حمل ڍنڍ
| حمل ڍنڍ Lake Hamal | |
|---|---|
.jpg) 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي | |
| مقام | قمبر شهدادڪوٽ ضلعو، سنڌ، پاڪستان |
| پاڻي جو قسم | قدرتي ڍنڍ ۽ آبي زمين |
| اھم داخلي وھڪرا | کيرٿر جبلن جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج |
| اھم خارجي وھڪرا | مين نارا ويلي ڊرين |
| ڪيچمينٽ | ڪاڇو ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي |
| سامونڊي طاس | پاڪستان |
| وڌ کان وڌ ڊيگھ | 25 km (16 mi) |
| وڌ کان وڌ ويڪر | 10 km (6.2 mi) |
| سطحي پکيڙ | 1,200 ha (3,000 ايڪڙ) |
| وڌ کان وڌ اونھائي | لڳ ڀڳ 11 ft (3.4 m) |
| آباديون | وارھ ڀرسان |
حمل ڍنڍ يا مقامي طور حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ پاڪستان جي صوبي سنڌ جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾، وارھ شهر جي اولهه طرف کيرٿر جابلو سلسلي جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي آبي زمين ۽ ڍنڍ آهي.[1] سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.[1][2]
حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي کيرٿر جبلن ۽ ڪاڇي مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ مين نارا ويلي ڊرين وسيلي ڏکڻ طرف منڇر ڍنڍ جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.[3] هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.
حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل 82 پکين جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.[4]
جاگرافي
[سنواريو]
حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري ڪاڇي واري علائقي ۾، کيرٿر جابلو سلسلي جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ وارهه کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.[1]
ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ 27.449° اتر ۽ 67.632° اوڀر آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.
سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:[1]
| # | پاڻيءَ جو حصو | مختصر ڄاڻ |
|---|---|---|
| 1 | سرهو | بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو |
| 2 | بڊرام | حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو |
| 3 | ڪڇڙي | ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو |
ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.[5]
آبي نظام
[سنواريو]حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو کيرٿر جبلن مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.[5]
وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:
- کيرٿر ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
- هيردين ڊرين؛
- ميروخان ڊرين؛
- شهدادڪوٽ ڊرين؛
- زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.[5]
ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي مين نارا ويلي ڊرين ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي منڇر ڍنڍ ڏانهن وڃي ٿي.[1][3]
ماحولياتي اهميت
[سنواريو]حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.
پکي
[سنواريو]ڍنڍ سنڌو لڏپلاڻ واري رستي تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.[4]
هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:
- بدڪون؛
- هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
- ڪوٽ؛
- ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
- ڪورمورانٽ؛
- فليمنگو؛
- بگلا؛
- آئيبس؛
- گل؛
- ٽرن.[4]
2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.[4]
حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.[6]
ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.[7]
مڇي ۽ مقامي حياتيات
[سنواريو]تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.[5]
آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي
[سنواريو]حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.
سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.[1]
2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:[5]
| نيڪال | علائقو | ممڪن اثر |
|---|---|---|
| هيردين ڊرين | بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي | لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي |
| ميروخان ڊرين | ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون | سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts |
| شهدادڪوٽ ڊرين | شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي | نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي |
مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.[5]
مين نارا ويلي ڊرين بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.[8]
ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو
[سنواريو]حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.[5]
2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.[5]
2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.[9]
ٻوڏ
[سنواريو]حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.
2010ع جي ٻوڏ
[سنواريو]2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران ناسا جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف منڇر ڍنڍ تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.[3]
2022ع جي ٻوڏ
[سنواريو]2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. ناسا جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.[10]
2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.[11]
پل ۽ آمدورفت
[سنواريو]2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ڊان جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.[12]
ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.
مقامي آبادي ۽ روزگار
[سنواريو]ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:
- مڇي مارڻ؛
- مال پالڻ؛
- زرعي مزدوري؛
- موسمي چراگاهن جو استعمال؛
- ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار
شامل رهيا آهن.
2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.[5]
تحفظ ۽ چئلينج
[سنواريو]حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:
- نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
- پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
- ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
- مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
- پکين جو غيرقانوني شڪار؛
- ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
- مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.[5][4]
حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.[4]
تصويرون
[سنواريو]
2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
کيرٿر جبل، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 "حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ" (انگريزي ۾). سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر" (انگريزي ۾). ريڊيو پاڪستان. 21 May 2018. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ" (انگريزي ۾). ناسا. 2010. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 ٻرڙو, سعيده انجم; ٿيٻو, ڌرتي شاهنواز; چانڊيو, ارشاد (2025). "حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع" (en ۾). دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو 3 (1). doi:. https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 مھيسر, علي اصغر; قريشي, عبداللطيف; لغاري, عبدالناصر (2018). "هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر" (en ۾). انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ 8 (6): 3652–3656. doi:. https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389.
- ↑ ٿيٻو, اسما ڪنول; ناز, صائمه; ڌاريجو, علي مرتضيٰ (2019). "ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو" (en ۾). جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز 7 (1): 151–154. https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf.
- ↑ (en ۾) حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو. 2019. https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN.
- ↑ مهر, ايم. اي.; جعفري, ايس. ايڇ.; لغاري, ايس. ايم.; کهاوڙ, ايم. واءِ. (2005). "مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو" (en ۾). سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل 37 (2). https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878.
- ↑ "عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو". بزنس رڪارڊر (انگريزي ۾). 3 May 2026. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ" (انگريزي ۾). ناسا. 2022. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير" (انگريزي ۾). وڪيميڊيا ڪامنز. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو". ڊان (انگريزي ۾). 7 April 2003. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]
وڪيميڊيا العام تي سنڌ جون ڍنڍون بابت زمرا
.jpg){kind=link}