خود اراديت
| حَقَ |
|---|
 |
| نظرياتي تفاوت |
| هيومن رائِٽس |
| لاڀ پرائيندڙ لحاّظ کان حَقَ |
|
| ٻين گروهن جا حَقَ |
سانچو:Nationalism sidebar سانچو:War خود اراديت (Self-determination)[1] (جنھن کي عام طور تي حق خود اراديت بہ چيو ويندو آھي) مان مراد ڪنهن قوم يا ماڻهن جو اهو حق آهي ته اهي پنهنجي سياسي اداري يا رياست کي تشڪيل ڏين. اندروني خود اراديت مان مراد هڪ اهڙي نمائنده حڪومت جو حق آهي جنهن ۾ سڀني کي وٽ جو مڪمل حق حاصل هجي.[2] جديد بين الاقوامي قانون ۾ خود اراديت هڪ بنيادي اصول آهي، جيڪو گڏيل قومن (United Nations) تي ان جي پنهنجي چارٽر جي اصولن جي تشريح طور لازمي آهي.[3] هي اصول اهو نٿو ٻڌائي ته فيصلو ڪيئن ڪيو ويندو يا نتيجو ڇا نڪرندو (ڇا اهو مڪمل آزادي هوندو، فيڊريشن، ڪنهن قسم جي خودمختياري يا مڪمل انضمام).[4] خود اراديت جي حق جو مطلب لازمي طور تي اهو ناهي ته هر نسلي گروهه لاءِ هڪ الڳ آزاد رياست هجي، ۽ بين الاقوامي قانون تحت علحدگيءَ جي حق (Right to secession) کي سرڪاري طور تسليم نه ڪيو ويو آهي.[5]
تاريخي پس منظر
[سنواريو]20 هين صدي کان اڳ
[سنواريو]خود اراديت جي اصول جا آثار آمريڪي ۽ فرانسيسي انقلابن ۾ ملن ٿا.[6] آمريڪي مثال کي قومي خود اراديت جي پهرين دعويٰ سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت هي دليل هڪ جابر حڪمران خلاف مزاحمت طور پيش ڪيو ويو هو. ٿامس جيفرسن هن خيال کي هٿي ڏني ته عوام جي مرضي اعليٰ آهي. 19 هين صديءَ ۾ يورپ ۾ قوم پرستي (Nationalism) جي لهر دوران اٽلي، يونان، هنگري ۽ بلغاريا جهڙن ملڪن آزادي حاصل ڪئي يا ان لاءِ جدوجهد ڪئي. ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز پڻ ڪجهه قومي تحريڪن جي حمايت ڪئي.
عالمي جنگيون ۽ خود اراديت
[سنواريو]پهرين عالمي جنگ دوران، آمريڪي صدر ووڊرو ولسن پنهنجي مشهور "14 نڪتن" (Fourteen Points) ۾ خود اراديت جو ذڪر ڪيو. هن چيو هو ته: "قومي امنگن جو احترام ٿيڻ گهرجي؛ ماڻهن تي هاڻي صرف انهن جي پنهنجي مرضيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي."[7] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، خود اراديت کي گڏيل قومن جي چارٽر ۾ هڪ قانوني حق طور شامل ڪيو ويو. 1945ع ۾ دنيا ۾ گهڻيون نوآبادياتي علائقا هئا، جيڪي آهستي آهستي آزاد ٿيڻ لڳا.
عالمي شماريات ۽ انگ اکر (Statistics)
[سنواريو]خود اراديت جي تحريڪن ۽ نوآبادياتي نظام جي خاتمي کي سمجهڻ لاءِ هيٺيان انگ اکر اهم آهن: نوآبادياتي خاتمو (Decolonization)
- 1945ع ۾: گڏيل قومن جي قيام وقت دنيا جي تقريباً 750 ملين آبادي (ان وقت جي دنيا جو ٽيون حصو) نوآبادياتي علائقن ۾ رهندي هئي.
- هاڻي: 2 ملين کان به گهٽ ماڻهو اهڙن 17 علائقن ۾ رهن ٿا جن کي گڏيل قومون "غير-خودمختيار علائقا" (Non-Self-Governing Territories) قرار ڏئي ٿي.
- رڪنيت: 1945ع کان وٺي، 80 کان وڌيڪ اڳوڻيون نوآباديون آزاد رياستون بڻجي چڪيون آهن.
موجوده تحريڪون ۽ نسلي گروهه
دنيا ۾ خود اراديت جي حوالي سان نسلي ۽ مذهبي گروهن جي صورتحال ڪجهه هن طرح آهي:
| آبادي (تقريباً) | موجوده حيثيت | | |||
| 35-45 ملين | چار ملڪن (ترڪي، عراق، ايران، شام) ۾ ورهايل | | 7.5 ملين | اسپين ۾ خودمختيار برادري | | 5.4 ملين | برطانيه ۾ خودمختيار ملڪ | | 12-14 ملين | پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ تڪراري علائقو | |
خود اراديت جو عمل سياسي طور مشڪل هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته "قوم" يا "ماڻهن" جي تعريف تي اختلاف هوندا آهن. جيئن ورلڊ ڪورٽ جي جج آئور جيننگز چيو هو: "عوام ان وقت تائين فيصلو نٿو ڪري سگهي، جيستائين ڪو اهو فيصلو نه ڪري ته 'عوام' ڪير آهي."[8]
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Self determination (international law)". LII / Legal Information Institute.
- ↑ Forsyth, Tim (2018). Encyclopedia of International Development. Taylor & Francis.
- ↑ See: United Nations General Assembly Resolution 1514
- ↑ Griffiths, Martin, ed (2013). Encyclopedia of International Relations and Global Politics.
- ↑ "Legal Aspects of Self-Determination". The Princeton Encyclopedia of Self-Determination.
- ↑ Hecher, Michael. National Self-Determination: The Emergence of an International Norm. Russell Sage Foundation.
- ↑ "President Wilson's Address to Congress". February 11, 1918.
- ↑ Mayall, James. The Oxford Handbook of the History of Nationalism.