حسان بن ثابت

'حسّان بن ثابت (ابو الوليد حسّان بن ثابت بن المنذر الخزرجي الأنصاري) (پيدائش لڳ ڀڳ 563ع، مدينو – وفات 674ع) هڪ عرب شاعر ۽ صحابين مان هو، جيڪو انصار قبيلي جي خزرج شاخ سان تعلق رکندو هو ۽ مديني جو رهواسي هو ۽ اتي پيدا ٿيو ھو. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هو غساسنه جي بادشاهن وٽ بلاد الشام ۾ ويندو هو ۽ انهن جي مدح ۾ شاعري ڪندو هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هو نبي محمد ﷺ جو صحابي ۽ اسلامي شاعر بڻيو. هو خاص طور انهن شاعريءَ لاءِ مشهور ٿيو جيڪا هن نبي محمد ﷺ جي شان ۾ لکي. نبي ﷺ کيس هڪ ٻانهي سيرين عطا ڪئي، جيڪا سندس زال بڻي. حضرت محمد ﷺ جي شان ۾ سندس شاعريءَ ۾ ڪيترن همعصر واقعن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي ان دور جي تاريخي دستاويزن لاءِ مفيد ثابت ٿيا آهن. کيس اسلام جو پهريون مذهبي شاعر به سمجهيو وڃي ٿو.

حسان بن ثابت
ذاتی
جنم	لڳ ڀڳ 564ع يثرب، حجاز، عربستان
وفات	674ع مدينو، خلافتِ اموي
مذھب	اسلام
شريڪ حيات	سيرين بنت شمعون
اولاد	عبد الرحمن بن حسان
پيشو	شاعر
رشتيدار	بنو خزرج (قبيلو ازد مان)

پيدائش

روايت آهي ته حسّان بن ثابت چيو: “الله جي قسم! جڏهن مان ست يا اٺ ورهين جو ٻار هوس ۽ جيڪي به ٻڌندو هوس سو سمجهي وٺندو هوس، تڏهن هڪ ڏينهن مون ٻڌو ته مديني جي هڪ قلعي جي ڇت تي هڪ يهودي زور سان پڪاريو: ‘اي يهوديو!’ جڏهن ماڻهو وٽس گڏ ٿيا ته هن کين ٻڌايو ته: ‘اڄ رات احمد جو تارو طلوع ٿيو آهي.’”

حسّان بن ثابت جيڪو اهو واقعو ست ورهين جي عمر ۾ هڪ يهودي ماڻهو کان ٻڌو، اهو سال عام الفيل (يعني 570ع) هو۔ هن ڳالهه مان اهو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو ته جڏهن رسول اسلام محمد ﷺ هجرت ڪري مدينه ۾ آيا، جيڪا 622ع ۾ ٿي، تڏهن حسّان بن ثابت جي عمر لڳ ڀڳ 59 يا 60 سال هئي۔

والدين

حسان جو والد ثابت بن منذر بن حرام پنهنجي قوم جي سردارن ۽ معزز ماڻهن مان هو۔ هن پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو بنو مزينه قبيلي جي قيد ۾ گذاريو۔ چيو وڃي ٿو ته هن لڳ ڀڳ 150 سال عمر ڪئي۔ ابن حجر عسقلاني حسّان بن ثابت جي ماءُ بابت لکي ٿو: «فُريعه بنت خالد بن قيس بن لوذان خزرج قبيلي سان تعلق رکندي هئي۔ هوءَ ثابت سان شادي ٿيڻ کان اڳ چار ٻين مردن جي به زال رهي چڪي هئي۔ هن اسلام کي قبول ڪيو ۽ مسلمان ٿي وئي.»

سندس زندگي ۽ خاندان

هو: ابو الوليد حسّان بن ثابت بن المنذر الخزرجي الانصاري، انصار جي بنو خزرج قبيلي مان هو، جيڪو يمن مان هجرت ڪري حجاز ۾ اچي آباد ٿيو ۽ مدينه منوره ۾ [[انصار قبيلي بنو اوس سان گڏ رهڻ لڳو۔ حسّان بن ثابت مدينه منوره ۾ نبي محمد ﷺ جي ولادت کان لڳ ڀڳ اٺ سال اڳ پيدا ٿيو۔ هن جاهليت ۾ سٺ سال ۽ اسلام ۾ ٻيا سٺ سال گذاريا۔ هو عزت ۽ شرافت واري گهر ۾ وڏو ٿيو ۽ نوجواني ۾ لهو ۽ غزل واري شاعري ڏانهن مائل رهيو۔ هو بنو نجار مان هو، جيڪي عبد المطلب بن هاشم (نبي محمد ﷺ جي ڏاڏي) جا مائٽ هئا، ۽ اهي پڻ بنو خزرج قبيلي سان تعلق رکندا هئا۔ روايتن موجب سندس پيءُ ثابت بن منذر خزرجي پنهنجي قوم جي سردارن ۽ معزز ماڻهن مان هو۔ سندس ماءُ فزيعه بنت خنيس بن لوزان بن عبدون هئي، جيڪا پڻ خزرج قبيلي مان هئي۔

