-03-00614.2002. PMID 11826088.
  78. ↑ Ridley, Matt (2004). Nature via Nurture: Genes, Experience, and What Makes Us Human. HarperCollins. ص. 1–6. ISBN 978-0-06-000678-5.
  79. ↑ Wiesel, T (1982). "Postnatal development of the visual cortex and the influence of environment". Nature 299 (5884): 583–591. doi:10.1038/299583a0. PMID 6811951. Bibcode: 1982Natur.299..583W. http://www.nobel.se/medicine/laureates/1981/wiesel-lecture.pdf.
  80. ↑ van Praag, H; Kempermann, G; Gage, FH (2000). "Neural consequences of environmental enrichment". Nature Reviews Neuroscience 1 (3): 191–198. doi:10.1038/35044558. PMID 11257907.
  81. ↑ Cooper, JR; Bloom, FE; Roth, RH (2003). The Biochemical Basis of Neuropharmacology. Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-514008-8.
  82. ↑ McGeer, PL; McGeer, EG (1989). "Chapter 15, Amino acid neurotransmitters". ۾ G. Siegel; ۽ ٻيا (مرتب). Basic Neurochemistry. University of Michigan: Raven Press. ص. 311–332. ISBN 978-0-88167-343-2.
  83. ↑ Foster, AC; Kemp, JA (2006). "Glutamate- and GABA-based CNS therapeutics". Current Opinion in Pharmacology 6 (1): 7–17. doi:10.1016/j.coph.2005.11.005. PMID 16377242.
  84. ↑ Frazer, A; Hensler, JG (1999). "Understanding the neuroanatomical organization of serotonergic cells in the brain provides insight into the functions of this neurotransmitter". ۾ Siegel, GJ (مرتب). Basic Neurochemistry (Sixth ڇاپو). Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-397-51820-3.
  85. ↑ Mehler, MF; Purpura, DP (2009). "Autism, fever, epigenetics and the locus coeruleus". Brain Research Reviews 59 (2): 388–392. doi:10.1016/j.brainresrev.2008.11.001. PMID 19059284.
  86. ↑ Rang, HP (2003). Pharmacology. Churchill Livingstone. ص. 476–483. ISBN 978-0-443-07145-4.
  87. ↑ Speckmann EJ, Elger CE (2004). "Introduction to the neurophysiological basis of the EEG and DC potentials". ۾ Niedermeyer E, Lopes da Silva FH (مرتب). Electroencephalography: Basic Principles, Clinical Applications, and Related Fields. Lippincott Williams & Wilkins. ص. 17–31. ISBN 978-0-7817-5126-1.
  88. 1 2 Buzsáki, Gyorgy (2006). Rhythms of the Brain. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-982823-4.
  89. 1 2 3 Nieuwenhuys, R; Donkelaar, HJ; Nicholson, C (1998). The Central Nervous System of Vertebrates, Volume 1. Springer. ص. 11–14. ISBN 978-3-540-56013-5.
  90. ↑ Safi, K; Seid, MA; Dechmann, DK (2005). "Bigger is not always better: when brains get smaller". Biology Letters 1 (3): 283–286. doi:10.1098/rsbl.2005.0333. PMID 17148188. Bibcode: 2005BiLet...1..283S.
  91. ↑ Mink, JW; Blumenschine, RJ; Adams, DB (1981). "Ratio of central nervous system to body metabolism in vertebrates: its constancy and functional basis". American Journal of Physiology 241 (3): R203–212. doi:10.1152/ajpregu.1981.241.3.R203. PMID 7282965. Bibcode: 1981AJPRI.241.R203M. https://works.bepress.com/david-adams/3. Retrieved 2021-02-10.
  92. ↑ Raichle, M; Gusnard, DA (2002). "Appraising the brain's energy budget". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 99 (16): 10237–10239. doi:10.1073/pnas.172399499. PMID 12149485. Bibcode: 2002PNAS...9910237R.
