مواد ڏانھن هلو

خال (ويڪيوم)

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ويڪيوم تجربن لاءِ ويڪيوم پمپ ۽ بيل جار، جيڪي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سائنس جي تعليم ۾ استعمال ٿيندا هئا. هي اوزار بريمرهافن، جرمني جي Schulhistorische Sammlung ('اسڪول تاريخي عجائب گهر') ۾ رکيل آهن.

خال (Vacuum) يا ويڪيوم مان مراد اهڙي جڳھ آهي جيڪا مادي کان پاڪ هجي. هي لفظ لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'ويڪس' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "خالي" يا "ويران". عملي طور تي، اهڙي جڳهه جتي گئس جو دٻاءُ وايومينڊل جي دٻاءُ (ايٽماسفيئرڪ پريشر) کان تمام گهٽ هجي، ان کي خال چيو ويندو آهي.[1]. جزوي ويڪيوم جي معيار مان مراد اها آهي ته اهو مڪمل ويڪيوم جي ڪيترو ويجهو آهي. ٻين سڀني حالتن کي ساڳيو فرض ڪندي، گئس جو گهٽ دٻاءُ وڌيڪ اعليٰ معيار واري ويڪيوم کي ظاهر ڪري ٿو. مثال طور، عام ويڪيوم ڪلينر ايتري چوسڻ پيدا ڪري ٿو، جو هوا جو دٻاءُ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهٽجي وڃي ٿو.[2] پر ان کان به وڌيڪ اعليٰ معيار جا ويڪيوم ممڪن آهن. انتہائی اعليٰ ويڪيوم (Ultra-high vacuum) وارا چيمبر، جيڪي ڪيميا، طبيعيات ۽ انجنيئرنگ ۾ عام آهن، فضائي دٻاءُ جي هڪ کربين حصي (10−12) کان به گهٽ (100 nPa) تي هلن ٿا ۽ تقريباً 100 ذرڙا في ڪعبي سينٽي ميٽر تائين پهچي سگهن ٿا.[3] خلائي جڳهه ان کان به وڌيڪ اعليٰ معيار جي ويڪيوم آهي، جتي ڪهڪشائن جي وچ واري جڳهه ۾ سراسري طور في ڪعبي ميٽر فقط چند هائيڊروجن جا ايٽم موجود هوندا آهن.[4]

ويڪيوم قديم قديم يونان جي زماني کان فلسفيانه بحث جو اهم موضوع رهيو آهي، پر ان جو عملي ۽ تجربي جي بنياد تي اڀياس سترهين صديءَ کان اڳ نه ٿيو. ڪليمينس ٽمپلر (1605ع) ننڍين نلين ۾ ويڪيوم پيدا ڪرڻ جي تجربي واري امڪان بابت فلسفيانه خيال پيش ڪيا.[5] ايوانجليسٽا ٽوريسيلي 1643ع ۾ پهريون ڀيرو ليبارٽري ۾ ويڪيوم پيدا ڪيو، ۽ ان کان پوءِ فضائي دٻاءُ بابت سندس نظرين جي بنياد تي ٻيون به ڪيترين ئي تجربي وارين طريقن جي ترقي ٿي. ٽوريسيلي ويڪيوم ان ريت تيار ڪيو ويندو آهي، جو هڪ ڊگهي شيشي جي نلي، جيڪا هڪ پاسي کان بند هوندي آهي، پارو سان ڀري پوءِ ان کي پارو ڀريل ٿانوَ ۾ اونڌو ڪيو ويندو آهي (هيٺ ڏسو).[6]

ويهين صديءَ ۾ برقي بلب ۽ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد سان ويڪيوم هڪ اهم صنعتي اوزار بڻجي ويو، ۽ ان کان پوءِ ويڪيوم سان لاڳاپيل ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي. انساني خلائي سفر جي ترقي سان ويڪيوم جي انساني صحت ۽ عام حياتياتي جاندارن تي اثرن بابت دلچسپي پڻ وڌي وئي.

اشتقاق

[سنواريو]

لفظ ويڪيوم لاطيني ٻوليءَ جي لفظ خالي جڳهه، ويران هنڌ مان نڪتل آهي، جيڪو لفظ ويڪوسvacuus جي غيرجانبدار (نيوٽر) اسم واري صورت آهي، جنهن جي معنيٰ "خالي" آهي. هي لفظ لاطيني فعل ويڪيئرvacare سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "خالي هئڻ".

ويڪيوم انگريزي ٻوليءَ جي انهن ٿورن لفظن مان هڪ آهي، جن ۾ حرف علت u ٻه ڀيرا لڳاتار (uu) اچي ٿو.[7]

تاريخي سمجهاڻي

[سنواريو]

تاريخي طور تي هن ڳالهه تي گهڻو اختلاف رهيو آهي ته ڇا ويڪيوم جهڙي ڪا شيءِ واقعي موجود ٿي سگهي ٿي يا نه. قديم يوناني فيلسوفن ايٽم ازم جي حوالي سان ويڪيوم يا خال جي وجود تي بحث ڪيو، جنهن موجب خال ۽ ايٽم طبيعيات جي بنيادي وضاحتي عنصرن مان هئا. لوڪريشيس پهرين صدي قبل مسيح ۾ ويڪيوم جي وجود جي حمايت ڪئي، جڏهن ته هيرو آف اليگزينڊريا پهرين صدي عيسويءَ ۾ مصنوعي ويڪيوم پيدا ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.[8]

تنهن هوندي به افلاطون کان پوءِ، بنا ڪنهن خاصيت واري خال جي مجرد تصور بابت به سخت شڪ ظاهر ڪيو ويو. دليل ڏنو ويو ته اهڙو خال حواسن سان محسوس نٿو ڪري سگهجي، اهو پنهنجي برابر جسماني جڳهه کان وڌيڪ ڪا وضاحتي طاقت نٿو رکي، ۽ تعريف موجب اهو بلڪل "ڪجهه به نه" آهي، جنهن کي موجود شيءِ نٿو چئي سگهجي. ارسطو جو خيال هو ته فطرت ۾ ويڪيوم پيدا ٿي ئي نٿو سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀرپاسي جو وڌيڪ ڳاٽو مادو فوري طور تي هر اهڙي خالي جڳهه کي ڀري ڇڏيندو. پنهنجي ڪتاب طبيعيات جي چوٿين جلد ۾ ارسطو ويڪيوم جي خلاف ڪيترائي دليل ڏنا. مثال طور، هن چيو ته جيڪڏهن ڪا حرڪت اهڙي وچولي ۾ ٿئي، جيڪا ڪا رڪاوٽ نه وجهي، ته اها نظرياتي طور هميشه جاري رهي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن خاص هنڌ تي بيهڻ جو ڪو سبب نه هوندو.

وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ طبيعيات جي ماهر ۽ اسلامي عالم الفارابي ڏهين صديءَ ۾ هڪ رسالو لکي ويڪيوم جي وجود کي رد ڪيو.[9] سندس نتيجو هو ته هوا پنهنجو حجم وڌائي موجود جڳهه کي ڀري سگهي ٿي، تنهنڪري مڪمل ويڪيوم جو تصور غير منطقي آهي.[10] احمد دلال موجب، ابوريحان البيروني لکيو ته "اهڙو ڪو مشاهدي وارو ثبوت موجود ناهي، جيڪو ويڪيوم جي امڪان کي رد ڪري".[11] چوسڻ وارو پمپ تيرهين صديءَ ۾ عرب انجنيئر الجزري بيان ڪيو، جيڪو بعد ۾ پندرهين صديءَ کان يورپ ۾ به ظاهر ٿيو.[12][13]

تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ ۾ يورپي مدرسي عالمن جهڙوڪ راجر بيڪن، بليسيئس آف پارما ۽ والٽر برلي ويڪيوم جي تصور بابت گهري بحث ڪئي. ان وقت عام خيال هو ته فطرت ويڪيوم کان نفرت ڪري ٿي، جنهن کي horror vacui چيو ويندو هو. ايتري قدر جو اهو به بحث ٿيو ته جيڪڏهن خدا چاهي ته ڇا هو ويڪيوم پيدا ڪري سگهي ٿو يا نه. 1277ع ۾ بشپ ايتيئن ٽيمپيئر جي پيرس جي مذمتي فيصلن کان پوءِ، جن ۾ خدا جي قدرت تي ڪا حد مقرر ڪرڻ کان انڪار ڪيو ويو، اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته خدا جي مرضي هجي ته هو ويڪيوم پيدا ڪري سگهي ٿو.[14] چوڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيترن ئي عالمن ارسطو جي نظريي کان هٽي اهو تسليم ڪيو ته ڪائنات جي حدن کان ٻاهر هڪ مافوق الفطرت خال موجود آهي. رواقي طبيعيات جي اثر هيٺ هن خيال فطري ۽ مذهبي معاملن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.[15]

افلاطون کان لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پوءِ ريني ڊيڪارٽ پڻ ايٽم ازم جي هڪ جاميٽري تي ٻڌل متبادل نظريي پيش ڪيو، جنهن ۾ ويڪيوم ۽ ايٽم جي "ڪجهه نه–هر شيءِ" واري ٻٽي تصور کان پاسو ڪيو ويو. جيتوڻيڪ ڊيڪارٽ به ان وقت جي عام راءِ سان متفق هو ته فطرت ۾ ويڪيوم موجود ناهي، پر سندس ڪارٽيسي همراهي نظام ۽ مابعدالطبيعات جي خيالن خالي جڳهه جي جديد فلسفيانه تصور کي هڪ ماپي سگهجندڙ وسعت طور متعارف ڪرايو. قديم تعريف موجب، رخ ۽ مقدار کي الڳ تصورات سمجهيو ويندو هو.[حوالو گهربل]

ايوانجليسٽا ٽوريسيلي جو پارو وارو بيروميٽر ليبارٽري ۾ پيدا ڪيل پهرين مستقل ويڪيومن مان هڪ هو.

