مواد ڏانھن هلو

خشايارشا پھريون

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
خشايارشا اعظم
𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠 (Xšaya-ṛšā)
پرسيپولس مان خشايارشا اول جو پهاڙي اُڪير، ايران جو قومي عجائب گهر ۾ محفوظ
آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م
پيشرودارا اعظم
جانشينارتخششتا اول
جنمت. 518 ق م
وفات465 ق م[1]سانچو:Pn (عمر لڳ ڀڳ 53 سال)
تدفين
نقش رستم
زال/مڙساميسترس
اولاد
گهراڻوهخامنشي خاندان
پيءُدارا اعظم
ماءُآتوسا
مذهبقديم ايراني مذهب
<
xASAi i ArwSAA
>
Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)[2]
in hieroglyphs
Era: آخري دور
(664–332 BC)

خشايارشا اول (Xerxes I ZURK-seez;[3][lower-alpha 1]؛ قديم ايراني خشايارشا، عام طور خشايارشا اعظم جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)[5] فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين شاهنشاه طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو دارا اعظم ۽ آتوسا جو پٽ هو، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءُ هئي.

مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ يونان تي ٻي فارسي يلغار جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ آرتوبرزان بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي.

هن مصر ۽ بابلي بغاوتون (484 ق م) سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي قديم يونان کي تابع ڪرڻ ۽ ايٿنز ۽ ان جي اتحادي شهرن کي آئيوني بغاوت ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو.

480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي هيليسپونٽ پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن ٿرموپائلي جي جنگ ۽ آرٽيميسيئم جي جنگ ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو. ان کان پوءِ سندس فوجن ڪرنتھ جي برزخ جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو.

پر سلاميس جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ مردونيوس کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس پلاٽايا جي جنگ ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو.

فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن سڀني قومن جو دروازو، اپادانا ۽ تاچارا جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي پرسيپولس ۾ واقع هئا. هن سوسا ۾ دارا جو محل پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل شاهي شاهراهه کي به برقرار رکيو.

465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد دارا کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر آرتابانوس قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ ارتخششتا اول جي نالي سان شاهنشاه بڻيو.

نالي جي بڻت

[سنواريو]

زيرڪسيس (Ξέρξης) يوناني ٻولي ۽ لاطيني ٻولي (Xerxes, Xerses) ۾ قديم ايراني نالي Xšaya-ṛšā جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "هيرن تي حڪمراني ڪندڙ" يا "سورمن جو حڪمران". هن نالي جو پهريون جزو xšaya آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ṛšā "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.[6]

خشايارشا جو نالو اڪادي ٻولي ۾ Ḫi-ši-ʾ-ar-šá ۽ آرامي ٻولي ۾ ḥšyʾrš طور لکيو ويندو هو.[7] خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.[6]

ابتدائي زندگي

[سنواريو]

والدين ۽ پيدائش

[سنواريو]

خشايارشا جو پيءُ دارا اعظم (r. 522–486 BC ) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني ڪورش اعظم جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.[8][9]

خشايارشا جي ماءُ آتوسا هئي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي.[10]

دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،[11] ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.[12]

پرورش ۽ تعليم

[سنواريو]
ڪيليوس مرتبان، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. ڪابيني دي ميدائي، پيرس[13]

يوناني مڪالمي فرسٽ الڪيبياڊيز موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش خواجه سران جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.[14]

فارسي شهزادا زرتشتي مذهب جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.[14]

انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته:

فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.

[14]

16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.[15]

ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.[15]

فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان زينوفون جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي ڪورش ڪنو بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.[15]

اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.[16]

اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.[16]

اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي عباس اعظم (صفوي سلطنت جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.[16]

498 ق م کان خشايارشا بابل جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.[17]

تخت نشيني

[سنواريو]

جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي.

فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن نقش رستم ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو.

دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.[18]

آرتوبازان دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي.

خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه ديماراتوس ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.[19]

ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.[20]

آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.[21]

خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،[22] ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.[23]

اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.[24][25][26]

اقتدار جي مضبوطي

[سنواريو]
بابل جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع

جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. مصر جي ستاويهين گهراڻي ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.[27] خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ هخامنش کي مصر جو صوبيدار مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار فرينديتس کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.[28][17] مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.[27] نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.[27]

خشايارشا جي دور ۾ بابل ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي بيل شماني نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.[29] ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ شماش اريبا اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ بورسيپا ۽ دلبات، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.[29] بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.[27] ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.[30] انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي "بابل جو بادشاهه" ۽ "ملڪن جو بادشاهه" سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو بابلونيا کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان ذاتي اتحاد جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان "بابل جو بادشاهه" ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو نو-بابلي سلطنت جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.[31] قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي.

قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.[29] چيو وڃي ٿو ته ايساگيلا مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور مردوخ جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.[32] ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.[29] جديد مؤرخ اميلي ڪورٽ هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.[33] اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.[29] ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.[34][35] جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي اڪيتو (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.[36] ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.[37]

فوجي مهمون

[سنواريو]

يوناني سرزمين تي يلغار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يونان تي ٻي فارسي يلغار
نقش رستم ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.[38][39][40]

دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ ايٿنز، ناڪسوس ۽ ايريٽريا جي ماڻهن کي آئيوني بغاوت ۾ مداخلت، سارديس کي باهه ڏيڻ ۽ ميراٿون جي جنگ ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ مردونيوس، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.[41]

483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. آٿوس جبل واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان خشايارشا واهه کوٽايو ويو. ٿريس مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ هيليسپونٽ تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ خشايارشا جون پونٽون پلون سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ مادي، سڪا، عيلامي، آشوري، فونيقي، بابلي، مصري، يهودي، عرب،[42] مقدوني، ٿريس وارا، پايوني، اخائي قبيلي جا يوناني، آئيوني يوناني، ايجيئن ٻيٽن جا يوناني، ايوليائي يوناني، پونٽس جا يوناني، ڪولخيسي، سنڌي ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ هيروڊوٽس موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي سن ۽ پيپائرس جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.[43] ساڳئي وقت قرطاج طرفان سسلي تي حملي سبب يونان کي سيراڪيوس ۽ اگريجينٽم جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.[44] ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ ٿيسالي، ٿيبس ۽ ارگوس، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون.

480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا سارديس مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو امر فوج (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.[45]

ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي

[سنواريو]
هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني هوپلائيٽ کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. ميٽروپوليٽن عجائب گهر

ٿرموپائلي جي جنگ ۾ اسپارٽا جي بادشاهه ليونيداس جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب ايفيالٽس آف ٽريخس نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي فيلانڪس ٽٽي پئي. ساڳئي وقت آرٽيميسيئم جي جنگ دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا.

قديم اٿينا مندر جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ ايٿنز جي تباهي دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا

ٿرموپائلي کان پوءِ ايٿنز فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي سلاميس ٻيٽ ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه ايٿنز جو قلعو بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ پرسرشٽ (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.[46] اهڙي طرح فارسين ڪرنتھ جي برزخ جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.[5]

سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون

[سنواريو]

ٿيمسٽوڪليس جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ هاليڪارناسس جي راڻي آرٽيميسيا اول جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو پيلوپونيس ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. سلاميس جي جنگ (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا ٿيسالي ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني هيليسپونٽ تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.[47] واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب بابل ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.[48] خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت مردونيوس کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج پلاٽايا جي جنگ ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي.

تعميراتي منصوبا

[سنواريو]
پرسيپولس جي اتر ۾ نقش رستم تي پهاڙ کي ڪاٽي ٺاهيل مقبرو، جيڪو عام طور خشايارشا جو مقبرو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو دارا اعظم جي مقبري جي نموني تي ٺاهيو ويو آهي.

يونان ۾ فوجي ناڪامين کان پوءِ خشايارشا فارس موٽي آيو ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ پنهنجي پيءُ طرفان اڌورا ڇڏيل ڪيترن ئي تعميراتي منصوبن جي تڪميل جي نگراني ڪئي. هن پرسيپولس ۾ سڀني قومن جو دروازو (Gate of All Nations) ۽ سؤ ٿنڀن وارو هال (Hall of a Hundred Columns) جي تعمير ڪرائي، جيڪي محل جي سڀ کان وڏي ۽ شاندار عمارتن مان شمار ٿين ٿيون.

