خال
خال (Vacuum) يا ويڪيوم مان مراد اهڙي جڳھ آهي جيڪا مادي کان پاڪ هجي. هي لفظ لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'vacuus' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "خالي" يا "ويران". عملي طور تي، اهڙي جڳهه جتي گئس جو دٻاءُ وايومينڊل جي دٻاءُ (atmospheric pressure) کان تمام گهٽ هجي، ان کي خال چيو ويندو آهي.[1] فزڪس جا ماهر اڪثر "مڪمل خال" (perfect vacuum) جو بحث ڪندا آهن، پر ليبارٽري يا خلا ۾ موجود خال کي "جزوي خال" (partial vacuum) چيو ويندو آهي. لاطيني اصطلاح 'in vacuo' ان وقت استعمال ٿيندو آهي جڏهن ڪا شيءِ مڪمل طور تي خال سان گهيريل هجي.
خال جو معيار
[سنواريو]جزوي خال جي معيار جو دارومدار ان تي آهي ته اهو مڪمل خال جي ڪيترو ويجهو آهي. گئس جو دٻاءُ جيترو گهٽ هوندو، خال جو معيار اوترو ئي اعليٰ هوندو. مثال طور:
- ويڪيوم ڪلينر: هوا جي دٻاءُ کي تقريباً 20 سيڪڙو تائين گهٽائي سگهي ٿو.
- الٽرا هاءِ ويڪيوم چيمبرز: ڪيميا ۽ انجنيئرنگ ۾ استعمال ٿيندڙ اهي چيمبرز وايومينڊل جي دٻاءُ جي هڪ ٽريلين هين حصي کان به گهٽ تي ڪم ڪن ٿا.
- ٻاهريون خلا (Outer Space): هي سڀ کان اعليٰ معيار جو خال آهي، جتي ٻن ڪهڪشائن جي وچ واري جڳهه ۾ في مڪعب ميٽر صرف چند هائيڊروجن جا ايٽم موجود هوندا آهن.
تاريخي پس منظر
[سنواريو]خال قديم يوناني دور کان فلسفي جي بحث جو موضوع رهيو آهي، پر 17هين صدي تائين ان جو تجرباتي مطالعو نه ڪيو ويو هو. 1643ع ۾ ايوانجيليستا توريچلي (Evangelista Torricelli) پهرين ليبارٽري خال تيار ڪيو. هن پاران تيار ڪيل خال کي 'توريچلين ويڪيوم' چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ شيشي جي لٺ ۾ پارو (mercury) ڀري ان کي اونڌو ڪرڻ سان حاصل ڪيو ويو هو.
صنعتي استعمال ۽ اهميت
[سنواريو]20هين صديءَ ۾ روشنيءَ جي بلبن ۽ ويڪيوم ٽيوبز جي ايجاد سان خال هڪ قيمتي صنعتي اوزار بڻجي ويو. اڄڪلهه ويڪيوم ٽيڪنالاجي جو تمام وسيع استعمال ٿئي ٿو. انسان جي خلا ۾ وڃڻ کان پوءِ، سائنسدانن ۾ ان ڳالهه تي دلچسپي وڌي وئي آهي ته خال انساني صحت ۽ عام حياتيات تي ڪهڙا اثر وجهي ٿو.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Vacuum - Definition and Overview