وچئين دور ۾ ويڪيوم بابت ذهني تجربو پڻ ڪيا ويا. مثال طور، اهو سوال اٿاريو ويو ته جڏهن ٻه هموار تختيون تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيون وڃن، ته ڇا انهن جي وچ ۾ هڪ پل لاءِ ويڪيوم پيدا ٿئي ٿو يا نه.[16] ان تي بحث ٿيو ته ڇا هوا ايتري تيزيءَ سان اندر داخل ٿي سگهي ٿي، يا جيئن والٽر برلي جو خيال هو ته ڪو "آسماني عامل" ويڪيوم پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. چوڏهين صديءَ ۾ جان بوريڊان ٻڌايو ته جيڪڏهن ڌونڪڻي جو سوراخ بند هجي، ته ڏهه گهوڙن جون ٽيمون به ان کي کولي نه سگهنديون.[8]

ڪروڪس ٽيوب، جيڪا ڪيٿوڊ شعاعن جي دريافت ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿي، گيسلر ٽيوب جي ترقي يافته صورت هئي.

سترهين صديءَ ۾ پهريون ڀيرو جزوي ويڪيوم کي ماپڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.[17] 1643ع ۾ ايوانجليسٽا ٽوريسيلي جي پارو واري بيروميٽر ۽ بليز پاسڪل جي تجربن واضح ڪيو ته جزوي ويڪيوم وجود رکي ٿو.

1654ع ۾ اوٽو فان گيريڪي پهريون ويڪيوم پمپ ايجاد ڪيو[18] ۽ پنهنجو مشهور ميگڊيبرگ اڌ گولا وارو تجربو ڪيو، جنهن ڏيکاريو ته ٻاهران فضائي دٻاءُ سبب، جزوي طور هوا ڪڍيل ٻن اڌ گولن کي گهوڙن جون ٽيمون به ڌار نه ڪري سگهيون. رابرٽ بوئل گيريڪي جي ڊزائن کي بهتر بڻايو ۽ رابرٽ هوڪ جي مدد سان ويڪيوم پمپ جي ٽيڪنالاجيءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. ان کان پوءِ جزوي ويڪيوم تي تحقيق 1850ع تائين سست رهي، جڏهن آگسٽ ٽوئپلر ٽوئپلر پمپ ۽ 1855ع ۾ هينرخ گيسلر پارو جي بي دخلي وارو پمپ ايجاد ڪيو، جنهن سان لڳ ڀڳ 10 پاسڪل (0.1 ٽور) تائين جزوي ويڪيوم حاصل ٿيو. هن سطح تي ڪيترين ئي برقي خاصيتن جو مشاهدو ممڪن ٿيو، جنهن ويڪيوم بابت تحقيق ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي.

جيتوڻيڪ ٻاهرين خلا قدرتي طور تي موجود جزوي ويڪيوم جو بهترين مثال آهي، پر شروعات ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته آسمان هڪ سخت ۽ ناقابلِ تباهي مادو اِيٿر سان ڀريل آهي. رواقي طبيعيات جي پنوما واري تصور کان متاثر ٿي، اِيٿر کي انتهائي لطيف هوا سمجهيو ويو، جنهن مان هن جو نالو ورتو ويو (ڏسو اِيٿر (ڏند ڪٿا)). روشني بابت شروعاتي نظرين موجب، روشني جي ڦهلاءَ لاءِ هڪ اهڙو زميني ۽ آسماني وچولو ضروري هو، جيڪو هر هنڌ موجود هجي. ان تصور آئزڪ نيوٽن جي انڪسار ۽ حرارتي شعاعن بابت وضاحتن تي به اثر وڌو.[19] اوڻيهين صديءَ ۾ هن روشني کڻندڙ اِيٿر جي موجودگي ثابت ڪرڻ لاءِ تجربا ڪيا ويا، جن جو مقصد زمين جي حرڪت سبب پيدا ٿيندڙ معمولي رڪاوٽ کي ڳولڻ هو. حقيقت ۾ زمين تارن جي وچ واري جڳهه جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڳاٽي وچولي مان گذري ٿي، پر اها رڪاوٽ ايتري ننڍڙي هئي، جو ان کي ماپي نه سگهيو. 1912ع ۾ فلڪيات دان هينري پڪرنگ لکيو ته: "جيڪڏهن تارن جي وچ وارو جذب ڪندڙ وچولو صرف اِيٿر به هجي، ته به ان ۾ گئس جا آزاد ماليڪيول ضرور موجود آهن."[20] بعد ۾، روشني کڻندڙ اِيٿر واري نظريي کي مڪمل طور رد ڪيو ويو.

1930ع ۾ پال ڊيراڪ ويڪيوم جو هڪ نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب اهو منفي توانائي وارن ذرڙن جي هڪ لامحدود سمنڊ تي مشتمل آهي، جنهن کي ڊيراڪ سمنڊ چيو وڃي ٿو. هن نظريي سندس اڳ ۾ پيش ڪيل ڊيراڪ مساوات جي اڳڪٿين کي وڌيڪ درست بڻايو ۽ پوزيٽران جي وجود جي اڳڪٿي ڪئي، جيڪا ٻن سالن بعد تجرباتي طور ثابت ٿي. ورنر هائزنبرگ جو غير يقيني اصول، جيڪو 1927ع ۾ پيش ٿيو، اهو ٻڌائي ٿو ته ڪنهن به ذرڙي جي هڪ ئي وقت تي صحيح جڳهه ۽ حرڪتي مقدار، يا توانائي ۽ وقت، کي لامحدود درستگي سان ماپي نٿو سگهجي. هن اصول جي وسيع اثرن سبب اهو به سوال پيدا ٿيو ته ڇا ذرڙن جي وچ واري جڳهه واقعي مڪمل طور خالي ٿي سگهي ٿي.

ڪلاسيڪي ميدان جا نظريا

[سنواريو]

ويڪيوم جي تعريف لاءِ سڀ کان سخت معيار اهو آهي ته اها زمان-مڪان جي اهڙي جڳهه هجي، جتي دٻاءُ-توانائي ٽينسر جا سڀئي جزا صفر هجن. ان جو مطلب آهي ته اها جڳهه توانائي ۽ حرڪتي مقدار کان خالي هجي؛ نتيجي طور، اها ذرڙن ۽ ٻين جسماني ميدانن، جهڙوڪ برقي مقناطيسيت، کان به خالي هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي توانائي ۽ حرڪتي مقدار رکن ٿا.

ڪشش ثقل

[سنواريو]

عام اضافيت ۾، دٻاءُ-توانائي ٽينسر جو صفر ٿي وڃڻ، آئن اسٽائن جي ميداني مساواتن وسيلي، رچي ٽينسر جي سڀني جزن جي صفر ٿي وڃڻ کي ظاهر ڪري ٿو. ويڪيوم جو مطلب اهو ناهي ته زمان-مڪان جي وڪر لازمي طور هموار هجي: ڪشش ثقل جو ميدان ويڪيوم ۾ به مدي قوتن ۽ ثقلي لهرن جي صورت ۾ وڪر پيدا ڪري سگهي ٿو؛ فني طور اهي مظاهر وائل ٽينسر جا جزا آهن. ڪارو سوراخ، جنهن وٽ برقي چارج صفر هجي، اهڙي جڳهه جو خوبصورت مثال آهي، جيڪا مڪمل طور "ويڪيوم" سان ڀريل آهي، پر اڃا به تمام مضبوط وڪر ڏيکاري ٿي.

برقي مقناطيسيت

[سنواريو]

ڪلاسيڪي برقي مقناطيسيت ۾، آزاد جڳهه جو ويڪيوم، يا ڪڏهن صرف آزاد جڳهه يا مڪمل ويڪيوم، برقي مقناطيسي اثرن لاءِ هڪ معياري حواله وچولو آهي.[21][22] ڪجهه ليکڪ هن حواله وچولي کي ڪلاسيڪي ويڪيوم چون ٿا،[21] جنهن جو مقصد هن تصور کي ڪيو اي ڊي ويڪيوم يا ڪيو سي ڊي ويڪيوم کان ڌار ڪرڻ آهي، جتي ويڪيوم ارتعاش عارضي مجازي ذرڙن جون کثافتون، نسبتي پرمٽيوٽي ۽ نسبتي پرميئبلٽي پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي لازمي طور هڪ جي برابر ناهن.[23][24][25]

ڪلاسيڪي برقي مقناطيسيت جي نظريي ۾ آزاد جڳهه جون هي خاصيتون آهن:

ڪلاسيڪي برقي مقناطيسيت جو ويڪيوم هڪ مثالي برقي مقناطيسي وچولو سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جون بنيادي لاڳاپا ايس آءِ اکائين ۾ هي آهن:[31]

اهي لاڳاپا برقي بي دخلي ميدان D کي برقي ميدان E سان، ۽ مقناطيسي ميدان يا H-ميدان H کي مقناطيسي انڊڪشن يا B-ميدان B سان ڳنڍين ٿا. هتي r جڳهه جو مقام آهي ۽ t وقت آهي.

ٻاهرين خلاءُ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻاهرين خلاءُ
مقناطيسي ميدان جي جوڙجڪ – هي مڪمل ويڪيوم ناهي، پر چارج وارن ذرڙن، آزاد عنصرن جهڙوڪ هائيڊروجن، هيليم ۽ آڪسيجن، ۽ برقي مقناطيسي ميدانن سان ڀريل هڪ انتهائي گهٽ کثافت وارو پلازما آهي.