خشايارشا اپادانا، تاچارا (دارا جو محل) ۽ شاهي خزاني جي عمارت جي تعمير به مڪمل ڪرائي، جن جو ڪم دارا اعظم شروع ڪيو هو. ان کان علاوه هن پنهنجو ذاتي محل پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو سندس پيءُ جي محل کان ٻه ڀيرا وڏو هو. معماري بابت سندس ذوق گهڻي حد تائين دارا اعظم جهڙو هو، پر هو ان کي وڌيڪ وسيع ۽ عظيم پيماني تي ڏسڻ چاهيندو هو.[49] هن اپادانا جي ٻاهرين ڀتين تي رنگين چمڪدار سرن (Enameled Bricks) جو استعمال ڪرايو.[50] خشايارشا پنهنجي پيءُ پاران تعمير ڪيل شاهي شاهراهه کي به برقرار رکيو. هن سوسا دروازو مڪمل ڪرايو ۽ سوسا ۾ هڪ نئون محل پڻ تعمير ڪرايو.[51]

وفات ۽ جانشيني

[سنواريو]
هي ميخي لکت خشايارشا اول جي سندس پٽ هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿي. بابل، عراق. برطانوي عجائب گهر.

آگسٽ 465 ق م ۾، غالباً 4 ۽ 8 آگسٽ جي وچ ۾،[1]سانچو:Pn آرتابانوس، جيڪو شاهي محافظن جو سربراهه ۽ فارسي درٻار جو سڀ کان بااثر عملدار هو، هڪ خواجه سرا اسپاميترس جي مدد سان خشايارشا کي قتل ڪري ڇڏيو.[52] هي هركانيا جو آرتابانوس هو، جنهن جو نالو خشايارشا جي مشهور چاچي آرتابانوس جهڙو هو، پر سندس اثر رسوخ درٻار جي مذهبي حلقن ۽ حرم جي سازشن سبب وڌيو هو. هن پنهنجي ستن پٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو هو ۽ هخامنشي خاندان کي اقتدار کان هٽائڻ جو منصوبو جوڙي رهيو هو.[53]

يوناني مؤرخن هن واقعي بابت مختلف روايتون بيان ڪيون آهن. ڪتيسياس (Persica 20) موجب آرتابانوس قتل جو الزام ولي عهد دارا تي لڳايو، جيڪو خشايارشا جو وڏو پٽ هو. پوءِ هن خشايارشا جي ٻئي پٽ ارتخششتا اول کي قائل ڪيو ته هو پيءُ جي قتل جو بدلو وٺندي دارا کي قتل ڪري. پر ارسطو (Politics 5.1311b) موجب آرتابانوس پهرين دارا کي قتل ڪيو ۽ پوءِ خشايارشا کي. جڏهن ارتخششتا اول کي اصل حقيقت معلوم ٿي ته هن آرتابانوس ۽ سندس پٽن کي قتل ڪرائي ڇڏيو.[54] انهن سازشن ۾ مشهور جرنيل ميگابيزوس پڻ شامل هو. سندس وقت سر ڌر بدلائڻ شايد هخامنشي خاندان کي تخت وڃائڻ کان بچائي ورتو.[55]

مذهب

[سنواريو]

محققن جي وچ ۾ هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق موجود ناهي ته خشايارشا ۽ سندس اڳوڻا حڪمران ڪهڙي حد تائين زرتشتي مذهب کان متاثر هئا.[56] تنهن هوندي به اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿيل آهي ته خشايارشا اهورامزدا تي پختو ايمان رکندو هو ۽ کيس سڀني کان اعليٰ ديوتا سمجهندو هو.[56] پر اهورامزدا جي پوڄا فقط زرتشتين تائين محدود نه هئي، بلڪه هند-ايراني مذهبي روايت جا پوئلڳ پڻ سندس عبادت ڪندا هئا.[56][57] ٻين مذهبن سان خشايارشا جو رويو گهڻي حد تائين پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جهڙو هو. هو مقامي مذهبي عالمن سان صلاح مشورا ڪندو هو، مقامي ديوتائن لاءِ قربانيون پيش ڪندو هو، ۽ اهڙن شهرن يا ملڪن جي عبادتگاهن کي تباهه ڪندو هو جيڪي سندس خلاف بغاوت يا بدامني پيدا ڪندا هئا.[58]

زالون ۽ اولاد

[سنواريو]
دارا اول طرفان خشايارشا کي جانشين نامزد ڪرڻ جو منظر. ٽرائپيلون، پرسيپولس. سلطنت جون مختلف قومون تخت کي سهارو ڏيندي ڏيکاريل آهن، جڏهن ته اهورامزدا مٿان کان منظر کي برڪت ڏئي رهيو آهي.