  93. ↑ Mehagnoul-Schipper, DJ; Van Der Kallen, BF; Colier, WNJM; Van Der Sluijs, MC; Van Erning, LJ; Thijssen, HO; Oeseburg, B; Hoefnagels, WH et al. (2002). "Simultaneous measurements of cerebral oxygenation changes during brain activation by near-infrared spectroscopy and functional magnetic resonance imaging in healthy young and elderly subjects". Hum Brain Mapp 16 (1): 14–23. doi:10.1002/hbm.10026. PMID 11870923.
  94. ↑ Ebert, D.; Haller, RG.; Walton, ME. (Jul 2003). "Energy contribution of octanoate to intact rat brain metabolism measured by 13C nuclear magnetic resonance spectroscopy". J Neurosci 23 (13): 5928–5935. doi:10.1523/JNEUROSCI.23-13-05928.2003. PMID 12843297.
  95. ↑ Marin-Valencia, I.; Good, LB.; Ma, Q.; Malloy, CR.; Pascual, JM. (Feb 2013). "Heptanoate as a neural fuel: energetic and neurotransmitter precursors in normal and glucose transporter I-deficient (G1D) brain". J Cereb Blood Flow Metab 33 (2): 175–182. doi:10.1038/jcbfm.2012.151. PMID 23072752.
  96. ↑ Boumezbeur, F.; Petersen, KF.; Cline, GW.; Mason, GF.; Behar, KL.; Shulman, GI.; Rothman, DL. (Oct 2010). "The contribution of blood lactate to brain energy metabolism in humans measured by dynamic 13C nuclear magnetic resonance spectroscopy". J Neurosci 30 (42): 13983–13991. doi:10.1523/JNEUROSCI.2040-10.2010. PMID 20962220.
  97. ↑ Deelchand, DK.; Shestov, AA.; Koski, DM.; Uğurbil, K.; Henry, PG. (May 2009). "Acetate transport and utilization in the rat brain". J Neurochem 109 (Suppl 1): 46–54. doi:10.1111/j.1471-4159.2009.05895.x. PMID 19393008.
  98. ↑ Soengas, JL; Aldegunde, M (2002). "Energy metabolism of fish brain". Comparative Biochemistry and Physiology B 131 (3): 271–296. doi:10.1016/S1096-4959(02)00022-2. PMID 11959012.
  99. 1 2 Carew, TJ (2000). "Ch. 1". Behavioral Neurobiology: the Cellular Organization of Natural Behavior. Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-092-0.
  100. ↑ Dafny, N. "Anatomy of the spinal cord". Neuroscience Online. اصل نسخو مان 2011-10-08 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-10 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Dragoi, V. "Ocular motor system". Neuroscience Online. اصل نسخو مان 2011-11-17 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-10 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Gurney, K; Prescott, TJ; Wickens, JR; Redgrave, P (2004). "Computational models of the basal ganglia: from robots to membranes". Trends in Neurosciences 27 (8): 453–459. doi:10.1016/j.tins.2004.06.003. PMID 15271492.
  103. ↑ Knierim, James. "Motor Cortex (Section 3, Chapter 3)". Neuroscience Online. Department of Neurobiology and Anatomy at The University of Texas Health Science Center at Houston, McGovern Medical School. 2021-01-23 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Shima, K; Tanji, J (1998). "Both supplementary and presupplementary motor areas are crucial for the temporal organization of multiple movements". Journal of Neurophysiology 80 (6): 3247–3260. doi:10.1152/jn.1998.80.6.3247. PMID 9862919.
  105. ↑ Miller, EK; Cohen, JD (2001). "An integrative theory of prefrontal cortex function". Annual Review of Neuroscience 24 (1): 167–202. doi:10.1146/annurev.neuro.24.1.167. PMID 11283309.