ٻاهرين خلاءُ ۾ کثافت ۽ دٻاءُ تمام گهٽ هوندا آهن، ۽ اهو مڪمل ويڪيوم جي سڀ کان ويجهو جسماني مثال آهي. تنهن هوندي به، ڪو به ويڪيوم واقعي مڪمل ناهي، بين النجمي خلاءُ ۾ به نه، جتي اڃا به هر ڪعبي ميٽر ۾ هائيڊروجن جا ڪجهه ايٽم موجود هوندا آهن.[4]

تارا، سيارا ۽ چنڊ پنهنجي فضا کي ثقلي ڇڪ جي ذريعي پاڻ سان ٻڌي رکندا آهن، تنهنڪري فضائن جي ڪا واضح حد نه هوندي آهي؛ فضا ۾ گئس جي کثافت، جسم کان فاصلو وڌڻ سان آهستي آهستي گهٽجندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي فضائي دٻاءُ ۾ تقريباً 100 ڪلوميٽر (62 mi) جي اوچائي تي گهٽجي 32 millipascals (4.6×10−6 psi) رهجي ويندو آهي،[32] جنهن کي ڪارمان ليڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو عام طور ٻاهرين خلاءُ جي حد طور قبول ڪيو ويندو آهي. هن ليڪ کان مٿي، گئس جو هڪجهڙو دٻاءُ، سج جي تابڪاري دٻاءُ ۽ شمسي هوائن جي حرڪتي دٻاءُ جي مقابلي ۾ جلدي غير اهم ٿي ويندو آهي، تنهنڪري دٻاءُ جي وضاحت ڪرڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. هن حد ۾ ٿرموسفير ۾ دٻاءُ، گرمي پد ۽ جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون اينديون آهن، ۽ اهي خلائي موسم جي اثر هيٺ تمام گهڻو تبديل ٿينديون رهن ٿيون. فلڪياتي طبيعيات جا ماهر اهڙن ماحولن کي بيان ڪرڻ لاءِ دٻاءُ بدران عددي کثافت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا، جيڪا في ڪعبي سينٽي ميٽر ذرڙن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.

جيتوڻيڪ هي علائقو ٻاهرين خلاءُ جي تعريف تي پورو لهي ٿو، پر ڪارمان ليڪ کان مٿي پهرين ڪجهه سئو ڪلوميٽرن تائين فضائي کثافت ايتري هوندي آهي جو مصنوعي سيٽلائيٽن تي نمايان رگڙ پيدا ڪري ٿي. گهڻا مصنوعي سيٽلائيٽ هن علائقي ۾ گردش ڪن ٿا، جنهن کي زمين جي هيٺين مدار چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي هر ڪجهه هفتن يا سال ۾ ڪجهه ڀيرا (شمسي سرگرمي تي دارومدار ڪندي) پنهنجا انجن هلائڻا پوندا آهن.[33] هتي رگڙ ايتري گهٽ هوندي آهي جو نظرياتي طور شمسي بادبانن تي تابڪاري دٻاءُ جي ذريعي ان تي ضابطو آڻي سگهجي ٿو، جيڪو بين السياروي سفر لاءِ تجويز ڪيل هڪ تحريڪي نظام آهي.[34]

سموري مشاهدي لائق ڪائنات وڏي تعداد ۾ فوٽونن سان ڀريل آهي، جن کي ڪائناتي پسمنظر واري شعاعڪاري چيو وڃي ٿو، ۽ گهڻو امڪان آهي ته ان سان گڏ ساڳئي انداز ۾ نيوٽرينون جو به وڏو تعداد موجود هجي. هن شعاعڪاري جو موجوده گرمي پد تقريباً 3 K (−270.15 °C; −454.27 °F) آهي.

ڪوانٽم ميڪانيات

[سنواريو]
هڪ تجربي جي وڊيو، جنهن ۾ ويڪيوم ارتعاش (ڳاڙهي دائري ۾) کي خودبخود پيراميٽرڪ ڊائون-ڪنورزن ذريعي وڌايو ويو آهي.

ڪوانٽم ميڪانيات ۽ ڪوانٽم ميدان جي نظريي ۾، ويڪيوم جي تعريف اهڙي حالت طور ڪئي ويندي آهي (يعني نظريي جي مساواتن جو اهو حل) جنهن ۾ ممڪن حد تائين سڀ کان گهٽ توانائي هجي (يعني هلبرٽ جڳهه جي زميني حالت). ڪوانٽم برقي حرڪيات ۾ هن ويڪيوم کي ڪيو اي ڊي ويڪيوم چيو ويندو آهي ته جيئن ان کي ڪوانٽم ڪروموحرڪيات جي ويڪيوم، يعني ڪيو سي ڊي ويڪيوم، کان الڳ سڃاتو وڃي. ڪيو اي ڊي ويڪيوم اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ نه مادي جا ذرڙا موجود هوندا آهن (تنهن ڪري ان کي ويڪيوم چيو وڃي ٿو)، ۽ نه ئي فوٽون. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، اهڙي حالت کي تجربي طور حاصل ڪرڻ ناممڪن آهي. (جيتوڻيڪ ڪنهن طريقي سان ڪنهن مخصوص مقدار مان سڀئي مادي جا ذرڙا هٽائي ڇڏجن، تڏهن به سڀني ڪاري جسم جي فوٽونن کي ختم ڪرڻ ممڪن نه هوندو.) تنهن هوندي به، هي حالت عملي طور حاصل ڪري سگهجندڙ ويڪيوم جو هڪ سٺو نمونو فراهم ڪري ٿي، ۽ جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي، ڪيترين ئي تجربي سان ثابت ٿيل مشاهدن سان مطابقت رکي ٿي.

ڪيو اي ڊي ويڪيوم جون دلچسپ ۽ پيچيده خاصيتون آهن. ڪيو اي ڊي ويڪيوم ۾ برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جون سراسري قيمتون ته صفر هونديون آهن، پر انهن جا تفاوت صفر ناهن هوندا.[35] نتيجي طور، ڪيو اي ڊي ويڪيوم ۾ ويڪيوم ارتعاش موجود هوندا آهن (يعني مجازي ذرڙا جيڪي هڪ پل لاءِ وجود ۾ اچن ٿا ۽ وري غائب ٿي وڃن ٿا)، ۽ ان ۾ هڪ محدود توانائي به هوندي آهي، جنهن کي ويڪيوم توانائي چيو وڃي ٿو. ويڪيوم ارتعاش ڪوانٽم ميدان جي نظريي جو بنيادي ۽ هر هنڌ موجود حصو آهن. ويڪيوم ارتعاشن جا ڪجهه تجربي سان ثابت ٿيل اثر خودبخود اخراج ۽ ليمب شفٽ آهن.[14] ان کان علاوه، برقي چارج جي ويجهو ويڪيوم ۾ ڪولمب جو قانون ۽ برقي امڪان ۾ به تبديليون اينديون آهن.[36]

نظرياتي طور، ڪوانٽم ڪروموحرڪيات ۾ ويڪيوم جون گهڻيون حالتون هڪ ئي وقت گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون.[37] اهو خيال آهي ته ڪائناتي ڦهلاءُ جي شروعات ۽ پڄاڻي مختلف ويڪيوم حالتن جي وچ ۾ منتقلي سبب وجود ۾ آئي. اهڙن نظرين ۾، جيڪي ڪنهن ڪلاسيڪي نظريي کي ڪوانٽائيز ڪرڻ سان حاصل ٿيندا آهن، ترتيبي جڳهه ۾ توانائي جو هر سڪون وارو نقطو هڪ الڳ ويڪيوم پيدا ڪري ٿو. اهو پڻ مڃيو وڃي ٿو ته تار نظريو ۾ ويڪيومن جو تمام وڏو تعداد موجود آهي، جنهن کي تار نظريي جو منظرنامو چيو وڃي ٿو.

ماپ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دٻاءُ جي ماپ

ويڪيوم جي معيار جو اندازو ان ڳالهه مان لڳايو ويندو آهي ته نظام اندر ڪيترو مادو باقي بچيل آهي؛ تنهنڪري اعليٰ معيار وارو ويڪيوم اهو هوندو آهي، جنهن ۾ مادو تمام گهٽ مقدار ۾ موجود هجي. ويڪيوم جي ماپ بنيادي طور تي ان جي مطلق دٻاءُ سان ڪئي ويندي آهي، پر مڪمل وضاحت لاءِ ٻين پيرا ميٽرن، جهڙوڪ گرمي پد ۽ ڪيميائي جوڙجڪ، جي به ضرورت پوندي آهي. سڀ کان اهم پيرا ميٽرن مان هڪ اوسط آزاد رستو (MFP) آهي، جيڪو باقي رهيل گيسن لاءِ اهو ظاهر ڪري ٿو ته ماليڪيول هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان اڳ سراسري طور ڪيترو فاصلو طئي ڪندا آهن. جيئن گيس جي کثافت گهٽ ٿيندي آهي، تيئن MFP وڌندو آهي، ۽ جڏهن MFP ويڪيوم چيمبر، پمپ، خلائي جهاز يا موجود ٻين شين جي جسامت کان وڌيڪ ٿي وڃي، تڏهن سيالن جي ميڪانيات جا تسلسلي مفروضا لاڳو نٿا ٿين. اهڙي حالت کي اعليٰ ويڪيوم چيو ويندو آهي، ۽ هن حد ۾ سيالن جي وهڪري جي مطالعي کي ذرڙاتي گيس حرڪيات چيو ويندو آهي. عام فضائي دٻاءَ تي هوا جو MFP لڳ ڀڳ 70 نانوميٽر هوندو آهي، پر 100 ملي پاسڪل (≈10−3 ٽور) تي ڪمري جي گرمي پد واري هوا جو MFP لڳ ڀڳ 100 ملي ميٽر ٿيندو آهي، جيڪو روزمره جي شين جهڙوڪ ويڪيوم ٽيوب جي ماپ جي برابر آهي. ڪروڪس ريڊيو ميٽر تڏهن ڦرڻ لڳندو آهي، جڏهن MFP ان جي پنکڙين جي ماپ کان وڏو ٿي وڃي.