نبي ﷺ کيس هڪ قبطي ٻانهي به عطا ڪئي جنهن جو نالو سيرين بنت شمعون هو، جيڪا مقوقس، مصر جي حڪمران، طرفان تحفي طور موڪلي وئي هئي۔ حسّان بن ثابت هن سان شادي ڪئي ۽ ان مان سندس پٽ عبد الرحمن بن حسان بن ثابت پيدا ٿيو۔ سيرين نيڪ مسلمان عورت هئي ۽ هوءَ رسول الله ﷺ جي ٻانهي مارية قبطية جي ڀيڻ هئي۔ سندس زالن مان هڪ شعثاء به هئي، جنهن جو ذڪر سندس غزلن ۾ ملي ٿو۔ السهيلي بيان ڪري ٿو ته اها اسلمي قبيلي جي هڪ ڪاهن جي ڌيءَ هئي ۽ ان مان حسّان کي هڪ ڌيءَ پيدا ٿي جنهن جو نالو فراس هو۔ ٻي روايت مطابق اها سلام بن مشڪم جي ڌيءَ هئي، جيڪو مدينه منوره ۾ يهودين جي سردارن مان هو۔ رشاطي خزرج قبيلي جي نسب بابت لکي ٿو ته فراس، حسّان بن ثابت جي ڌيءَ، جي ماءُ شعثاء بنت هلال بن عويمر بن حارثة بن مالك بن ثعلبة هئي، جيڪا خزاعه قبيلي مان هئي۔ ابن اعرابي به پنهنجي ڪتاب نوادر ۾ بيان ڪري ٿو ته شعثاء خزاعيه هئي۔

ادب ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ حسّان بن ثابت جا ڪيترائي شعر محفوظ آهن، جن ۾ هن ڪافرن جي مخالفت ۽ هجاء، مسلمانن جي مدح، ۽ شهيدن ۽ مرحومن جي مرثين جو ذڪر ڪيو آهي۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخر ۾ هو نابينا ٿي ويو۔ ڪنهن بيماري سبب هو نبي ﷺ سان جنگين ۾ شريڪ نه ٿي سگهيو، ۽ شاعرن جي ان طبقي ۾ شمار ٿئي ٿو جنهن کي مخضرم چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن جاهليت ۽ اسلام ٻنهي دورن کي ڏٺو۔

حسّان بن ثابت بنو النجار جي نسل مان هو، جيڪي خزرج قبيلي سان تعلق رکندا هئا۔ جاهليت جي دور ۾ مدينه اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن ۽ جنگين جو ميدان هو۔ معاشي ۽ سياسي حالتن سبب ڏکڻ عرب جي ڪجهه قبيلن کي پنهنجي علائقن، يعني يمن، مان لڏپلاڻ ڪرڻي پئي۔ خاص طور تي سد مأرب جي ٽٽڻ (تقريباً 115 ق م) ۽ سيل عرم جي اچڻ کان پوءِ ڪيترائي شهر تباهه ٿي ويا، پوکون ۽ مال مويشي برباد ٿي ويا۔ ان کان پوءِ ڏکڻ جا ڪيترائي قبيلا اتر ڏانهن لڏي ويا۔ مثال طور بنو ثعلبه بن عمرو يثرب (مدينه) ۾ اچي آباد ٿيا، ۽ اوس ۽ خزرج به انهيءَ قبيلي مان هئا۔

انهن ٻن قبيلن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگين ۽ تڪرارن ۾ قيس بن خطيم اوس قبيلي جو شاعر هو، جڏهن⁠ته حسّان بن ثابت خزرج قبيلي جو شاعر هو۔

روايت آهي ته حسّان بن ثابت ڪجهه حد تائين ڊڄندڙ طبيعت جو هو ۽ ڪنهن به جنگ ۾ سڌو سنئون حصو نه ورتائين۔ هن سلسلي ۾ صفية بنت عبد المطلب ۽ حسّان بن ثابت جو واقعو غزوه خندق ۾ مشهور آهي۔ چون ٿا ته حسّان جو قلعو وڌيڪ مضبوط هو، تنهن ڪري جنگ جي وقت عورتن کي ان قلعو ۾ رکيو ويندو هو۔ هڪ ڏينهن صفية ڏٺو ته هڪ يهودي جنگجو قلعي جي چوڌاري گهمي رهيو آهي۔ هن حسّان کي چيو: “هي يهودي قلعي جي ويجهو اچي رهيو آهي، ڇا ڪجي؟ هيٺ لهه ۽ ان کي قتل ڪر.” حسّان جواب ڏنو: “الله توکي معاف ڪري، توکي خبر آهي ته مان جنگي ماڻهو نه آهيان.” پوءِ صفية پاڻ قلعي مان هيٺ لهي يهودي کي قتل ڪيو، ۽ حسّان کي چيائين: “هيٺ اچ ۽ ان جو سامان کڻي وڃ؛ جيڪڏهن اهو مرد نه هجي ها ته مان پاڻ کڻي وڃان ها.” حسّان جواب ڏنو: “اسان کي ان جي لباس جي ڪهڙي ضرورت آهي؟”