  106. ↑ Antle, MC; Silver, R (2005). "Orchestrating time: arrangements of the brain circadian clock". Trends in Neurosciences 28 (3): 145–151. doi:10.1016/j.tins.2005.01.003. PMID 15749168. http://www.columbia.edu/cu/psychology/silver/publications2/149%20antle%20et%20al.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2008-10-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  107. ↑ Kleitman, Nathaniel (1987) [1939]. Sleep and Wakefulness. Revised and enlarged edition 1963, Reprint edition 1987. Chicago: The University of Chicago Press, Midway Reprint. ISBN 978-0-226-44073-6.
  108. 1 2 3 Dougherty, Patrick. "Hypothalamus: structural organization". Neuroscience Online. اصل نسخو مان 2011-11-17 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-11 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Gross, Charles G. (1998). "Claude Bernard and the constancy of the internal environment". The Neuroscientist 4 (5): 380–385. doi:10.1177/107385849800400520. http://www.princeton.edu/~cggross/Neuroscientist_98_Bernard.pdf.
  110. ↑ Dougherty, Patrick. "Hypothalamic control of pituitary hormone". Neuroscience Online. اصل نسخو مان 2011-11-17 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-11 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Chiel, HJ; Beer, RD (1997). "The brain has a body: adaptive behavior emerges from interactions of nervous system, body, and environment". Trends in Neurosciences 20 (12): 553–557. doi:10.1016/S0166-2236(97)01149-1. PMID 9416664.
  112. ↑ Berridge, KC (2004). "Motivation concepts in behavioral neuroscience". Physiology & Behavior 81 (2): 179–209. doi:10.1016/j.physbeh.2004.02.004. PMID 15159167.
  113. ↑ Ardiel, EL; Rankin, CH (2010). "An elegant mind: learning and memory in Caenorhabditis elegans". Learning and Memory 17 (4): 191–201. doi:10.1101/lm.960510. PMID 20335372.
  114. ↑ Hyman, SE; Malenka, RC (2001). "Addiction and the brain: the neurobiology of compulsion and its persistence". Nature Reviews Neuroscience 2 (10): 695–703. doi:10.1038/35094560. PMID 11584307. https://zenodo.org/record/1233105.
  115. ↑ Ramón y Cajal, S (1894). "The Croonian Lecture: La Fine Structure des Centres Nerveux". Proceedings of the Royal Society 55 (331–335): 444–468. doi:10.1098/rspl.1894.0063. Bibcode: 1894RSPS...55..444C.
  116. ↑ Lømo, T (2003). "The discovery of long-term potentiation". Philosophical Transactions of the Royal Society B 358 (1432): 617–620. doi:10.1098/rstb.2002.1226. PMID 12740104.
  117. ↑ Malenka, R; Bear, M (2004). "LTP and LTD: an embarrassment of riches". Neuron 44 (1): 5–21. doi:10.1016/j.neuron.2004.09.012. PMID 15450156.
  118. 1 2 Bos, I; De Boever, P; Int Panis, L; Meeusen, R (2004). "Physical Activity, Air Pollution and the Brain". Sports Medicine 44 (11): 1505–1518. doi:10.1007/s40279-014-0222-6. PMID 25119155. https://www.researchgate.net/publication/264793941.
  119. ↑ Curtis, CE; D'Esposito, M (2003). "Persistent activity in the prefrontal cortex during working memory". Trends in Cognitive Sciences 7 (9): 415–423. doi:10.1016/S1364-6613(03)00197-9. PMID 12963473.
  120. ↑ Tulving, E; Markowitsch, HJ (1998). "Episodic and declarative memory: role of the hippocampus". Hippocampus 8 (3): 198–204. doi:10.1002/(SICI)1098-1063(1998)8:3<198::AID-HIPO2>3.0.CO;2-G. PMID 9662134.
  121. ↑ Martin, A; Chao, LL (2001). "Semantic memory and the brain: structures and processes". Current Opinion in Neurobiology 11 (2): 194–201. doi:10.1016/S0959-4388(00)00196-3. PMID 11301239.
  122. ↑ Balleine, BW; Liljeholm, Mimi; Ostlund, SB (2009). "The integrative function of the basal ganglia in instrumental learning". Behavioural Brain Research 199 (1): 43–52. doi:10.1016/j.bbr.2008.10.034. PMID 19027797.