ويڪيوم جي معيار کي ان ٽيڪنالاجي جي بنياد تي مختلف درجن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪا ان کي حاصل ڪرڻ يا ماپڻ لاءِ گهربل هوندي آهي. اهي درجا ISO 3529-1:2019 مطابق هيٺين جدول ۾ ڏيکاريل آهن (100 Pa تقريباً 0.75 ٽور جي برابر آهي؛ ٽور SI نظام جو يونٽ نه آهي):

دٻاءُ جي حد تعريف انهن حدن جي وضاحت جو سبب (عام حالتن ۾)
عام فضائي دٻاءُ (31 kPa کان 110 kPa) کان 100 Pa تائين گهٽ (رَف) ويڪيوم هي دٻاءُ سادن مواد (مثلاً عام فولاد) ۽ مثبت بي دخلي وارن ويڪيوم پمپن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ گيسن لاءِ لزوجتي وهڪري وارو مرحلو
100 Pa کان گهٽ کان 0.1 Pa تائين وچولو (نفيس) ويڪيوم هي دٻاءُ اعليٰ معيار جي مواد (مثلاً اسٽينليس اسٽيل) ۽ مثبت بي دخلي وارن ويڪيوم پمپن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ گيسن لاءِ عبوري وهڪري وارو مرحلو
0.1 Pa کان گهٽ کان 1×10−6 Pa تائين اعليٰ ويڪيوم (HV) هي دٻاءُ اعليٰ معيار جي مواد (مثلاً اسٽينليس اسٽيل)، ايلاسٽومر مهرن ۽ اعليٰ ويڪيوم پمپن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ گيسن لاءِ ماليڪيولي وهڪري وارو مرحلو
1×10−6 Pa کان گهٽ کان 1×10−9 Pa تائين انتہائی اعليٰ ويڪيوم (UHV) هي دٻاءُ گهٽ ڪاربن اسٽينليس اسٽيل، ڌاتي مهرن، خاص مٿاڇري جي تياري، صفائي، بيڪ آئوٽ ۽ اعليٰ ويڪيوم پمپن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ گيسن لاءِ ماليڪيولي وهڪري وارو مرحلو
1×10−9 Pa کان گهٽ انتهائي بلند ويڪيوم (XHV) هي دٻاءُ انتهائي نفيس مواد (مثلاً ويڪيوم ۾ گرم ڪيل گهٽ ڪاربن اسٽينليس اسٽيل، ايلومينيم، ٽامي-بيريليم ۽ ٽائيٽينيم)، ڌاتي مهرن، خاص مٿاڇري جي تياري، صفائي، بيڪ آئوٽ ۽ اضافي گيٽر پمپن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو؛ گيسن لاءِ ماليڪيولي وهڪري وارو مرحلو
  • فضائي دٻاءُ تبديل ٿيندو رهي ٿو، پر 101.325 and 100 kilopascals (1013.25 and 1000.00 mbar) عام معياري يا حوالاتي دٻاءُ آهن.
  • گهرو خلاءُ عام طور ڪنهن به مصنوعي ويڪيوم کان وڌيڪ خالي هوندو آهي. اهو مٿين تعريف موجب اعليٰ ويڪيوم ۾ اچي سگهي ٿو يا نه به، اهو خلاءُ جي علائقي ۽ فلڪياتي جسمن تي دارومدار رکي ٿو. مثال طور، بين السياروي خلاءُ ۾ MFP شمسي نظام جي جسامت کان ننڍو، پر ننڍن سيارن ۽ چنڊن کان وڏو هوندو آهي. نتيجي ۾، شمسي هوائون شمسي نظام جي پيماني تي تسلسلي وهڪري وانگر عمل ڪن ٿيون، پر ڌرتيءَ ۽ چنڊ جي حوالي سان انهن کي ذرڙن جي بمباري طور سمجهڻو پوندو.
  • مڪمل ويڪيوم اهڙي مثالي حالت آهي، جنهن ۾ هڪ به ذرڙو موجود نه هجي. اهڙي حالت ليبارٽري ۾ حاصل نٿي ڪري سگهجي، جيتوڻيڪ تمام ننڍن حجمن ۾ مختصر وقت لاءِ اهڙي حالت پيدا ٿي سگهي ٿي، جتي مادي جا ذرڙا موجود نه هجن. جيڪڏهن سڀئي مادي جا ذرڙا به هٽايا وڃن، تڏهن به فوٽون، تاريڪ توانائي، ورچوئل ذرڙا ۽ ڪوانٽم ويڪيوم جون ٻيون خاصيتون باقي رهنديون.

اضافي ۽ مطلق ماپ

[سنواريو]

ويڪيوم کي دٻاءُ جي يونٽن ۾ ماپيو ويندو آهي، اڪثر ڪري ڌرتيءَ جي مقامي فضائي دٻاءَ جي نسبت سان. پر اضافي ويڪيوم جي ماپ مقامي حالتن تي دارومدار رکي ٿي. مثال طور، زهره جي مٿاڇري تي، جتي فضائي دٻاءُ ڌرتيءَ کان گهڻو وڌيڪ آهي، اتي اضافي ويڪيوم جون گهڻيون وڏيون پڙهڻيون حاصل ڪري سگهجن ٿيون. ان جي ابتڙ، چنڊ جي مٿاڇري تي، جتي تقريباً ڪا فضا موجود ناهي، اتي مقامي ماحول جي نسبت سان ويڪيوم کي ماپڻ تمام ڏکيو ٿيندو.

ساڳيءَ طرح، ڌرتيءَ جي سمنڊ جي گهراين ۾ به عام حالتن کان وڌيڪ اضافي ويڪيوم جون پڙهڻيون حاصل ڪري سگهجن ٿيون. جيڪڏهن ڪو آبدوز اندروني دٻاءُ کي هڪ فضا تي برقرار رکي ۽ ٻاهران پاڻيءَ جو دٻاءُ ڏهه فضائن جي برابر هجي (98 ميٽر کوٽائي تي؛ 9.8 ميٽر پاڻيءَ جو ڪالم تقريباً هڪ فضا جي برابر وزن رکي ٿو)، ته اها آبدوز حقيقت ۾ ٻاهرئين زبردست پاڻيءَ جي دٻاءَ کي روڪيندڙ هڪ ويڪيوم چيمبر وانگر هوندي، جيتوڻيڪ آبدوز اندر موجود 1 فضا وارو دٻاءُ عام طور ويڪيوم نه سمجهيو ويندو آهي.

تنهنڪري، ويڪيوم جي ماپن بابت هيٺ ايندڙ بحث کي صحيح طرح سمجهڻ لاءِ اهو فرض ڪرڻ گهرجي ته سڀ اضافي ماپون ڌرتيءَ تي سمنڊ جي سطح تي، بلڪل هڪ فضا واري عام فضائي دٻاءَ جي نسبت سان ڪيون ويون آهن.

هڪ فضا جي نسبت سان ماپ

[سنواريو]
پاري کان خالي ڪيل شيشي جو ميڪليوڊ گيج

دٻاءُ جو SI يونٽ پاسڪل (Pa) آهي، پر ويڪيوم کي اڪثر ٽور ۾ ماپيو ويندو آهي، جنهن جو نالو اطالوي طبيعيات دان ايوانجيليسٽا ٽوريسيلي (1608–1647) جي نالي تي رکيو ويو آهي. هڪ ٽور، مينوميٽر ۾ پاري جي هڪ ملي ميٽر (mmHg) جي برابر هوندو آهي، ۽ 1 ٽور مطلق صفر دٻاءُ کان مٿي 133.3223684 پاسڪل جي برابر هوندو آهي. ويڪيوم کي اڪثر بيروميٽر جي پيماني تي يا بار يا فضا ۾ فضائي دٻاءَ جي سيڪڙو طور به ماپيو ويندو آهي. گهٽ ويڪيوم کي گهڻو ڪري معياري فضائي دٻاءَ کان هيٺ ملي ميٽر پارو (mmHg) يا پاسڪل (Pa) ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. "فضائي دٻاءَ کان هيٺ" جو مطلب آهي ته مطلق دٻاءُ موجوده فضائي دٻاءَ جي برابر مان گهٽايو وڃي.

ٻين لفظن ۾، گهڻا گهٽ ويڪيوم گيج، جيڪي مثال طور 50.79 ٽور ڏيکارين ٿا، سستي هجڻ سبب انهن ۾ غلطي جي گنجائش هوندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 0 ٽور به ظاهر ڪندا آهن، پر عملي طور اهڙي حالت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه مرحلي وارو روٽري وين پمپ يا وچولي درجي جو ٻيو ويڪيوم پمپ گهربل هوندو آهي، جيڪو دٻاءُ کي 1 ٽور کان به گهٽ ڪري سگهي.

ماپڻ جا اوزار

[سنواريو]

ويڪيوم جي مختلف حدن جي ماپ لاءِ مختلف اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.[38]

هائيڊروسٽيٽڪ گيج (جهڙوڪ پاري واري ڪالم وارو مينوميٽر) هڪ ٽيوب ۾ عمودي مائع جي ڪالم تي ٻڌل هوندو آهي، جنهن جا ٻئي پڇا مختلف دٻائن سان واسطو رکن ٿا. ڪالم مٿي يا هيٺ ٿيندو رهندو، جيستائين ان جو وزن ٻنهي پاسن جي دٻاءَ جي فرق سان توازن ۾ نه اچي. سڀ کان سادو نمونو بند پڇي واري U-شڪل ٽيوب آهي، جنهن جو هڪ پاسو ماپ هيٺ علائقي سان ڳنڍيل هوندو آهي. ڪو به مائع استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پارو کي ان جي وڌيڪ کثافت ۽ گهٽ بخاري دٻاءَ سبب ترجيح ڏني ويندي آهي. سادا هائيڊروسٽيٽڪ گيج 1 ٽور (100 Pa) کان وٺي فضائي دٻاءَ کان مٿي تائين ماپ ڪري سگهن ٿا. هڪ اهم قسم ميڪليوڊ گيج آهي، جيڪو ويڪيوم جي ڄاتل مقدار کي الڳ ڪري ان کي دٻائي مائع جي ڪالم جي اوچائي ۾ تبديلي وڌائيندو آهي. ميڪليوڊ گيج 10−6 ٽور (0.1 mPa) تائين ويڪيوم ماپي سگهي ٿو، جيڪا موجوده ٽيڪنالاجي سان دٻاءُ جي سڀ کان گهٽ سڌي ماپ آهي. ٻيا ويڪيوم گيج ان کان به گهٽ دٻاءُ ماپي سگهن ٿا، پر اهي صرف اڻ سڌي طرح ٻين دٻاءُ تي دارومدار رکندڙ خاصيتن کي ماپي اهو ڪم ڪن ٿا. اهڙين اڻ سڌين ماپن کي ڪنهن سڌي ماپ، عام طور ميڪليوڊ گيج، سان معيار بند ڪرڻ ضروري هوندو آهي.[39]

ڪينوٽو ميٽر هائيڊروسٽيٽڪ گيج جو هڪ خاص قسم آهي، جيڪو عام طور ٻاڦي ٽربائنن وارن بجلي گهرن ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي ڪنڊينسر جي ٻاڦ واري حصي، يعني ٽربائن جي آخري مرحلي جي خارج ٿيڻ واري حصي ۾ ويڪيوم ماپيندو آهي.[40]

مشيني يا لچڪدار گيج، بورڊن ٽيوب، ڊائيفرام يا ڪيپسول تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي اڪثر ڌاتو مان ٺهيل هوندا آهن ۽ دٻاءَ جي تبديلي سان پنهنجو شڪل بدلائيندا آهن. هن تصور جي هڪ تبديلي گنجائش وارو مينوميٽر آهي، جنهن ۾ ڊائيفرام ڪيپيسٽر جو هڪ حصو هوندو آهي. دٻاءَ ۾ تبديلي سان ڊائيفرام جهڪي ويندو آهي، جنهن سان گنجائش تبديل ٿيندي آهي. اهي گيج 103 ٽور کان 10−4 ٽور، ۽ ان کان به گهٽ دٻاءُ تائين اثرائتا هوندا آهن.