راڻي اميسترس مان:

نامعلوم زالن يا داشتائن مان:

تاريخي تاثر ۽ ثقافتي پيشڪش

[سنواريو]
وان ۾ خشايارشا جو ٽن ٻولين وارو ڪتبو (موجوده ترڪيه)

يوناني ۽ رومي ذريعن ۾ خشايارشا جي تصوير گهڻي ڀاڱي منفي انداز ۾ پيش ڪئي وئي آهي، ۽ انهيءَ تصوير بعد جي مغربي روايتن ۾ سندس اڪثر پيشڪشن جو بنياد بڻجي وئي. خشايارشا ايسخيلوس جي مشهور ڊرامي پارسي جو مرڪزي ڪردار آهي، جيڪو 472 ق م ۾ ايٿنز ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو، يعني يونان تي سندس حملي کان فقط ست سال پوءِ. هن ڊرامي ۾ خشايارشا کي هڪ نرم مزاج، جذباتي ۽ غرور ۾ مبتلا حڪمران طور ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي ايشيا ۽ يورپ ٻنهي کي پنهنجي حڪمراني هيٺ آڻڻ جي ڪوشش آخرڪار سندس ذاتي ۽ سلطنتي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿي.[61]

هيروڊوٽس جي تاريخون (Histories)، جيڪي پنجين صدي ق م جي پوئين دور ۾ لکيون ويون، پڻ فارسي-يوناني جنگين تي مرڪوز آهن ۽ انهن ۾ خشايارشا هڪ اهم شخصيت طور ظاهر ٿئي ٿو. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هيروڊوٽس پاران بيان ڪيل معلومات جو هڪ حصو غير معتبر آهي.[62][63] مؤرخ پيئر بريانٽ هيروڊوٽس تي الزام لڳايو آهي ته هن فارسين بابت هڪ روايتي، تعصب ڀريو ۽ هڪ رخي تصور پيش ڪيو.[64] ٻئي طرف رچرڊ اسٽونمين جو خيال آهي ته هيروڊوٽس جي بيان ۾ خشايارشا جي شخصيت وڌيڪ پيچيده ۽ المياتي آهي، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو مقدونيه جي بادشاهه سڪندر اعظم (r. 336–323 BC ) جي دور ۾ خشايارشا جي بدنام ڪيل تصوير سان ڪيو وڃي.[65] خشايارشا کي بائيبل جي ڪتابِ ايسٿر ۾ ذڪر ڪيل بادشاهه احسويرس سان سڃاتو وڃي ٿو.[66] ڪيترائي محقق، جن ۾ ايڊوارڊ شوارٽس، وليم ريني هارپر ۽ مائيڪل وي. فاڪس شامل آهن، ڪتابِ ايسٿر کي تاريخي رومانوي ادب سمجهن ٿا.[67][68] بهرحال، هن ڳالهه تي ڪو اتفاق موجود ناهي ته ڪتابِ ايسٿر جي ڪهاڻي ڪهڙي حقيقي تاريخي واقعي تي ٻڌل آهي.[69][70][71][72] خشايارشا جرمن-انگريز باروڪ دور جي موسيقار جارج فريڊرڪ هينڊل جي اوپيرا سرسي (Serse) جو پڻ مرڪزي ڪردار آهي. هي اوپيرا 15 اپريل 1738ع تي ڪنگز ٿيٽر، لنڊن ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪئي وئي. ان جي شروعات مشهور آريا Ombra mai fù سان ٿئي ٿي. آرتابانوس طرفان خشايارشا جو قتل، ولي عهد دارا جي موت، ميگابيزوس جي بغاوت ۽ ارتخششتا اول جي تخت نشيني کي اطالوي شاعر ميٽاسٽاسيو پنهنجي اوپيرا لِبريٽو آرتاسرسي (1730ع) ۾ رومانوي انداز سان بيان ڪيو.