زالون ۽ اولاد

حسّان پنهنجي شاعري ۾ بار بار هڪ عورت شعثاء جو ذڪر ڪيو آهي۔ چيو وڃي ٿو ته شعثاء بنو خزاعه قبيلي جي عورت هئي، جنهن حسّان لاءِ ام فراس کي جنم ڏنو۔ سندس ٻي زال عمره بنت صامت بن عطية الأوسية هئي، جنهن کي ڪجهه عرصي کان پوءِ هن طلاق ڏئي ڇڏي۔ مشهور روايت موجب رسول اسلام محمد ﷺ شيرين، جيڪا ماريه قبطيه جي ڀيڻ هئي، حسّان کي عطا ڪئي، ۽ ان مان سندس پٽ عبدالرحمن پيدا ٿيو۔

حسّان پنهنجي شاعري ۾ ٻين عورتن جهڙوڪ زينب، سعدي، نضير، لميس ۽ ام وليد جو به غزليو انداز ۾ ذڪر ڪيو آهي، پر غالب امڪان اهو آهي ته انهن مان ڪجهه نالا صرف غزل کي سينگارڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا هئا۔

انهن عورتن حسّان لاءِ ڪيترائي اولاد پيدا ڪيا، پر تاريخ ۾ انهن مان ٿورن جا ئي نالا محفوظ رهيا آهن ۽ گهڻا وسري ويا۔ تنهن ڪري چيو ويو آهي: «حسّان جي اولاد ختم ٿي وئي ۽ سندس ڪو به نسل باقي نه رهيو.»

سندس سڀ کان مشهور پٽ عبدالرحمن هو، جنهن کي پڻ شاعريءَ جو ذوق هو۔ آلِ حسّان شاعري ۾ سڀ کان وڌيڪ قديم ۽ مضبوط خاندانن مان شمار ڪيا ويندا آهن، ايتري قدر جو انهن جي ڇهه نسلن تائين شاعر پيدا ٿيا۔ ڪيترن ئي تاريخي ڪتابن ۾ هن ڳالهه جو ذڪر آهي۔ مثال طور ڪتاب العمدة ۾ لکيل آهي: «شاعري ۾ سڀ کان وڌيڪ جڙيل خاندان آلِ حسّان آهي.»

حسان بن ثابت اسلام کان اڳ

جاهليت جي دور ۾ مدينه اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن ۽ جنگين جو ميدان بڻيل هئي، جتي گهڻا جهيڙا ۽ ويڙهاڪيون ٿينديون هيون۔ ان زماني ۾ قيس بن خطيم قبيلهٔ اوس جو شاعر هو، جڏهن⁠ته حسان بن ثابت قبيلهٔ خزرج جو شاعر هو۔ انهن ٻنهي قبيلن جي وچ ۾ جيڪي جنگيون ٿينديون هيون، تن ۾ حسان بن ثابت پنهنجي قوم جو ترجمان بڻجي شاعري ڪندو هو۔ ان سبب سندس شهرت عربي اپٻيٽ ۾ گهڻي وڌي وئي۔

حسان بن ثابت جو تعلق غساني بادشاهن سان به رهيو، جتي هو پنهنجي شاعري ذريعي انهن جي مدح ڪندو هو۔ هو نابغه ذبياني ۽ علقما فحل سان گڏجي بني غسان جي عطائن مان حصو وٺندو هو۔ ان سرپرستي هيٺ هن خوشحال زندگي گذاري۔ پوءِ هن الحيره جي درٻار سان به لاڳاپو قائم ڪيو، جتي النعمان بن المنذر حڪمران هو۔ ان وقت نابغة ذبياني جو نعمان سان اختلاف ٿي ويو هو، تنهن ڪري حسان بن ثابت عارضي طور سندس جاءِ والاري۔ جڏهن بعد ۾ نابغه ٻيهر ابو قابوس نعمان جي درٻار ۾ موٽي آيو ته حسان کي مجبوراً اتان هٽڻو پيو۔

بادشاهن ۽ درٻارن سان ويجهڙائي سبب حسان بن ثابت کي مدح ۽ هجاءَ جي شاعري جي فن ۽ طريقن جي گهري ڄاڻ حاصل ٿي۔ سندس شاعري ۾ مبالغو، عظمت جو بيان ۽ مضبوط لفظن جو استعمال نمايان هوندو هو۔ اهڙيءَ طرح هو فنّي طور مڪمل تيار ٿي چڪو هو ته جيئن پوءِ محمد ﷺ، نبي اسلام، جي سرپرستي هيٺ اچي پنهنجي شاعري ذريعي سندس مدح ڪري ۽ سندس دشمنن جي خلاف طنز ڪري۔

حسان بن ثابت اسلام ۾

جڏهن حسان بن ثابت سٺ سالن جي عمر تي پهتو ۽ هن اسلام بابت ٻڌو ته هن اسلام قبول ڪري ورتو۔ پوءِ هن فوري طور تي قريش جي ماڻهن جي زباني حملن جو جواب ڏيڻ شروع ڪيو، ۽ پنهنجي شاعري ذريعي رسول الله ﷺ ۽ اسلام جو دفاع ڪرڻ لڳو ۽ سندن دشمنن تي ھجاء يا طنز ڪرڻ لڳو۔ هڪ ڏينهن هن کي ھڪانصار چيو:

"اهي ماڻهو جيڪي رسول الله ﷺ جي تلوارن سان مدد ڪندا رهيا آهن، کين پنهنجي زبانن سان به سندس مدد ڪرڻ کان ڇا روڪي ٿو؟"

تنهن تي حسان بن ثابت چيو: "مان ان لاءِ تيار آهيان"، ۽ پنهنجي زبان کي هٿ سان جهليو۔ پوءِ رسول الله ﷺ فرمايو:

"خدا جي قسم! مون کي ان کان وڌيڪ خوشي ڪنهن ڳالهه سان نه ٿيندي جيڪڏهن بصرى ۽ صنعاء جي وچ واري ميدان ۾ جنگي هٿيار کان به وڌيڪ اثرائتي هجي."

