حيرانگي
حيرانگي يا تعجب (Surprise) هڪ تيز، تڪڙو گذرندڙ ذهني ۽ جسماني ڪيفيت آهي. هي جانورن ۽ انسانن ۾ ڪنهن اڻ متوقع واقعي جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ 'ڇرڪ' (startle response) سان لاڳاپيل آهي.
حيرانگي جا مختلف رخ (Valence) ٿي سگهن ٿا. يعني هي خوشگوار/مثبت، ناخوشگوار/منفي، يا غيرجانبدار ٿي سگهي ٿي. حيرانگي جي شدت پڻ مختلف ٿي سگهي ٿي؛ تمام گهڻي حيرانگي وڙهو يا ڀڄو (fight-or-flight) واري ردعمل کي جنم ڏئي سگهي ٿي، جڏهن ته معمولي حيرانگي گهٽ شدت وارو ردعمل پيدا ڪندي آهي.
ماهر نفسيات پال ايڪمين (Paul Ekman) حيرانگي کي بنيادي انساني جذبن ۾ شامل ڪيو آهي. هن جو خيال آهي ته حيرانگي فطري آهي ۽ سڄي دنيا جي ثقافتن ۾ هڪجهڙي آهي.
سبب
[سنواريو]
حيرانگي تڏهن پيدا ٿيندي آهي جڏهن اسان جي روزاني زندگيءَ جي اميدن ۽ حقيقت جي وچ ۾ فرق اچي وڃي. حيرانگي اسان جي فرض ڪيل توقعات ۽ اصل واقعي جي وچ ۾ موجود 'وٿي' (gap) کي ظاهر ڪري ٿي.[1] هي وٿي نئين علم جي حاصلات لاءِ بنياد بڻجي سگهي ٿي، ڇو ته حيرانگي انسان کي پنهنجي اڻڄاڻائيءَ کان واقف ڪرائي ٿي.
انسانن جي وچ ۾ رابطي دوران، توقعات جي ڀڃڪڙي واري ٿيوري (Expectancy Violation Theory - EVT) موجب حيرانگي تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڪو فرد سماجي، ثقافتي يا انفرادي معيارن کان هٽي ڪري ڪو عمل ڪري.
- مرد ۽ عورت جو رويو: عمر، جنس، ۽ ظاهر حيرانگي تي اثرانداز ٿين ٿا.
- ماحولياتي عوامل: ويجهڙائي (Proxemics) ۽ وقت جو استعمال (Chronemics) حيرانگي جي نوعيت بدلائي سگهن ٿا.
جسماني ردعمل
[سنواريو]حيرانگي جو جسماني ردعمل ڇرڪ (startle reflex) جي زمري ۾ اچي ٿو. ان جو بنيادي مقصد جاري عمل کي روڪي پوري ڌيان کي نئين واقعي ڏانهن موڙڻ آهي. حيرانگي دوران ڳيچيءَ جا پٺا تيزيءَ سان سڪڙجي ويندا آهن. تحقيق موجب هي ردعمل سيڪنڊ جي تمام ننڍڙي حصي (3 کان 8 ملي سيڪنڊن) ۾ دماغ تائين پهچندو آهي.[2]
جيڪڏهن حيرانگي تمام شديد هجي، ته اها ايڊرينالين (adrenaline) خارج ڪري ٿي، جنهن سان جسم ۾ توانائي اچي وڃي ٿي ته جيئن صورتحال جو مقابلو ڪري سگهجي يا اتان ڀڄي سگهجي.
غير لفظي ردعمل (چهري جا تاثرات)
[سنواريو]حيرانگي جو اظهار چهري تي هيٺين خاصيتن سان ٿيندو آهي:
- ڀِرون (Eyebrows): مٿي کڄي وينديون آهن ۽ گول بڻجي وينديون آهن.
- نرڙ: مٿي افقي گهنج پئجي ويندا آهن.
- اکيون: اکيون ڦاٽي وينديون آهن، جنهن سان نانيءَ جي مٿان ۽ هيٺان اڇو حصو (sclera) نظر اچڻ لڳندو آهي.
- نانيءَ جو ڦهلجڻ (Mydriasis): حيرانگي دوران اکين جون نانيون ڦهلجي وينديون آهن.
- جبڙو: منهن کلي پوندو آهي ۽ ڏند هڪٻئي کان ڌار ٿي ويندا آهن.
خودبخود پيدا ٿيندڙ حيرانگي سيڪنڊ جي هڪ حصي لاءِ رهندي آهي، جنهن کان پوءِ خوف، خوشي يا منجهار (confusion) جا تاثرات اچي ويندا آهن.
لفظي ردعمل
[سنواريو]ٻولي پڻ حيرانگي جي اظهار ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. ٻوليءَ جي توقعات واري ٿيوري (Language Expectancy Theory) موجب جڏهن ڪو ماڻهو گفتگو دوران غير متوقع لفظ، رڙيون يا شوڪارا (gasps) استعمال ڪري، ته حيرانگي پيدا ٿئي ٿي.
واقفيت (Familiarity)
[سنواريو]وقت گذرڻ سان، جڏهن انسان ڪنهن خاص قسم جي حيرانگي جو عادي ٿي ويندو آهي، ته ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. مثال طور، ڊيڄاريندڙ فلم ۾ بار بار 'جمپ اسڪيئر' (jump scare) ڏسڻ سان حيرانگي جو اثر ختم ٿي ويندو آهي، ڇو ته ذهن ان واقعي جي توقع ڪرڻ لڳندو آهي.
حوالا
[سنواريو]- ↑ John Casti; Complexification: Science of Surprise. 1994.
- ↑ Kalat, James W. (2009). Biological Psychology.