هن موسيقيءَ کي پهريون ڀيرو ليونارڊو ونچي ترتيب ڏنو ۽ بعد ۾ يوهان آڊولف هاسي ۽ يوهان ڪرسچن باخ جهڙن موسيقارن به ان کي موسيقيءَ جو روپ ڏنو.[73][74][75] ڊچ ناول نگار لوئس ڪوپيروس جو تاريخي ناول Xerxes of de Hoogmoed (1919ع) فارسي جنگين کي خشايارشا جي نظرئي سان بيان ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ڪهاڻيءَ ۾ افسانوي عنصر شامل آهن، پر ڪوپيروس پنهنجي ناول جي تياريءَ لاءِ هيروڊوٽس جو تفصيلي مطالعو ڪيو هو. هن جو انگريزي ترجمو Arrogance: The Conquests of Xerxes 1930ع ۾ شايع ٿيو.[76][77]

بائيبل جي ڪتابِ ايسٿر ۾ ذڪر ڪيل فارسي بادشاهه کي عام طور خشايارشا سمجهيو ويندو آهي.

قديم اسپارٽا ۽ خاص طور ٿرموپائلي جي جنگ بابت جديد دور جي دلچسپيءَ سبب خشايارشا کي مشهور ثقافت ۾ بار بار پيش ڪيو ويو آهي. 1962ع جي فلم دي 300 اسپارٽنز ۾ ڊيوڊ فيرر خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو، جتي کيس ظالم، اقتدار جو ديوانو ۽ نااهل فوجي سالار طور ڏيکاريو ويو. هو فرينڪ ملر جي تصويري ناولن 300 ۽ زيرڪسس: دي فال آف دي ھائوس آف داريوس اينڊ دي رائيز آف اليگزينڊر جو به اهم ڪردار آهي. ساڳيءَ ريت 2007ع جي فلم 300 ۽ ان جي 2014ع واري تسلسل 300: Rise of an Empire ۾ برازيل جي اداڪار روڊريگو سانتورو خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو.

انهن فلمن ۾ خشايارشا کي هڪ ديو قامت، ٻنهي جنسن جهڙين خاصيتن وارو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو پاڻ کي خدا-بادشاهه قرار ڏئي ٿو. هي تصويرڪشي خاص طور ايران ۾ تڪرار جو سبب بڻي.[78] ڪين ڊيويٽين فلم ميٽ دي اسپارٽنز ۾ خشايارشا جو مزاحيه روپ پيش ڪيو، جيڪا 300 فلم جي طنزيه نقل هئي. ساڳي طرح خشايارشا جو هڪ انتهائي طنزيه روپ ٽيليويزن سيريز ساوٿ پارڪ جي قسط D-Yikes! ۾ پڻ ڏيکاريو ويو.

خشايارشا (احسويرس)، ارنسٽ نارمنڊ، 1888ع

آمريڪي ناول نگار گور ويڊال پنهنجي تاريخي ناول Creation (1981ع) ۾ هخامنشي سلطنت جي عروج، خاص طور دارا اول ۽ خشايارشا جي زندگي ۽ موت جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. هن ناول ۾ فارسي-يوناني جنگين جي روايتي يوناني تشريح کان مختلف داستان پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو هڪ خيالي شخصيت سائرس اسپيتاما جي نظرئي سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪردار اڌ يوناني ۽ اڌ فارسي آهي ۽ زرتشت جو پوٽو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي زرتشت جي قتل کان پوءِ فارسي درٻار ۾ پرورش ملي ٿي ۽ هو خشايارشا جو ننڍپڻ جو دوست بڻجي وڃي ٿو.[79]

خشايارشا (احسويرس) جو ڪردار 1960ع جي فلم Esther and the King ۾ رچرڊ ايگن ۽ 2013ع جي فلم دي بڪ آف ايسٿر ۾ جويل سمالبون ادا ڪيو. خشايارشا متبادل تاريخ (متبادل تاريخ) جي ٻن مشهور مختصر ڪهاڻين ۾ به اهم پسمنظر وارو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ هو انهن ۾ سڌي طرح ظاهر نٿو ٿئي.