— مضمون:حسان بن ثابت:عربي وڪيپيڊيا

حسان بن ثابت اڪيلو شاعر نه هو جيڪو مشرڪن جي حملن جو جواب ڏيندو هو؛ بلڪه ڪيترائي ٻيا شاعر به سندس ساٿ ۾ هئا جن اسلام قبول ڪيو هو۔ رسول الله ﷺ حسان جي شاعري جي تعريف ڪندا هئا، کيس ان تي همٿائيندا هئا ۽ دعا ڏيندا هئا: «اللهم أيده بروح القدس» (اي الله! کيس روح القدس سان مدد عطا ڪر). رسول الله ﷺ کيس پنهنجي ويجهو رکندا هئا ۽ کيس غنيمت ۽ عطائن مان حصو به ڏيندا هئا۔

پر حسان بن ثابت قريش کي سندن ڪفر يا بت پرستي جي بنياد تي هجاءُ نه ڪندو هو، بلڪه انهن ڏينهن جو ذڪر ڪري کين ملامت ڪندو هو جن ۾ هو شڪست کاڌل هئا، ۽ سندن نسب ۽ عيبن جو ذڪر ڪري انهن تي طنز ڪندو هو۔ جيڪڏهن هو انهن کي سڌي طرح ڪفر ۽ شرڪ جي بنياد تي هجاءُ ڪري ها ته شايد ان جو اثر ايترو گهڻو نه ٿئي ها۔

ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته حسان بن ثابت کي وڏي عزت ۽ مقام حاصل هو۔ خلفاء راشدين به کيس عزت ڏيندا هئا ۽ کيس عطائن مان حصو ڏيندا هئا۔ ابو بڪر صديق جي خلافت دوران شاعري بابت ڪو خاص موقف بيان نٿو ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هو فتوحات ۽ ردّه جي تحريڪن ۾ مصروف هيو۔ پر عمر بن خطاب سندس شاعري کي پسند ڪندو هيو، خاص طور تي اها شاعري جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي بيجا تڪرار نه هجي۔ ٻن راشدي خليفن کان ڪجهه شعر پڻ روايت ڪيا ويا آهن۔

سندس شاعري

اسلام کان اڳ حسّان بن ثابت جون مدحيه قصيدائون غساني بادشاهن بابت گهڻو مشهور هيون۔ انهن مان سڀ کان مشهور قصيدن مان هڪ سندس لاميه آهي، جنهن ۾ هن چيو آهي:

لله درّ عصابةٍ نادمتهم\\يوماً بجـِلَّقَ في الزمان الأولِ

أولاد جفنة حول قبر أبيهمُ\\قبر ابن مارية الكريم المفضلِ يسقون من ورد البريص عليهمُ\\برَدى يصفّق بالرحيق السلسلِ بـِيضُ الوجوه كريمةُ أحسابهم\\شمَ الأنوف من الطراز الأولِ يغشون حتى ما تهرّ كلابهم\\لا يسألون عن السواد المقبلِ

ترجمو:

واهه انهن ماڻهن جي ٽوليءَ تي جن سان مون پراڻي زماني ۾ جِلَّق (دمشق) ۾ سنگت ڪئي۔ اهي جفنة جا پٽ آهن، جيڪي پنهنجي پيءُ جي قبر جي چوڌاري بيٺل آهن — اهو ابنِ ماريه، معزز ۽ فضيلت وارو انسان۔

هو کين البريص جي چشمي مان ٿڌو پاڻي پيارين ٿا، جيڪو صاف شراب وانگر وهندڙ ۽ خوشگوار آهي۔

سندن چهرا روشن آهن، نسب نهايت معزز، ۽ سندن نڪ بلند، وڏي شان ۽ مرتبي وارا۔

اهي مهمانن کي اهڙي سخاوت سان آڌرڀاءُ ڪن ٿا جو سندن ڪتا به ڀونڪندا ناهن، ۽ اهي ايندڙ مهمان کان ڪڏهن به سوال نٿا ڪن ته هو ڪير آهي۔