حرارتي چالڪائي گيج ان حقيقت تي ٻڌل آهن ته گيس جي گرمي منتقل ڪرڻ جي صلاحيت دٻاءُ گهٽجڻ سان گهٽجي ويندي آهي. هن قسم جي گيج ۾ برقي رو وهائي هڪ تاري کي گرم ڪيو ويندو آهي. پوءِ ٿرموڪپل يا مزاحمتي گرمي پد سڃاڻيندڙ (RTD) ذريعي ان تاري جو گرمي پد ماپيو ويندو آهي. هي گرمي پد ان رفتار تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سان تارو ڀرپاسي واري گيس ڏانهن گرمي منتقل ڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح گيس جي حرارتي چالڪائي تي به. هڪ عام قسم پيراني گيج آهي، جيڪو هڪ ئي پلاٽينم تار کي گرم ڪندڙ عنصر ۽ RTD ٻنهي طور استعمال ڪندو آهي. اهي گيج 10 ٽور کان 10−3 ٽور تائين صحيح نتيجا ڏيندا آهن، پر ماپي ويندڙ گيسن جي ڪيميائي جوڙجڪ کان متاثر ٿيندا آهن.

آئيونائزيشن گيج انتهائي اعليٰ ويڪيوم ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جا ٻه قسم آهن: گرم ڪيٿوڊ ۽ ٿڌو ڪيٿوڊ. گرم ڪيٿوڊ واري قسم ۾ برقي طور گرم ڪيل فلامينٽ اليڪٽرانن جو شعاع پيدا ڪري ٿي. اهي اليڪٽران گيج مان گذرندي گيس جي ماليڪيولن کي آئيونائزيشن جو شڪار ڪن ٿا. ٺهندڙ آئيون منفي اليڪٽروڊ تي گڏ ڪيا ويندا آهن. وهندڙ رو آئيونن جي تعداد تي دارومدار رکي ٿي، جيڪو وري گيج اندر دٻاءُ تي منحصر هوندو آهي. گرم ڪيٿوڊ گيج 10−3 ٽور کان 10−10 ٽور تائين صحيح ماپ ڪن ٿا. ٿڌي ڪيٿوڊ واري قسم جو اصول به ساڳيو آهي، پر هتي اليڪٽران تيز وولٽيج واري برقي خارج ٿيڻ سان پيدا ڪيا ويندا آهن. ٿڌا ڪيٿوڊ گيج 10−2 ٽور کان 10−9 ٽور تائين صحيح ماپ ڏيندا آهن. آئيونائزيشن گيج جي معيار بندي، ان جي بناوت، ماپي ويندڙ گيسن جي ڪيميائي جوڙجڪ، زنگ ۽ مٿاڇري تي جمع ٿيندڙ تہن کان تمام گهڻي متاثر ٿيندي آهي. فضائي دٻاءَ يا گهٽ ويڪيوم تي هلائڻ سان به ان جي معيار بندي غلط ٿي سگهي ٿي. اعليٰ ويڪيوم ۾ موجود گيسن جي جوڙجڪ عام طور اڳڪٿي ڪرڻ ڏکيو هوندي آهي، تنهنڪري صحيح ماپ لاءِ آئيونائزيشن گيج سان گڏ جرمي طيف پيما پڻ استعمال ڪرڻو پوندو آهي.[41]

استعمال

[سنواريو]
برقي بلبن ۾ جزوي ويڪيوم هوندو آهي، جنهن کي عام طور آرگان سان ٻيهر ڀريو ويندو آهي، جيڪو ٽنگسٽن فلامينٽ کي بچائيندو آهي.

ويڪيوم ڪيترن ئي عملن ۽ اوزارن ۾ فائديمند آهي. ان جو پهريون وسيع استعمال ٻرندڙ برقي بلب ۾ ٿيو، جتي اهو فلامينٽ کي ڪيميائي خرابيءَ کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ويڪيوم سان پيدا ٿيندڙ ڪيميائي غير فعالي اليڪٽران شعاع ويلڊنگ، ٿڌي ويلڊنگ، ويڪيوم پيڪنگ ۽ ويڪيوم فرائنگ لاءِ به فائديمند آهي. انتھائي اعليٰ ويڪيوم ايٽمي سطح تي صاف سبسٽريٽن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف تمام سٺو ويڪيوم ئي ايٽمي پيماني تي صاف مٿاڇرين کي مناسب وقت تائين، يعني منٽن کان ڏينهن تائين، محفوظ رکي سگهي ٿو. اعليٰ کان انتہائی اعليٰ ويڪيوم هوا جي رڪاوٽ کي ختم ڪري ٿو، جنهن سان ذرڙن جا شعاع بنا آلودگيءَ جي مواد کي جمع يا ختم ڪري سگهن ٿا. اهو ئي اصول ڪيميائي بخاري جمع ٿيڻ، جسماني بخاري جمع ٿيڻ ۽ خشڪ ڪٽائي جي پويان آهي، جيڪي نيم موصلن جي تياري، بصري ڪوٽنگن ۽ مٿاڇري سائنس لاءِ ضروري آهن. ڪنويڪشن جي گهٽتائي ٿرموس بوتلن ۾ حرارتي موصليت فراهم ڪري ٿي. گهرو ويڪيوم مائعن جو اٻرڻ جو نقطو گهٽ ڪري ٿو ۽ گهٽ گرمي پد تي آئوٽ گيسنگ کي وڌائي ٿو، جيڪو فريز ڊرائنگ، چپڪندڙ مادو تيار ڪرڻ، تقطير، ڌاتڪاري ۽ عملن جي صفائي ۾ استعمال ٿيندو آهي. ويڪيوم جون برقي خاصيتون اليڪٽران خوردبين ۽ ويڪيوم ٽيوبن، جن ۾ ڪيٿوڊ ري ٽيوبون شامل آهن، کي ممڪن بڻائين ٿيون. ويڪيوم انٽرپٽر برقي سوئچ گيئر ۾ استعمال ٿيندا آهن. ويڪيوم آرڪ وارا عمل ڪجهه خاص قسمن جي فولاد يا تمام پاڪ مواد جي پيداوار لاءِ صنعتي طور اهم آهن. هوا جي رگڙ جو خاتمو فلاءِ ويل توانائي ذخيرو ۽ الٽرا سينٽريفيوج لاءِ فائديمند آهي.

هي اٿلي پاڻيءَ واري کوهه جو پمپ، پمپ چيمبر اندر فضائي دٻاءُ گهٽائي ٿو. فضائي دٻاءُ کوهه تائين هيٺ لهي ٿو ۽ گهٽ دٻاءَ کي توازن ۾ آڻڻ لاءِ پاڻيءَ کي پائپ وسيلي مٿي پمپ ۾ ڌڪي ٿو. زمين کان مٿي پمپ چيمبر، پاڻيءَ جي ڪالم جي وزن ۽ فضائي دٻاءَ جي توازن سبب، لڳ ڀڳ 9 ميٽر کوٽائي تائين ئي اثرائتا هوندا آهن.

ويڪيوم سان هلندڙ مشينون

[سنواريو]

ويڪيوم عام طور چوسڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جا استعمال تمام وسيع آهن. نيوڪومن ٻاڦ انجڻ پسٽن کي هلائڻ لاءِ دٻاءُ بدران ويڪيوم استعمال ڪيو. اوڻيهين صديءَ ۾ اسمبارڊ ڪنگڊم برونيل جي تجرباتي فضائي ريلوي ۾ ڇڪ لاءِ ويڪيوم استعمال ڪيو ويو. ويڪيوم بريڪ اڳ ۾ برطانيا جي ٽرينن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا، پر ورثي واري ريلوي کان سواءِ هاڻي انهن جي جاءِ هوائي بريڪن ورتي آهي.

ميني فولڊ ويڪيوم کي گاڏين ۾ اضافي اوزارن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. سڀ کان مشهور استعمال ويڪيوم سروو آهي، جيڪو بريڪن لاءِ طاقت جي مدد فراهم ڪري ٿو. هاڻي پراڻن استعمالن ۾ ويڪيوم سان هلندڙ ونڊ اسڪرين وائپر ۽ آٽوويڪ ٻارڻ پمپ شامل آهن. ڪجهه جهازن جا اوزار، جهڙوڪ Attitude Indicator (AI) ۽ Heading Indicator (HI)) عام طور ويڪيوم سان هلندا آهن، جيئن سڀني برقي اوزارن جي ناڪاميءَ کان بچاءُ رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعاتي جهازن ۾ اڪثر برقي نظام نه هوندا هئا، ۽ هلندڙ جهاز ۾ ويڪيوم جا ٻه آسانيءَ سان موجود ذريعا هوندا هئا: انجڻ ۽ ٻاهرين وينچوري. ويڪيوم انڊڪشن ميلٽنگ ويڪيوم اندر برقي مقناطيسي انڊڪشن استعمال ڪري ٿي.

ڪنڊينسر ۾ ويڪيوم برقرار رکڻ ٻاڦ ٽربائنن جي اثرائتي ڪارڪردگيءَ جو اهم حصو آهي. هن مقصد لاءِ ٻاڦي جٽ ايجيڪٽر يا مائع رنگ ويڪيوم پمپ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٽربائن جي خارج ٿيڻ واري هنڌ ڪنڊينسر جي ٻاڦ واري حصي ۾ عام طور برقرار رکيل ويڪيوم، جنهن کي ڪنڊينسر بيڪ پريشر به چيو ويندو آهي، ڪنڊينسر جي قسم ۽ ماحولياتي حالتن تي دارومدار رکندي 5 کان 15 kPa (مطلق) جي وچ ۾ هوندو آهي.