اهي ڪهاڻيون آهن:

انهن ٻنهي ڪهاڻين ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن خشايارشا يونان تي مڪمل فتح حاصل ڪري ها ته دنيا جي تاريخ ڪيئن مختلف ٿي سگهي ها.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ڪتابيات

[سنواريو]

قديم ذريعا

[سنواريو]

جديد ذريعا

[سنواريو]

نوٽس ۽ حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Stoneman 2015.
  2. ↑ Jürgen von Beckerath (1999). Handbuch der ägyptischen Königsnamen. Mainz: Von Zabern. ISBN 3-8053-2310-7, pp. 220–221
  3. ↑ "Xerxes I". Collins Dictionary. 17 سيپٽمبر 2024 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Littman, R. J.. "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Estherسانچو:'". The Jewish Quarterly Review, January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.
  5. 1 2 Carey, Brian Todd; Allfree, Joshua; Cairns, John (19 جنوري 2006). Warfare in the Ancient World. Pen and Sword. ISBN 1848846304.
  6. 1 2 Marciak 2017, p. 80; Schmitt 2000
  7. ↑ Schmitt 2000.
  8. ↑ Llewellyn-Jones 2017, p. 70.
  9. ↑ Waters 1996, pp. 11, 18.
  10. ↑ Briant 2002, p. 132.
  11. ↑ Briant 2002, p. 520.
  12. ↑ Stoneman 2015, p. 1.
  13. ↑ "vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF". medaillesetantiques.bnf.fr (فرانسيسي ۾).
  14. 1 2 3 Stoneman 2015, p. 27.
  15. 1 2 3 Stoneman 2015, p. 28.
  16. 1 2 3 Stoneman 2015, p. 29.
  17. 1 2 Dandamayev 1989, p. 183.
  18. ↑ Dandamayev 1989, pp. 178–179.
  19. ↑ هيروڊوٽس 7.1–5
  20. ↑ R. Shabani Chapter I, p. 15
  21. ↑ Olmstead: The history of Persian empire
  22. ↑ The Cambridge History of Iran vol. 2. p. 509.
  23. ↑ Dandamayev 1989, p. 180.
  24. ↑ Schmitt, R. "Atossa". In Encyclopaedia Iranica.
  25. ↑ Sancisi-Weerdenburg, Heleen (2013). "Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia". ۾ Vignolo Munson, Rosaria (مرتب). Herodotus. Oxford Readings in Classical Studies. جلد 2: Herodotus and the World (reprint ڇاپو). Oxford: Oxford University Press. ص. 139. ISBN 9780199587582. 17 ڊسمبر 2022 تي حاصل ڪيل. According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne.
  26. ↑ The Cambridge Ancient History vol. V p. 72.
  27. 1 2 3 4 Briant 2002, p. 525.
  28. ↑ Dandamayev 1983, p. 414.
  29. 1 2 3 4 5 Dandamayev 1993, p. 41.
  30. ↑ Stoneman 2015, p. 111.
  31. ↑ Dandamayev 1989, pp. 185–186.
  32. ↑ Sancisi-Weerdenburg 2002, p. 579.
  33. ↑ Deloucas 2016, p. 39.
  34. ↑ Waerzeggers & Seire 2018, p. 3.
  35. ↑ Briant 2002, p. 544.
  36. ↑ Deloucas 2016, p. 40.
  37. ↑ Deloucas 2016, p. 41.
  38. ↑ Soldiers with names, after Walser
  39. ↑ The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas p. 713
  40. ↑ Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾).
  41. ↑ shahbazi, shapur (2014). "4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )". ۾ Daryaee, Touraj (مرتب). The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press. ص. 128. ISBN 978-0199390427.
  42. ↑ Farrokh, Kaveh (2007). Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Oxford, UK: Osprey. ISBN 1846031087, p. 77
  43. ↑ Bailkey, Nels, ed. Readings in Ancient History, p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.
  44. ↑ G. Mafodda, La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda, (Messina, 1996) pp. 119–136
  45. ↑ Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." Iranica Antiqua Vol. 27, pp. 149–167
  46. ↑ Martin Steskal, Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst, Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004
  47. ↑ Herodotus VIII, 97
  48. ↑ "Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius". livius.org. اصل نسخو مان 22 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 سيپٽمبر 2016 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Ghirshman, Iran, p. 172
  50. ↑ Fergusson, James. A History of Architecture in All Countries, from the Earliest Times to the Present Day: 1. Ancient architecture. 2. Christian architecture. xxxi, 634 p. front., illus. ص. 211.
  51. ↑ Herodotus VII.11
  52. ↑ Stoneman 2015, pp. 195–209.