نقاد ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته حسّان بن ثابت جيڪا شاعري اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ ڪئي، اها ان فصاحت ۽ قوتِ بيان کان ڪجهه گهٽ هئي جيڪا کيس جاهليت جي دور ۾ حاصل هئي۔ تنهن هوندي به سندس شاعري ۾ وڏي حد تائين تازگي، نرمي ۽ رواني موجود هئي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن جذباتي جوش سان ڀرپور به نظر ايندي هئي، جيڪا سندس دل جي گرمي ۽ احساسن کي ظاهر ڪندي هئي۔ نقاد هن ڳالهه تي به متفق آهن ته اسلام کان پوءِ حسّان بن ثابت جي شاعري بدوي خيالن ۽ سخت لهجن کان گهڻو حد تائين پاڪ ٿي وئي، پر ان ۾ شهري تهذيب جي نرمي شامل ٿي وئي۔ تنهن هوندي به ڪجهه موضوعن ۾ لفظن جي شان، معنائن جي عظمت ۽ بيان جي فخامت برقرار رهي، جهڙوڪ فخر، بهادري، نبي محمد ﷺ جي دفاع، سندس رسالت جي مدح، ۽ مشرڪن جي مخالفت ۾ لکيل شعر۔

ناقد محمد مصطفى سلام لکي ٿو: "حسّان بن ثابت جي شاعري ۾ اسلامي رنگ گهڻو غالب آهي، جيئن نون ديني عقيدن ۽ واقعن مان معنائن جو پيدا ٿيڻ، قرآن جي اسلوب، تشبيهن ۽ لطيف ڪناين مان فائدو وٺڻ، مثالن جو استعمال، ۽ ڪتاب ۽ سنت مان اسلامي لفظن ۽ ديني اصطلاحن کي شامل ڪرڻ۔ ان سان گڏ سندس شاعري ۾ نرمي، لطافت، سادگي، آسان اسلوب ۽ حقيقت پسند تصويرنگاري پڻ ملي ٿي۔ خاص طور تي اهو رنگ توحيدِ الله جي دعوت، بت پرستي جي مذمت، اسلامي عبادتن جي بيان، انهن جي فضيلتن جي ذڪر، مؤمنن جي اجر ۽ مشرڪن جي سزا جي بيان ۾ نظر اچي ٿو، ۽ انهن شعرن ۾ به جن ۾ هن نبي ﷺ جي صحابن جي مدح يا انهن جو مرثيو بيان ڪيو آهي۔"

أبو عبيدة چيو آهي ته حسّان بن ثابت کي شاعرن تي ٽن ڳالهين جي ڪري فضيلت حاصل آهي: هو انصار جو شاعر جاهليت ۾ هو، نبوت جي دور ۾ نبي ﷺ جو شاعر هو، ۽ اسلام ۾ يماني قبيلن جو شاعر هو۔

المبرد پنهنجي ڪتاب الڪامل ۾ لکي ٿو ته شاعرن ۾ سڀ کان وڌيڪ شاعرن وارو خاندان حسّان بن ثابت جو خاندان هو، ڇو ته سندن خاندان ۾ لڳاتار ڇهه شاعر ٿيا، جن مان هڪ سعيد بن عبد الرحمن بن حسّان بن ثابت بن المنذر بن حرام هو۔

افڪ وارو واقعو

حسّان بن ثابت انهن ماڻهن ۾ شامل هو جن عائشه صديقه تي تھمت واري افڪ واري واقعي جي ڳالهه ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجي ان عمل تي توبه ڪئي ۽ عائشه صديقه جي شان ۾ شعر به چيا.

حصانٌ رزانٌ ما تُزَنُّ بريبةٍ\\

وتصبحُ غرثى من لحومِ الغوافلِ

حليلةُ خيرِ الناسِ دينًا ومنصبًا\\ نبيِّ الهدى والمكرماتِ الفواضلِ

عقيلةُ حيٍّ من لؤيِّ بنِ غالبٍ\\ كرامِ المساعي مجدُها غيرُ زائلِ

مهذبةٌ قد طيَّبَ اللهُ خيمَها\\ وطهَّرَها من كلِّ سوءٍ وباطلٍ

سنڌي ترجمو:

هوءَ پاڪدامن ۽ باوقار عورت آهي، جنهن تي ڪو به شڪ يا بدگماني نٿي ٿي سگهي، ۽ هوءَ غافلن جي گوشت (يعني ماڻهن جي غيبت يا بدنامي) کان پاڻ کي پري رکي ٿي.

هوءَ اُن شخص جي گهرواري آهي جيڪو دين ۽ مرتبي ۾ سڀني ماڻهن کان افضل آهي (يعني هدايت جو نبي، نيڪين ۽ وڏين فضيلتن وارو).

هوءَ لُؤَي بن غالب جي معزز قبيلي جي نياڻي آهي، جنهن جا ڪم شريف آهن ۽ جنهن جو شان ۽ مرتبو ڪڏهن ختم نٿو ٿئي.

هوءَ مهذب ۽ پاڪ سيرت واري آهي؛ الله سندس گهر کي پاڪ ڪيو آهي ۽ کيس هر قسم جي برائي ۽ باطل کان صاف رکيو آهي.