  123. ↑ Doya, K (2000). "Complementary roles of basal ganglia and cerebellum in learning and motor control". Current Opinion in Neurobiology 10 (6): 732–739. doi:10.1016/S0959-4388(00)00153-7. PMID 11240282.
  124. ↑ Storrow, Hugh A. (1969). Outline of clinical psychiatry. New York: Appleton-Century-Crofts, Educational Division. ISBN 978-0-390-85075-1. OCLC 47198.
  125. ↑ Thagard, Paul (2007). "Cognitive Science". Stanford Encyclopedia of Philosophy (Revised, 2nd ڇاپو). 2021-01-23 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Bear, MF; Connors, BW; Paradiso, MA (2007). "Ch. 2". Neuroscience: Exploring the Brain. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.
  127. ↑ Dowling, JE (2001). Neurons and Networks. Harvard University Press. ص. 15–24. ISBN 978-0-674-00462-7.
  128. ↑ Wyllie, E; Gupta, A; Lachhwani, DK (2005). "Ch. 77". The Treatment of Epilepsy: Principles and Practice. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-4995-4.
  129. ↑ Laureys S, Boly M, Tononi G (2009). "Functional neuroimaging". ۾ Laureys S, Tononi G (مرتب). The Neurology of Consciousness: Cognitive Neuroscience and Neuropathology. Academic Press. ص. 31–42. ISBN 978-0-12-374168-4.
  130. ↑ Carmena, JM; Lebedev, Mikhail A.; Crist, Roy E.; O'Doherty, Joseph E.; Santucci, David M.; Dimitrov, Dragan F.; Patil, Parag G.; Henriquez, Craig S. et al. (2003). "Learning to Control a Brain–Machine Interface for Reaching and Grasping by Primates". PLOS Biology 1 (2): 193–208. doi:10.1371/journal.pbio.0000042. PMID 14624244.
  131. ↑ Kolb, B; Whishaw, I (2008). "Ch. 1". Fundamentals of Human Neuropsychology. Macmillan. ISBN 978-0-7167-9586-5.
  132. ↑ Abbott, LF; Dayan, P (2001). "Preface". Theoretical Neuroscience: Computational and Mathematical Modeling of Neural Systems. MIT Press. ISBN 978-0-262-54185-5.
  133. 1 2 3 Tonegawa, S; Nakazawa, K; Wilson, MA (2003). "Genetic neuroscience of mammalian learning and memory". Philosophical Transactions of the Royal Society B 358 (1432): 787–795. doi:10.1098/rstb.2002.1243. PMID 12740125.
  134. ↑ Emani, PS; Liu, J (2024). "Single-cell genomics and regulatory networks for 388 human brains". Science 384 (6698). doi:10.1126/science.adi5199. PMID 38781369.
  135. ↑ Bower, Bruce (2009-01-12). "Armenian cave yields ancient human brain". ScienceNews. 2021-01-23 تي حاصل ڪيل.
  136. 1 2 3 Finger, Stanley (2001). Origins of Neuroscience. Oxford University Press. ص. 14–15. ISBN 978-0-19-514694-3.
  137. ↑ Hippocrates (2006) [400 BCE], On the Sacred Disease, Francis Adams پاران ترجمو ڪيل, Internet Classics Archive: The University of Adelaide Library, اصل نسخو مان September 26, 2007 تي محفوظ ڪيل
  138. ↑ Bloom FE (1975). Schmidt FO, Worden FG, Swazey JP, Adelman G (مرتب). The Neurosciences, Paths of Discovery. MIT Press. ص. 211. ISBN 978-0-262-23072-8.
  139. ↑ Shepherd, GM (1991). "Ch.1 : Introduction and Overview". Foundations of the Neuron Doctrine. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-506491-9.
  140. ↑ Piccolino, M (2002). "Fifty years of the Hodgkin-Huxley era". Trends in Neurosciences 25 (11): 552–553. doi:10.1016/S0166-2236(02)02276-2. PMID 12392928.