  53. ↑ Iran-e-Bastan/Pirnia book 1 p. 873
  54. ↑ Dandamayev
  55. ↑ ''History of Persian Empire'', Olmstead pp. 289/90
  56. 1 2 3 Malandra 2005.
  57. ↑ Boyce 1984, pp. 684–687.
  58. ↑ Briant 2002, p. 549.
  59. ↑ Ctesias
  60. ↑ M. Brosius, Women in ancient Persia.
  61. ↑ Hall 1993, p. 118-127.
  62. ↑ Briant 2002, p. 57.
  63. ↑ Radner 2013, p. 454.
  64. ↑ Briant 2002, pp. 158, 516.
  65. ↑ Stoneman 2015, p. 2.
  66. ↑ Stoneman 2015, p. 9.
  67. ↑ Fox, Michael V. (2010). Character and ideology in the book of Esther. Eugene, OR: Wipf and Stock. ص. 145. ISBN 9781608994953.
  68. ↑ Kalimi, Isaac (2023). The Book of Esther between Judaism and Christianity. Cambridge University Press. ص. 130. ISBN 9781009266123.
  69. ↑ "Book of Esther | Summary & Facts". 8 آگسٽ 2023.
  70. ↑ McCullough, W. S. (28 جُولاءِ 2011) [15 December 1984]. "Ahasureus". Encyclopædia Iranica. 3 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل. There may be some factual nucleus behind the Esther narrative, but the book in its present form displays such inaccuracies and inconsistencies that it must be described as a piece of historical fiction.
  71. ↑ Meyers, Carol (2007). Barton, John; Muddiman, John (مرتب). The Oxford Bible Commentary (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 325. ISBN 9780199277186. Like the Joseph story in Genesis and the book of Daniel, it is a fictional piece of prose writing involving the interaction between foreigners and Hebrews/Jews.
  72. ↑ Hirsch, Emil G.; Dyneley Prince, John; Schechter, Solomon (1906). Singer, Isidor; Adler, Cyrus (مرتب). "Esther". Jewish Encyclopedia. 25 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل. The vast majority of modern expositors have reached the conclusion that the book is a piece of pure fiction, although some writers qualify their criticism by an attempt to treat it as a historical romance.
  73. ↑ "Johann Adolph Hasse | German composer". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 27 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "Metastasio's Musicians: Music In The Seventeenth And Eighteenth Centuries". Oxford Western Music. 27 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Christer Malmbergs värld - Musik – Klassisk musik – Johann Christian Bach". christermalmberg.se. 27 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Xerxes, of De hoogmoed". www.bibliotheek.nl. 27 اپريل 2020 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Classe, O.; AC02468681, Anonymus (2000). Encyclopedia of Literary Translation Into English: A–L (انگريزي ۾). Taylor & Francis. ISBN 978-1-884964-36-7.{{cite book}}: CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو)
  78. ↑ Boucher, Geoff. "Frank Miller returns to the '300' battlefield with 'Xerxes': 'I make no apologies whatsoeverسانچو:'". The Los Angeles Times. 1 June 2010. Retrieved 14 May 2010.
  79. ↑ Gore Vidal, Creation: A Novel (Random House, 1981)
  80. ↑ "Uchronia: Counting Potsherds". www.uchronia.net. 23 اپريل 2026 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Leeper, Evelyn C. (1998). "Alternate Generals edited by Harry Turtledove (book review)". New England Science Fiction Association, Inc. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 سيپٽمبر 2024 تي محفوظ ڪيل. 23 اپريل 2026 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ يوناني: Ancient Greek: Ξέρξης, romanized: Xérxēs, grc؛ پڻ خشايارشا، قديم فارسي Old Persian: 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, romanized: Xšayār̥šā مان نڪتل.[4]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
خشايارشا پھريون
Born: ت. 519 BC Died: 465 BC
پيشرو
دارا اعظم		 فارس جو شاهنشاه
486–465 BC		 جانشين
ارتخششتا اول
مصر جو فرعون
486–465 BC

سانچو:Median and Achaemenid kings سانچو:Pharaohs سانچو:Achaemenid rulers سانچو:Babylonian kings سانچو:Persepolis

زمرو:dmy تاريخون استعمال Dmy تاريخون استعمال

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=خشايارشا_پھريون&oldid=388184" تان ورتل