آئوٽ گيسنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئوٽ گيسنگ

ويڪيوم ۾ بخارجڻ ۽ تصعيد کي آئوٽ گيسنگ چيو ويندو آهي. سڀني مادن، چاهي اهي جامد هجن يا مائع، جو ڪجهه نه ڪجهه بخاري دٻاءُ هوندو آهي، ۽ جڏهن ويڪيوم جو دٻاءُ هن بخاري دٻاءَ کان هيٺ اچي وڃي ٿو، تڏهن انهن جي آئوٽ گيسنگ اهم ٿي ويندي آهي. آئوٽ گيسنگ جو اثر رساءَ جهڙو هوندو آهي ۽ حاصل ڪري سگهجندڙ ويڪيوم کي محدود ڪندو آهي. آئوٽ گيسنگ مان نڪرندڙ شيون ويجهي ٿڌين مٿاڇرين تي ڄمي سگهن ٿيون، جيڪو ان وقت تڪليف ڏيندڙ ٿي سگهي ٿو جڏهن اهي بصري اوزارن کي ڍڪي ڇڏين يا ٻين مواد سان ردعمل ڪن. خلائي مهمن لاءِ هي وڏو خدشو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڍڪجي ويل دوربين يا شمسي سيل هڪ مهانگي مهم کي ناڪام ڪري سگهي ٿو.

ويڪيوم نظامن ۾ سڀ کان عام آئوٽ گيسنگ پيداوار پاڻي آهي، جيڪو چيمبر جي مواد ۾ جذب ٿيل هوندو آهي. ان کي چيمبر کي خشڪ ڪرڻ يا گرم ڪرڻ، ۽ جذب ڪندڙ مواد کي هٽائڻ سان گهٽائي سگهجي ٿو. آئوٽ گيس ٿيل پاڻي روٽري وين پمپن جي تيل ۾ ڄمي سگهي ٿو ۽ جيڪڏهن گيس بيلسٽنگ استعمال نه ڪئي وڃي ته انهن جي خالص رفتار کي تمام گهڻو گهٽائي سگهي ٿو. اعليٰ ويڪيوم نظامن کي آئوٽ گيسنگ گهٽائڻ لاءِ صاف ۽ نامياتي مادن کان پاڪ هجڻ گهرجي.

انتہائی اعليٰ ويڪيوم نظام عام طور گرم ڪيا ويندا آهن، بهتر اهو آهي ته ويڪيوم هيٺ، جيئن سڀني آئوٽ گيسنگ مادن جو بخاري دٻاءُ عارضي طور وڌي ۽ اهي اٻري نڪري وڃن. جڏهن آئوٽ گيسنگ مادن جو وڏو حصو اٻري نڪري وڃي ۽ خارج ڪيو وڃي، تڏهن نظام کي ٿڌو ڪري بخاري دٻاءَ کي گهٽايو ويندو آهي ۽ حقيقي عمل دوران باقي آئوٽ گيسنگ کي گهٽايو ويندو آهي. ڪجهه نظامن کي مائع نائٽروجن سان ڪمري جي گرمي پد کان گهڻو هيٺ ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جيئن باقي آئوٽ گيسنگ بند ٿئي ۽ ساڳئي وقت نظام کي ڪريوپمپ ڪيو وڃي.

پمپنگ ۽ ماحولياتي فضائي دٻاءُ

[سنواريو]
گهرا کوهه اهڙا هوندا آهن، جن ۾ پمپ چيمبر کوهه اندر پاڻيءَ جي مٿاڇري جي ويجهو يا پاڻيءَ ۾ هوندو آهي. "سڪر راڊ" هينڊل کان پائپ جي وچ مان کوهه اندر گهڻو هيٺ وڃي پلنجر کي هلائي ٿو. پمپ جو هينڊل سڪر راڊ جي وزن ۽ مٿئين پلنجر مٿان زمين جي سطح تائين بيٺل پاڻيءَ جي ڪالم جي وزن جي مقابلي ۾ ڳري توازن واري وزن طور ڪم ڪري ٿو.
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ويڪيوم پمپ

سيالن کي عام طور ڇڪي نٿو سگهجي، تنهنڪري چوسڻ سان ويڪيوم پيدا نٿو ڪري سگهجي. چوسڻ صرف وڌيڪ دٻاءَ کي سيالن کي گهٽ دٻاءَ واري جڳهه ڏانهن ڌڪڻ جي اجازت ڏئي ويڪيوم کي پکڙائي ۽ ڪمزور ڪري سگهي ٿو، پر چوسڻ ٿيڻ کان اڳ ويڪيوم جو پيدا ٿيڻ ضروري آهي. مصنوعي ويڪيوم پيدا ڪرڻ جو سڀ کان آسان طريقو ڪنهن برتن جو حجم وڌائڻ آهي. مثال طور، ڊائيفرام عضلو ڇاتيءَ جي کوک کي وڌائي ٿو، جنهن سان ڦڦڙن جو حجم وڌي ٿو. اها واڌ دٻاءُ گهٽائي جزوي ويڪيوم پيدا ڪري ٿي، جيڪو ٿوري ئي دير ۾ فضائي دٻاءَ سان اندر ڌڪيل هوا سان ڀرجي وڃي ٿو.

ڪنهن چيمبر کي مسلسل خالي ڪرڻ لاءِ، بغير ان جي ته ان جو حجم لامحدود وڌايو وڃي، ويڪيوم جي هڪ حصي کي بار بار بند ڪري، خالي ڪري ۽ ٻيهر وڌائي سگهجي ٿو. اهو ئي اصول مثبت بي دخلي پمپن جي پويان آهي، جيئن هٿ سان هلندڙ پاڻيءَ جو پمپ. پمپ اندر هڪ ميڪانيزم هڪ ننڍڙي بند کوک کي وڌائي ويڪيوم پيدا ڪري ٿو. دٻاءَ جي فرق سبب چيمبر مان، يا اسان جي مثال ۾ کوهه مان، ڪجهه سيال پمپ جي ننڍڙي کوک ۾ ڌڪجي اچي ٿو. پوءِ پمپ جي کوک کي چيمبر کان بند ڪري، فضا ڏانهن کوليو وڃي ٿو ۽ ان کي وري ننڍڙو ڪيو وڃي ٿو.

ٽربوماليڪيولر پمپ جو ڪٽيل ڏيک، جيڪو اعليٰ ويڪيوم حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرڪتي مقدار منتقلي پمپ آهي.

مٿي ڏنل وضاحت صرف ويڪيوم پمپنگ جو سادو تعارف آهي، ۽ استعمال ٿيندڙ سڀني پمپن جي پوري حد جي نمائندگي نٿي ڪري. مثبت بي دخلي پمپ جون ڪيتريون صورتون تيار ڪيون ويون آهن، ۽ ٻيا ڪيترائي پمپ بنيادي طور مختلف اصولن تي ڪم ڪن ٿا. حرڪتي مقدار منتقلي پمپ، جيڪي وڌيڪ دٻاءَ تي استعمال ٿيندڙ حرڪتي پمپن سان ڪجهه مشابهت رکن ٿا، مثبت بي دخلي پمپن کان گهڻو بهتر معيار جو ويڪيوم پيدا ڪري سگهن ٿا. قيد ڪندڙ پمپ گيسن کي جامد يا جذب ٿيل حالت ۾ قيد ڪري سگهن ٿا، اڪثر ڪري بغير هلندڙ حصن، مهرن يا ارتعاش جي. انهن مان ڪو به پمپ هر مقصد لاءِ مڪمل ناهي؛ هر قسم جون اهم ڪارڪردگي جون حدون آهن. انهن سڀني کي گهٽ ماليڪيولي وزن وارين گيسن، خاص طور هائيڊروجن، هيليم ۽ نيون، کي پمپ ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي.

ڪنهن نظام ۾ حاصل ڪري سگهجندڙ سڀ کان گهٽ دٻاءُ پمپن جي نوعيت کان علاوه ڪيترين ئي ٻين شين تي پڻ دارومدار رکي ٿو. وڌيڪ ويڪيوم حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترن پمپن کي سلسليوار ڳنڍي سگهجي ٿو، جن کي مرحلا چيو ويندو آهي. مهرن جي چونڊ، چيمبر جي جاميٽري، مواد ۽ پمپ ڊائون طريقا سڀ اثر وجهندا آهن. گڏيل طور انهن کي ويڪيوم ٽيڪنڪ چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن آخري دٻاءُ ئي اڪيلو اهم خاصيت نه هوندو آهي. پمپنگ نظام تيل جي آلودگي، ارتعاش، مخصوص گيسن جي ترجيحي پمپنگ، پمپ ڊائون رفتار، وقفي واري ڪم جي چڪر، ڀروسي يا وڌيڪ رساءَ جي شرح برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۾ هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.

انتھائي اعليٰ ويڪيوم نظامن ۾ ڪجهه تمام "عجيب" رساءَ جا رستا ۽ آئوٽ گيسنگ جا ذريعا به غور هيٺ آڻڻا پوندا آهن. ايلومينيم ۽ پيليڊيم ۾ پاڻيءَ جو جذب ٿيڻ ناقابل قبول آئوٽ گيسنگ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو، ۽ اسٽينليس اسٽيل يا ٽائيٽينيم جهڙن سخت ڌاتن جي جذب پذيري به غور طلب هوندي آهي. ڪجهه تيل ۽ گريس انتهائي ويڪيوم ۾ اٻري ختم ٿي ويندا آهن. ڌاتي چيمبرن جي ڀتين جي نفوذ پذيري به غور هيٺ آڻڻي پوندي، ۽ ڌاتي فلينجن جي داڻن جو رخ فلينج جي مٿاڇري سان متوازي هجڻ گهرجي.