  141. ↑ Sherrington, CS (2000) [1942]. Man on his nature. Cambridge University Press. ص. 178. ISBN 978-0-8385-7701-1.
  142. 1 2 3 Churchland, PS; Koch, C; Sejnowski, TJ (1993). "What is computational neuroscience?". ۾ Schwartz EL (مرتب). Computational Neuroscience. MIT Press. ص. 46–55. ISBN 978-0-262-69164-2.
  143. ↑ von Neumann, J; Churchland, PM; Churchland, PS (2000). The Computer and the Brain. Yale University Press. ص. xi–xxii. ISBN 978-0-300-08473-3.
  144. ↑ Lettvin, JY; Maturana, HR; McCulloch, WS; Pitts, WH (1959). "What the frog's eye tells the frog's brain". Proceedings of the Institute of Radio Engineers 47 (11): 1940–1951. doi:10.1109/jrproc.1959.287207. Bibcode: 1959PIRE...47.1940L. http://jerome.lettvin.info/lettvin/Jerome/WhatTheFrogsEyeTellsTheFrogsBrain.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2011-09-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  145. ↑ Hubel, DH; Wiesel, TN (2005). Brain and visual perception: the story of a 25-year collaboration. Oxford University Press US. ص. 657–704. ISBN 978-0-19-517618-6.
  146. ↑ Farah, MJ (2000). The Cognitive Neuroscience of Vision. Wiley-Blackwell. ص. 1–29. ISBN 978-0-631-21403-8.
  147. ↑ Engel, AK; Singer, W (2001). "Temporal binding and the neural correlates of sensory awareness". Trends in Cognitive Sciences 5 (1): 16–25. doi:10.1016/S1364-6613(00)01568-0. PMID 11164732.
  148. ↑ Dayan, P; Abbott, LF (2005). "Ch.7: Network models". Theoretical Neuroscience. MIT Press. ISBN 978-0-262-54185-5.
  149. ↑ Averbeck, BB; Lee, D (2004). "Coding and transmission of information by neural ensembles". Trends in Neurosciences 27 (4): 225–230. doi:10.1016/j.tins.2004.02.006. PMID 15046882.
  150. ↑ Forrest, MD (2014). "Intracellular Calcium Dynamics Permit a Purkinje Neuron Model to Perform Toggle and Gain Computations Upon its Inputs.". Frontiers in Computational Neuroscience 8: 86. doi:10.3389/fncom.2014.00086. PMID 25191262.
  151. ↑ Jones, EG; Mendell, LM (1999). "Assessing the Decade of the Brain". Science 284 (5415): 739. doi:10.1126/science.284.5415.739. PMID 10336393. Bibcode: 1999Sci...284..739J.
  152. ↑ Buzsáki, G (2004). "Large-scale recording of neuronal ensembles". Nature Neuroscience 7 (5): 446–451. doi:10.1038/nn1233. PMID 15114356. http://osiris.rutgers.edu/BuzsakiHP/Publications/PDFs/Buzsaki2004NatNeurosci.pdf.
  153. ↑ Geschwind, DH; Konopka, G (2009). "Neuroscience in the era of functional genomics and systems biology". Nature 461 (7266): 908–915. doi:10.1038/nature08537. PMID 19829370. Bibcode: 2009Natur.461..908G.
  154. ↑ Connell, Evan S. (2001). The Aztec Treasure House. Counterpoint Press. ISBN 978-1-58243-162-8.
  155. ↑ Collins, S; McLean CA; Masters CL (2001). "Gerstmann-Straussler-Scheinker syndrome, fatal familial insomnia, and kuru: a review of these less common human transmissible spongiform encephalopathies". Journal of Clinical Neuroscience 8 (5): 387–397. doi:10.1054/jocn.2001.0919. PMID 11535002.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:EB1911 poster

سانچو:Nervous system

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=دماغ&oldid=373640" تان ورتل