سندس زبان تي منسوب ڪيل شعر

رسول محمد ﷺ جي شاعر هجڻ سبب، حسّان بن ثابت جي نالي سان ڪيترائي اهڙا بيت ۽ قصيدا منسوب ڪيا ويا جيڪي اصل ۾ سندس نه هئا۔ ٻين ڪيترن شاعرن جي ڀيٽ ۾ هن تي وڌيڪ شعر منسوب ڪيا ويا۔ قريش ۽ انصار جي وچ ۾ مقابلو، خاص ڪري بنو اميه جي دور ۾، ۽ پوءِ يماني قبيلن (جن مان خزرج حسّان جي قوم هئي) ۽ قيسي قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن سبب به ڪيترائي ٺهڪندڙ يا من گهڙت شعر سندس نالي سان مشهور ڪيا ويا۔

قديم نقادن به ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪيو آهي۔ ابن سلام جمحي لکي ٿو: سانچو:اقتباس مضمن

اهڙي طرح ابن هشام، ابن اسحاق جي ڪتاب مان حسّان ڏانهن منسوب پندرهن قصيدا حذف ڪيا، جن مان ڏهه ته سندس ديوان ۾ به شامل هئا۔ جديد محققن مان هڪ جو اندازو آهي ته حسّان بن ثابت جي ديوان ۾ منسوب ڪيل شعرن مان لڳ ڀڳ 60 کان 70 سيڪڙو شعر منحول (يعني اصل نه) ٿي سگهن ٿا۔

هيٺ حسّان بن ثابت ڏانهن منسوب هڪ مشهور قصيدو ڏنو وڃي ٿو:

عفـتْ ذاتُ الأصابـعِ فالجـواءُ\\إلـى عـذراءَ منـزلـها خـلاءُ

ديارٌ منْ بَنِـي الحسحـاسِ قفـرٌ\\تعفيهـا الـروامـسُ والسمـاءُ وكانـتْ لا يـزالُ بِهـا أنيـسٌ\\خـلالَ مروجهـا نعـمٌ وشـاءُ فدعْ هـذا، ولكـن منْ لطيـفٍ\\يـؤرقنِـي إذا ذهـبَ العشـاءُ لشعثـاءَ التـي قـدْ تيـمـتـهُ\\فليـسَ لقلبـهِ منهـا شـفـاءُ كـأنّ سبيئـةً مـن بيـتِ رأسٍ\\يكـونُ مزاجهـا عسـلٌ ومـاءُ عَلى أنيابـها، أو طعـمَ غـضٍّ\\مـنَ التفـاحِ هصـرهُ الجـنـاءُ إذا ما الأسربـاتُ ذكـرنَ يومـًا\\فهـنّ لطيـبِ الـراح الـفـداءُ نوليهـا الـملامـةَ، إنْ ألـمنـا\\إذا ما كـانَ معـثٌ أوْ لـحـاءُ ونشـربـها فتتركنـا ملـوكـًا\\وأسـدًا مـا ينهنهنـا اللـقـاءُ عدمنـا خيلنـا، إنْ لَـم تروهـا\\تثيـرُ النقـعَ، موعدهـا كـداءُ يبـاريـنَ الأسـنـةَ مصعـداتٍ\\عَلى أكتافهـا الأسـلُ الظمـاءُ تـطـلُّ جيـادنـا متمطـراتٍ\\تلطمهـنّ بالخمـرِ الـنـسـاءُ فإمـا تعرضـوا عنـا اعتمرنـا\\وكانَ الفتحُ، وانكشـفَ الغطـاءُ وإلا، فاصبـروا لـجـلادِ يـومٍ\\يـعـزُّ اللهُ فيـهِ مـنْ يـشـاءُ وجبـريـلُ أميـنُ اللهِ فـيـنـا\\وروحُ القـدسِ ليـسَ لهُ كفـاءُ وقالَ اللهُ : قـدْ أرسلـتُ عبـدًا\\يقـولُ الحـقَّ إنْ نفـعَ البـلاءُ شهـدتُ بـهِ فقومـوا صدقـوهُ\\فقلتـمْ : لا نـقـومُ ولا نشـاءُ وقالَ اللهُ : قـدْ يسـرتُ جنـدًا\\همُ الأنصـارُ، عرضتهـا اللقـاءُ لَنَـا فِي كـلّ يـومٍ مـنْ معـدٍّ\\سبـابٌ، أوْ قتـالٌ، أوْ هجـاءُ فنحكمُ بالقَوافِـي مـنْ هجانـا\\ونضربُ حيـنَ تَختلـطُ الدمـاءُ ألا أبـلـغْ أبـا سفيـانَ عنِّـي\\فأنتَ مجـوفٌ نَخـبٌ هـواءُ بـأنّ سيوفنـا تركتـكَ عبـدًا\\وعبـدَ الـدارِ سادتـها الإمـاءُ هجوتَ محمـدًا، فأجبـتُ عنـهُ\\وعنـدَ اللهِ فِـي ذاكَ الـجـزاءُ أتَهجوهُ، ولسـتَ لـهُ بكـفءٍ\\فشركمـا لخيـركمـا الفـداءُ هجوتَ مباركـًا، بـرًا، حنيفـًا\\أميـنَ اللهِ، شيـمـتـهُ الوفـاءُ فمنْ يهجـو رسـولَ اللهِ منكـمْ\\ويَمـدحـهُ، وينصـرهُ سـواءُ فـإنّ أبِـي ووالـدهُ وعرضـي\\لعـرضِ محمدٍ منكـمْ وقـاءُ فـإمـا تثقفـنّ بـنـو لـؤيٍ\\جذيـمـةَ، إنّ قتلهـمُ شفـاءُ أولئـكَ معشـرٌ نصـروا علينـا\\ففـي أظفـارنـا منهـمْ دمـاءُ وحلفُ الحـارثِ بن أبِي ضـرارٍ\\وحلـفُ قـريظـةٍ منـا بـراءُ لسانِـي صـارمٌ لا عيـبَ فيـهِ\\وبَـحـري لا تكـدرهُ الـدلاءُ