ليبارٽري ۾ هن وقت حاصل ڪري سگهجندڙ سڀ کان گهٽ دٻاءُ لڳ ڀڳ 1×10−13 torrs (13 pPa) آهي.[42] بهرحال، 4 K (−269.15 °C; −452.47 °F) واري ڪريوجينڪ ويڪيوم نظام ۾ 5×10−17 torrs (6.7 fPa) جيترو گهٽ دٻاءُ اڻ سڌي طرح ماپيو ويو آهي.[3] اهو تقريباً 100 ذرڙا في cm3 جي برابر آهي.

انسانن ۽ جانورن تي اثر

[سنواريو]
جوزف رائٽ آف ڊربي جي 1768ع واري هي تصوير ايئر پمپ ۾ پکيءَ تي تجربو، 1660ع ۾ رابرٽ بوئل پاران ڪيل تجربي کي ڏيکاري ٿي.

ويڪيوم سان سامهون ايندڙ انسان ۽ جانور ڪجهه سيڪنڊن کان پوءِ شعور وڃائي ويهندا آهن ۽ ڪجهه منٽن اندر هائپوڪسيا سبب فوت ٿي ويندا آهن، پر علامتون ايتريون خوفناڪ يا ڊرامائي ناهن، جيتريون عام طور ميڊيا ۽ عوامي ثقافت ۾ ڏيکاريون وينديون آهن. دٻاءُ گهٽجڻ سان رت ۽ جسم جي ٻين سيالن جي اٻرڻ جو گرمي پد گهٽجي ويندو آهي، پر رت جي رڳن جو لچڪدار دٻاءُ يقيني بڻائيندو آهي ته هي اٻرڻ جو نقطو جسم جي اندروني گرمي پد 37 °C کان مٿي رهي.[43] جيتوڻيڪ رت نه اٻرندو، پر گهٽ دٻاءَ تي جسماني سيالن ۾ گئس جا بلبل ٺهڻ، جنهن کي ايبُلزم چيو وڃي ٿو، اڃا به خطري جو سبب آهي. گئس جسم کي عام جسامت کان ٻيڻو ڦوڪي سگهي ٿي ۽ رت جي گردش کي سست ڪري سگهي ٿي، پر عضوا ايترا لچڪدار ۽ سوراخدار هوندا آهن جو ڦاٽڻ کان بچي ويندا آهن.[44] ڦوڪ ۽ ايبُلزم کي دٻاءُ وارو لباس پائڻ سان روڪي سگهجي ٿو. شٽل جي خلائي مسافرن Crew Altitude Protection Suit (CAPS) نالي هڪ چست لچڪدار لباس پاتو، جيڪو 2 kPa (15 Torr) جي گهٽ دٻاءَ تي به ايبُلزم کان بچائي ٿو.[45] تيز اٻرڻ چمڙي کي ٿڌو ڪري برف جهڙي ٿڌ پيدا ڪري سگهي ٿو، خاص طور وات ۾، پر اهو وڏو خطرو ناهي.

جانورن تي تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته 90 سيڪنڊن کان گهٽ ويڪيوم سامهون اچڻ کان پوءِ تيز ۽ مڪمل بحالي عام طور ممڪن هوندي آهي، جڏهن ته ان کان وڌيڪ سڄي جسم جي سامهون اچڻ موت جو سبب بڻجي ٿو ۽ اهڙين حالتن ۾ بحالي ڪڏهن ڪامياب نه ٿي آهي.[46] ناسا جي اٺ چيمپنزين بابت هڪ مطالعي ۾ معلوم ٿيو ته سڀ چيمپنزي ويڪيوم سان ٻه اڌ منٽ سامهون اچڻ کان پوءِ زنده بچي ويا.[47] انساني حادثن مان موجود ڊيٽا محدود آهي، پر اها جانورن واري ڊيٽا سان مطابقت رکي ٿي. جيڪڏهن ساهه کڻڻ ۾ رڪاوٽ نه اچي، ته ٻانهن يا ٽنگن جهڙا عضوا وڌيڪ وقت تائين ويڪيوم سامهون رهي سگهن ٿا.[48] رابرٽ بوئل پهريون شخص هو، جنهن 1660ع ۾ ڏيکاريو ته ويڪيوم ننڍن جانورن لاءِ موتمار آهي.

هڪ تجربو ظاهر ڪري ٿو ته ٻوٽا گهٽ دٻاءَ واري ماحول (1.5 kPa) ۾ لڳ ڀڳ 30 منٽن تائين زنده رهي سگهن ٿا.[49][50]

ٿڌي يا آڪسيجن سان ڀرپور فضا، فضائي دٻاءَ کان گهڻو گهٽ دٻاءَ تي به زندگي برقرار رکي سگهي ٿي، بشرطيڪ آڪسيجن جي کثافت عام سامونڊي سطح واري فضا جي برابر هجي. 3 km تائين اوچائي تي ملندڙ ٿڌي هوا جو گرمي پد عام طور گهٽ دٻاءَ جي تلافي ڪري ٿو.[48] هن اوچائي کان مٿي، اڳواٽ هم آهنگي نه ڪندڙ انسانن ۾ اوچائي جي بيماري کان بچڻ لاءِ آڪسيجن ۾ واڌ ضروري آهي، ۽ 19 km کان مٿي ايبُلزم کان بچڻ لاءِ خلائي لباس ضروري آهن.[48] اڪثر خلائي لباس فقط 20 kPa (150 Torr) خالص آڪسيجن استعمال ڪن ٿا. هي دٻاءُ ايبُلزم کي روڪڻ لاءِ ڪافي آهي، پر جيڪڏهن دٻاءُ گهٽجڻ جي رفتار کي مناسب طريقي سان قابو نه ڪيو وڃي، ته دٻاءُ گهٽجڻ جي بيماري ۽ گئس ايمبولزم اڃا به ٿي سگهن ٿا.

تيز دٻاءُ گهٽجڻ پاڻ ويڪيوم سامهون اچڻ کان به وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. ڀلي متاثر ماڻهو ساهه روڪي نه، پر ساهه جي نالي مان هوا جو نڪرڻ ايترو سست ٿي سگهي ٿو جو ڦڦڙن جي نازڪ هوائي ٿيلهن جي موتمار ڦاٽڻ کي روڪي نه سگهي.[48] تيز دٻاءُ گهٽجڻ سان ڪن جو پردو ۽ سائنس ڦاٽي سگهن ٿا، نرم عضون ۾ ڌڪ لڳي ۽ رت رسڻ لڳي سگهي ٿو، ۽ صدمو آڪسيجن جي استعمال کي تيز ڪري هائپوڪسيا پيدا ڪري سگهي ٿو.[51] تيز دٻاءُ گهٽجڻ سبب پيدا ٿيندڙ زخمن کي باروٽراما چيو ويندو آهي. 13 kPa (100 Torr) جي دٻاءَ جي گهٽتائي، جيڪا آهستي آهستي ٿئي ته ڪا علامت پيدا نٿي ڪري، اوچتو ٿئي ته موتمار ٿي سگهي ٿي.[48]

