دفاعي جسمانيات

دفاعي فزيالاجي هڪ اصطلاح آهي، جيڪو دٻاءَ يا خطري جي ردعمل ۾ ٿيندڙ جسماني عملن (فزيالاجي) جي تبديلين جي گڏيل سلسلي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

جڏهن جسم ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل يا دٻاءَ وارو ردعمل ظاهر ڪري ٿو، تڏهن عصبي سرشتو جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي ۾ مخصوص تبديلين جي شروعات، هم آهنگي ۽ رهنمائي ڪري ٿو ۽ جسم کي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ تيار ڪري ٿو. (پڻ ڏسو: عام موافقت سنڊروم)

وصفون

دٻاءُ: دفاعي فزيالاجي جي اصطلاح جي حوالي سان، دٻاءُ مان مراد جسم يا زندگيءَ جي موجوده حالت موجب ان جي جاري ڪارڪردگيءَ لاءِ محسوس ڪيل خطرو آهي.

خطرو: ڪنهن خطري کي شعوري طور سڃاتو به وڃي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪو طبعي واقعو (جهڙوڪ وڏو آواز، گاڏيءَ جو ٽڪر يا ويجهو ايندڙ حملو)، ڪو ڪيميائي يا حياتياتي عامل، جيڪو جسماني عملن (فزيالاجي) کي بهترين يا صحتمند ڪارڪردگيءَ کان (يا ان جي موجوده ڪارڪردگيءَ واري حالت کان) هٽائي تبديل ڪري، يا اهڙي تبديلي آڻڻ جي صلاحيت رکي، خطري طور محسوس ٿي سگهي ٿو (جنهن کي دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل پڻ چيو وڃي ٿو).

زندگيءَ جون حالتون، جيتوڻيڪ اهي فوري طبعي خطرو پيدا نه ڪن، تڏهن به خطري طور محسوس ٿي سگهن ٿيون. هر اها شيءِ، جيڪا ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي موجوده تجربي جي تسلسل کي تبديل ڪري سگهي، خطري طور محسوس ٿي سگهي ٿي.

خطري (يا محسوس ڪيل خطري) جا فزيالاجيائي ردعمل

ڪو خطرو يا ته تجرباتي ٿي سگهي ٿو (يعني ٻاهريون مشاهدو ڪندڙ ان ڳالهه سان متفق هجي ته واقعو يا حالت خطرو پيدا ڪري ٿي) يا قبلي (يعني ٻاهريون مشاهدو ڪندڙ ان ڳالهه سان متفق نه هجي ته واقعو يا حالت خطرو پيدا ڪري ٿي). جسماني ردعمل جي لحاظ کان فرد لاءِ اهم ڳالهه اها آهي ته خطرو محسوس ڪيو وڃي ٿو.

خطري جو ادراڪ ان سان لاڳاپيل ”پريشانيءَ جي احساس“ کي پڻ متحرڪ ڪري سگهي ٿو. ذهن جي تحريڪ سان پيدا ٿيندڙ فزيالاجيائي ردعمل طبعي ۽ ذهني خطري ۾ الڳ الڳ فرق نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري ٻنهي قسمن جي خطرن لاءِ ذهن جو ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل ساڳيو هوندو آهي.

خطري جو مدو ۽ عصبي سرشتي تي ان جا مختلف فزيالاجيائي اثر

شديد دٻاءَ وارو ردعمل — جسم پاڻ کي جلدي خطري مان ڪڍڻ لاءِ ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل ظاهر ڪري ٿو. جڏهن خطري جي شروعات ۽ ان جي خاتمي وچ ۾ وقت ٿورو هجي، تڏهن ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل ظاهر ٿئي ٿو، خطري کي منهن ڏنو وڃي ٿو ۽ جسم پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو (يعني زندگيءَ جا معمول جا ڪم، جهڙوڪ هاضمو، آرام ۽ بافتن جي مرمت وغيره، ٻيهر جاري رکي ٿو). جسم ارتقائي طور رڳو ٿوري وقت لاءِ هن حالت ۾ رهڻ لاءِ ٺهڪيل آهي.

دائمي دٻاءَ واري حالت — جڏهن خطري جي شروعات ۽ ان جي خاتمي وچ ۾ وقت گهڻو هجي (يعني خطرو يا خطري جو ادراڪ ڊگهو ٿي وڃي، يا جسم جي بحال ٿيڻ کان اڳ ٻيا خطرا پيدا ٿين)، تڏهن ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل جاري رهي ٿو ۽ جسم جي نئين ”معياري عملي حالت“، يعني ”دائمي دفاعي فزيالاجي“ بڻجي وڃي ٿو. هن حالت ۾ مسلسل رهڻ سان جسماني ڪارڪردگيءَ جي ڪيترن ئي پهلوئن تي نمايان ناڪاري اثر (پريشاني) پون ٿا، جن ۾ جسماني، ذهني ۽ جذباتي پريشاني شامل آهي.

پڻ ڏسو

• هائيپوٿيليمس–پيٽيوٽري–ايڊرينل محور