ترجمو; ويران ٿي ويا آهن ذاتُ الأصابع ۽ الجَوَاء جا ماڳ، ۽ عذراء تائين گهر خالي ۽ اُجڙا ٿي پيا آهن۔

بني الحسحاس جا اهي گهر هاڻي سنسان آهن، جن کي هوائون ۽ مينهن آهستي آهستي مٽائي ڇڏين ٿا۔

ڪڏهن انهن وادين ۾ زندگي هئي، چرگاهن ۾ ڍور ۽ ٻڪريون گهمنديون هيون۔

پر هاڻي انهن ڳالهين کي ڇڏي، هڪ ياد مون کي رات جو جاڳائي ڇڏي ٿي۔

اهو يادگار منهنجي دل کي بي چين ڪري ٿو، ان محبوبه شعثاء سبب، جنهن منهنجي دل کي قيد ڪري ڇڏيو آهي۔

ان جي چپن جي مٺاس اهڙي لڳي ٿي، ڄڻ ماکي ۽ پاڻي جو ميلاپ هجي،

يا ڄڻ تازو ٽٽل سيب جو ذائقو، جنهن کي باغ جي نرم هوائن ڇهيو هجي۔

جڏهن محفلون ان جو ذڪر ڪن ٿيون، ته اهي خوشبوءِ واري شراب لاءِ قربان ٿين ٿيون۔

اسان ان کي ڪڏهن ڪڏهن ملامت به ڪيون ٿا، جيڪڏهن ڪو جهيڙو يا تڪرار پيدا ٿئي۔

پر جڏهن پيئون ٿا ته اسان کي بادشاهن جهڙو بڻائي ڇڏي ٿي، ۽ شينهن جهڙي همت ڏئي ٿي جنهن کي ڪو نه روڪي سگهي۔

اسان جا گھوڙا جيڪڏهن نه ڏسندا، ته جنگ جي ميدان ۾ مٽي اڏائيندا نظر ايندا۔

هو نيزن سان مقابلو ڪندا اڳتي وڌندا، ۽ سندن ڪلهن تي اڃايل ڀالا چمڪندا۔

اسان جا گھوڙا مينهن وانگر ڊوڙندا، ۽ عورتون خوشيءَ ۾ شراب جا پيالا اڇلائينديون۔

جيڪڏهن اوهين اسان کان منهن موڙيندا، ته فتح اسان جي ٿيندي ۽ حقيقت ظاهر ٿي پوندي۔

۽ جيڪڏهن نه، ته جنگ جي ڏينهن لاءِ تيار رهو، جنهن ۾ الله جنهن کي چاهي عزت ڏئي۔

اسان سان گڏ جبريل الله جو امين آهي، ۽ روح القدس جهڙو ڪو به مددگار نه آهي۔

الله فرمايو ته مون هڪ بندو موڪليو آهي، جيڪو سچ ڳالهائيندو آهي ڀلي آزمائش هجي۔

مون ان جي گواهي ڏني، پوءِ اوهان کي چيو ويو ته ان کي مڃو، پر اوهان چيو: نه، اسان نه اٿنداسين۔

الله چيو ته مون هڪ لشڪر تيار ڪيو آهي، اهي انصار آهن جيڪي جنگ لاءِ تيار آهن۔

اسان وٽ هر ڏينهن ڪڏهن جنگ آهي، ڪڏهن تڪرار ۽ ڪڏهن شاعريءَ جي هجاءُ۔

اسان قافين سان جواب ڏيندا آهيون جنهن اسان کي گاريون ڏنيون، ۽ جڏهن رت ملي وڃن ٿا ته تلوار سان وڙهون ٿا۔

اي ابو سفيان! منهنجو پيغام تو تائين پهچاءِ، تون اندر کان خالي ۽ ڪمزور آهين۔

اسان جي تلوارن توکي غلام بڻائي ڇڏيو، ۽ بنو عبد الدار جي عزت به گهٽائي ڇڏي۔

تو محمد ﷺ تي هجاءُ ڪيو، پر مون ان جو جواب ڏنو، ۽ الله وٽ ان جو اجر آهي۔

تون ان شخص تي طعن ٿو ڪرين جيڪو تنهنجو برابر نه آهي، تنهن ڪري بدترين ماڻهو بهترين لاءِ قربان ٿئي۔

تون هڪ مبارڪ، سچا ۽ حنيف انسان تي طعن ٿو ڪرين، جيڪو الله جو امين آهي ۽ جنهن جي صفت وفاداري آهي۔