ڪجهه انتهائي حالتن ۾ رهندڙ خوردبيني جاندار، جهڙوڪ ٽارڊيگريڊ، ويڪيوم واري حالتن ۾ ڏينهنن يا هفتن تائين زنده رهي سگهن ٿا.[52]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Chambers, Austin (2004). Modern Vacuum Physics. Boca Raton: CRC Press. ISBN 978-0-8493-2438-3. OCLC 55000526.[صفحو گهربل]
  2. ↑ Campbell, Jeff (2005). Speed cleaning. Rodale. ص. 97. ISBN 978-1-59486-274-8. Note that 1 inch of water is ≈0.0025 atm.
  3. 1 2 Gabrielse, G.; Fei, X.; Orozco, L.; Tjoelker, R.; Haas, J.; Kalinowsky, H.; Trainor, T.; Kells, W. (1990). "Thousandfold improvement in the measured antiproton mass". Physical Review Letters 65 (11): 1317–1320. doi:10.1103/PhysRevLett.65.1317. PMID 10042233. Bibcode: 1990PhRvL..65.1317G. https://cds.cern.ch/record/493773/files/cm-p00043126.pdf.
  4. 1 2 Tadokoro, M. (1968). "A Study of the Local Group by Use of the Virial Theorem". Publications of the Astronomical Society of Japan 20 (3): 230. doi:10.1093/pasj/20.3.230. Bibcode: 1968PASJ...20..230T. This source estimates a density of 7×10−29 g/cm3 for the Local Group. A dalton is 1.66×10−24 g, for roughly 40 atoms per cubic meter.
  5. ↑ Jörg Hüttner & Martin Walter (Ed.) (2022). Clemens Timpler: Physicae seu philosophiae naturalis systema methodicum. Pars prima; complectens physicam generalem. Hildesheim / Zürich / New York: Georg Olms Verlag. ص. 28–37. ISBN 978-3-487-16076-4.
  6. ↑ How to Make an Experimental Geissler Tube, Popular Science monthly, February 1919, Unnumbered page. Bonnier Corporation
  7. ↑ "What words in the English language contain two u's in a row?". Oxford Dictionaries Online. اصل نسخو مان August 8, 2018 تي محفوظ ڪيل. 2011-10-23 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 Genz, Henning (1994). Nothingness: The Science of Empty Space. New York: Perseus Book Publishing (1999 تي شايع ٿيل). ISBN 978-0-7382-0610-3. OCLC 48836264.
  9. ↑ Druart, Therese-Anne (2016), "al-Farabi", ۾ Zalta, Edward N. (مرتب), Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2021 ڇاپو), 2022-10-25 تي حاصل ڪيل
  10. ↑ McGinnis, Jon (2022), "Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science", ۾ Zalta, Edward N. (مرتب), Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2022 ڇاپو), 2022-08-11 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Dallal, Ahmad (2001–2002). "The Interplay of Science and Theology in the Fourteenth-century Kalam". From Medieval to Modern in the Islamic World, Sawyer Seminar at the University of Chicago. اصل نسخو مان 2012-02-10 تي محفوظ ڪيل. 2008-02-02 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Donald Routledge Hill, "Mechanical Engineering in the Medieval Near East", Scientific American, May 1991, pp. 64–69 (cf. Donald Routledge Hill, Mechanical Engineering آرڪائيو ڪيا ويا 2007-12-25 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.).
  13. ↑ Donald Routledge Hill (1996), A History of Engineering in Classical and Medieval Times, Routledge, pp. 143, 150–152.
  14. 1 2 Barrow, John D. (2000). The Book of Nothing: Vacuums, Voids, and the Latest Ideas about the Origins of the Universe (1st American ڇاپو). New York: Pantheon Books. ISBN 978-0-09-928845-9. OCLC 46600561.
  15. ↑ Barrow, J.D. (2002). The Book of Nothing: Vacuums, Voids, and the Latest Ideas About the Origins of the Universe. Vintage Series. Vintage. ص. 71–72, 77. ISBN 978-0-375-72609-5. LCCN 00058894.
  16. ↑ Grant, Edward (1981). Much ado about nothing: theories of space and vacuum from the Middle Ages to the scientific revolution. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22983-8.
  17. ↑ "The World's Largest Barometer". اصل نسخو مان 2008-04-17 تي محفوظ ڪيل. 2008-04-30 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Otto von Guericke | Prussian physicist, engineer, and philosopher | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2022-08-11 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Robert Hogarth Patterson, Essays in History and Art 10, 1862.
  20. ↑ Pickering, W.H. (1912). "Solar system, the motion of the, relatively to the interstellar absorbing medium". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 72 (9): 740. doi:10.1093/mnras/72.9.740. Bibcode: 1912MNRAS..72..740P. https://zenodo.org/record/1431891.
  21. 1 2 Werner S. Weiglhofer (2003). "§ 4.1 The classical vacuum as reference medium". ۾ Werner S. Weiglhofer; Akhlesh Lakhtakia (مرتب). Introduction to complex mediums for optics and electromagnetics. SPIE Press. ص. 28, 34. ISBN 978-0-8194-4947-4.
  22. ↑ Tom G. MacKay (2008). "Electromagnetic Fields in Linear Bianisotropic Mediums". ۾ Emil Wolf (مرتب). Progress in Optics. جلد 51. Elsevier. ص. 143. ISBN 978-0-444-52038-8.
  23. ↑ Gilbert Grynberg; Alain Aspect; Claude Fabre (2010). Introduction to Quantum Optics: From the Semi-Classical Approach to Quantized Light. Cambridge University Press. ص. 341. ISBN 978-0-521-55112-0. ...deals with the quantum vacuum where, in contrast to the classical vacuum, radiation has properties, in particular, fluctuations, with which one can associate physical effects.
  24. ↑ For a qualitative description of vacuum fluctuations and virtual particles, see Leonard Susskind (2006). The cosmic landscape: string theory and the illusion of intelligent design. Little, Brown and Co. ص. 60 ff. ISBN 978-0-316-01333-8.
  25. ↑ The relative permeability and permittivity of field-theoretic vacuums is described in Kurt Gottfried; Victor Frederick Weisskopf (1986). Concepts of particle physics. جلد 2. Oxford University Press. ص. 389. ISBN 978-0-19-503393-9. and more recently in John F. Donoghue; Eugene Golowich; Barry R. Holstein (1994). Dynamics of the standard model. Cambridge University Press. ص. 47. ISBN 978-0-521-47652-2. and also R. Keith Ellis; W.J. Stirling; B.R. Webber (2003). QCD and collider physics. Cambridge University Press. ص. 27–29. ISBN 978-0-521-54589-1. Returning to the vacuum of a relativistic field theory, we find that both paramagnetic and diamagnetic contributions are present. QCD vacuum is paramagnetic, while QED vacuum is diamagnetic. See Carlos A. Bertulani (2007). Nuclear physics in a nutshell. Princeton University Press. ص. 26. Bibcode:2007npn..book.....B. ISBN 978-0-691-12505-3.
  26. ↑ "Speed of light in vacuum, c, c0". The NIST reference on constants, units, and uncertainty: Fundamental physical constants. NIST. 2011-11-28 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Chattopadhyay, D. & Rakshit, P.C. (2004). Elements of Physics. جلد 1. New Age International. ص. 577. ISBN 978-81-224-1538-4.
  28. ↑ "Electric constant, ε0". The NIST reference on constants, units, and uncertainty: Fundamental physical constants. NIST. 2011-11-28 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Magnetic constant, μ0". The NIST reference on constants, units, and uncertainty: Fundamental physical constants. NIST. 2011-11-28 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Characteristic impedance of vacuum, Z0". The NIST reference on constants, units, and uncertainty: Fundamental physical constants. 2011-11-28 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Mackay, Tom G & Lakhtakia, Akhlesh (2008). "§ 3.1.1 Free space". ۾ Emil Wolf (مرتب). Progress in Optics. جلد 51. Elsevier. ص. 143. ISBN 978-0-444-53211-4.
  32. ↑ Squire, Tom (September 27, 2000). "U.S. Standard Atmosphere, 1976". Thermal Protection Systems Expert and Material Properties Database. http://tpsx.arc.nasa.gov/cgi-perl/alt.pl. Retrieved 2011-10-23. آرڪائيو ڪيا ويا October 15, 2011, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  33. ↑ "Catalog of Earth Satellite Orbits". earthobservatory.nasa.gov (انگريزي ۾). 2009-09-04. 2019-01-28 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Andrews, Dana G.; Zubrin, Robert M. (1990). "Magnetic Sails & Interstellar Travel". Journal of the British Interplanetary Society 43: 265–272. doi:10.2514/3.26230. http://pdfs.semanticscholar.org/9f10/d81e06d0f8515411bff54728029f0b5551dc.pdf. Retrieved 2019-07-21.
  35. ↑ For example, see Craig, D.P. & Thirunamachandran, T. (1998). Molecular Quantum Electrodynamics (Reprint of Academic Press 1984 ڇاپو). Courier Dover Publications. ص. 40. ISBN 978-0-486-40214-7.
  36. ↑ In effect, the dielectric permittivity of the vacuum of classical electromagnetism is changed. For example, see Zeidler, Eberhard (2011). "§ 19.1.9 Vacuum polarization in quantum electrodynamics". Quantum Field Theory III: Gauge Theory: A Bridge Between Mathematicians and Physicists. Springer. ص. 952. ISBN 978-3-642-22420-1.
  37. ↑ Altarelli, Guido (2008). "Chapter 2: Gauge theories and the Standard Model". Elementary Particles: Volume 21/A of Landolt-Börnstein series. Springer. ص. 2–3. ISBN 978-3-540-74202-9. The fundamental state of minimum energy, the vacuum, is not unique and there are a continuum of degenerate states that altogether respect the symmetry...
  38. ↑ John H., Moore; Christopher Davis; Michael A. Coplan & Sandra Greer (2002). Building Scientific Apparatus. Boulder, Colorado: Westview Press. ISBN 978-0-8133-4007-4. OCLC 50287675.[صفحو گهربل]
  39. ↑ Beckwith, Thomas G.; Roy D. Marangoni & John H. Lienhard V (1993). "Measurement of Low Pressures". Mechanical Measurements (Fifth ڇاپو). Reading, Massachusetts: Addison-Wesley. ص. 591–595. ISBN 978-0-201-56947-6.
  40. ↑ "Kenotometer Vacuum Gauge". Edmonton Power Historical Foundation. 22 November 2013. 3 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Robert M. Besançon, مرتب (1990). "Vacuum Techniques". The Encyclopedia of Physics (3rd ڇاپو). Van Nostrand Reinhold, New York. ص. 1278–1284. ISBN 978-0-442-00522-1.
  42. ↑ Ishimaru, H (1989). "Ultimate Pressure of the Order of 10−13 torr in an Aluminum Alloy Vacuum Chamber". Journal of Vacuum Science and Technology 7 (3–II): 2439–2442. doi:10.1116/1.575916. Bibcode: 1989JVSTA...7.2439I.
  43. ↑ Landis, Geoffrey (7 August 2007). "Human Exposure to Vacuum". geoffreylandis.com. اصل نسخو مان 21 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2006 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Billings, Charles E. (1973). "Chapter 1) Barometric Pressure". ۾ Parker, James F.; West, Vita R. (مرتب). Bioastronautics Data Book (Second ڇاپو). NASA. ص. 5. hdl:2060/19730006364. NASA SP-3006.
  45. ↑ Webb P. (1968). "The Space Activity Suit: An Elastic Leotard for Extravehicular Activity". Aerospace Medicine 39 (4): 376–383. PMID 4872696.
  46. ↑ Cooke, J.P.; Bancroft, R.W. (1966). "Some cardiovascular responses in anesthetized dogs during repeated decompressions to a near-vacuum". Aerospace Medicine 37 (11): 1148–1152. PMID 5972265.
  47. ↑ Koestler, A. G. (November 1965). "The Effect on the Chimpanzee of Rapid Decompression to a near Vacuum" (PDF). NASA.
  48. 1 2 3 4 5 Harding, Richard M. (1989). Survival in Space: Medical Problems of Manned Spaceflight. London: Routledge. ISBN 978-0-415-00253-0. OCLC 18744945..
  49. ↑ Wheeler, R.M.; Wehkamp, C.A.; Stasiak, M.A.; Dixon, M.A.; Rygalov, V.Y. (2011). "Plants survive rapid decompression: Implications for bioregenerative life support". Advances in Space Research 47 (9): 1600–1607. doi:10.1016/j.asr.2010.12.017. Bibcode: 2011AdSpR..47.1600W.
  50. ↑ Ferl, RJ; Schuerger, AC; Paul, AL; Gurley, WB; Corey, K; Bucklin, R (2002). "Plant adaptation to low atmospheric pressures: Potential molecular responses". Life Support & Biosphere Science 8 (2): 93–101. PMID 11987308.
  51. ↑ Czarnik, Tamarack R. (1999). "EBULLISM AT 1 MILLION FEET: Surviving Rapid/Explosive Decompression". unpublished review by Landis, Geoffrey A. geoffreylandis.
  52. ↑ Jönsson, K. Ingemar; Rabbow, Elke; Schill, Ralph O.; Harms-Ringdahl, Mats; Rettberg, Petra (9 September 2008). "Tardigrades survive exposure to space in low Earth orbit". Current Biology 18 (17): R729–R731. doi:10.1016/j.cub.2008.06.048. PMID 18786368. Bibcode: 2008CBio...18.R729J.

وڌيڪ ڏسو

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=خال_(ويڪيوم)&oldid=390266" تان ورتل