جيڪو به رسول الله ﷺ کي طعن ڪري، ۽ جيڪو ان جي مدد ڪري ۽ تعريف ڪري — برابر ناهن۔

منهنجو پيءُ، سندس پيءُ ۽ منهنجي عزت، محمد ﷺ جي عزت جي حفاظت لاءِ آهن۔

جيڪڏهن اسان بنو لؤي کي ملياسين، ته سندن قتل اسان لاءِ شفا هوندو۔

اهي ماڻهو آهن جيڪي اسان خلاف بيٺا هئا، ۽ هاڻي اسان جي نهن ۾ سندن رت لڳل آهي۔

۽ حارث بن ابي ضرار جو اتحاد، ۽ بني قريظة جو ساٿ — اسان کان الڳ آهي۔

منهنجي زبان هڪ تيز تلوار آهي جنهن ۾ ڪو عيب نه آهي، ۽ منهنجو بحر اهڙو آهي جو ڪنهن ڏول سان گدلو نٿو ٿئي۔

ادبي حيثيت

روايتن موجب حسّان بن ثابت پنهنجي زماني ۾ مديني جي شاعرن ۾ سڀ کان وڏو شاعر سمجهيو ويندو هو ۽ يمن جي شاعرن ۾ به نمايان حيثيت رکندو هو. سندس شاعري جو هڪ وڏو ديوان موجود آهي، پر نقادن جو خيال آهي ته ان ۾ ڪيترائي اهڙا شعر به شامل ٿي ويا آهن جيڪي اصل ۾ سندس نه هئا.

حسّان بن ثابت جي شاعري جا موضوع

حسّان بن ثابت جي شاعري جو وڏو حصو هجاءُ (satire) تي مشتمل آهي، جڏهن⁠ته باقي حصو انصار تي فخر ڪرڻ، محمد رسول الله ﷺ جي مدح، غساسنه، نعمان بن منذر ۽ ٻين عرب سردارن ۽ معزز ماڻهن جي ساراهه ڪرڻ تي ٻڌل آهي۔ ان کان علاوه سندس شاعري ۾ لهو، شراب ۽ محفلن جي بيان سان گڏ ڪجهه غزل به ملن ٿا۔ پر جڏهن هن اسلام قبول ڪيو ته هن اسلامي اصولن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو۔ حسّان بن ثابت جي شاعري مان معلوم ٿئي ٿو ته اسلامي شاعري ۾ اظهار جي نرمي پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان شاعرن جي دلين کي آباد ڪري ڇڏيو هو۔ سندس شاعري تي قرآن ۽ حديث نبوي جو گهڻو اثر نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ ان ۾ بدوي صحراوي لفظ به موجود آهن۔

حسّان بن ثابت جي بيتن ۾ الڳ الڳ خيال ۽ موضوع نظر اچن ٿا، پر سڀني جو مرڪزي موضوع هڪ ئي آهي: اها دعوت جنهن ماڻهن جي فڪر ۽ زندگي جي انداز ۾ وڏو تبديلي آندي۔ حسّان بن ثابت جي شاعريءَ واري شخصيت کي چار حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

حسّان بن ثابت جي قبائلي شاعري

اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ حسّان بن ثابت پنهنجي قوم جي دفاع ۽ فخر ۾ شاعري ڪندو هو۔ سندس قبائلي شاعري ۾ فخر جو رنگ غالب آهي۔ ان جو سبب سندس قبيلي بنو خزرج ۽ بنو اوس جي وچ ۾ جاري دشمني هئي۔ حسّان جي فخر واري شاعري ۾ بلند لهجو ۽ طاقتور جذبو نظر اچي ٿو۔

حسّان بن ثابت جو غسانين سان تعلق

حسّان بن ثابت جو تعلق غساني درٻار سان ٿيو، جتي هن غسان جي ڪيترن اميرن جي مدح ڪئي۔ انهن مان مشهور عمرو رابع بن حارث، سندس ڀاءُ نعمان، ۽ خاص طور تي جبل بن ايھم هئا۔ غساني حڪمرانن شاعر کي ويجهو رکيو، عزت ڏني، کيس گهڻيون عطائون ڏنيون ۽ هڪ سالياني وظيفو مقرر ڪيو۔ حسّان پنهنجي شاعري سان انهن جي سخاوت جو اعتراف ڪندو هو:

يسقون من ورد البريص عليهم\\بردى يصفق بالرحيق السلـل

بيض الوجوه كريمة أحسابهم\\شمُّ الأنوف من الطراز الأول

ترجمو:

هو کين البريص جي چشمي مان پاڻي پيارين ٿا، جنهن جو وهڪرو صاف شراب وانگر چمڪي ٿو۔

سندن چهرا روشن آهن ۽ سندن نسب نهايت معزز،

۽ سندن نڪ بلند، وڏي شان ۽ مرتبي وارا آهن۔

— حسان بن ثابت

حسّان بن ثابت جي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حسّان بن ثابت پاڻ کي اسلام جي دفاع لاءِ وقف ڪري ڇڏيو ۽ جاھليت جي حامين کي جواب ڏيڻ لڳو۔ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ زباني مقابلا ٿيندا رهيا، ۽ شاعري جدوجهد جو ذريعو بڻجي وئي: جنهن ۾ هو دشمنن تي هجاءُ ڪندو هو ۽ پنهنجي ساٿين جي مدح ڪندو هو۔ پر اها مدح يا هجاءُ ڪنهن مالي فائدي لاءِ نه هئي، بلڪه رسول الله ﷺ جي دفاع لاءِ هئي۔ اها شاعري ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿي:

1 ـ مدح:

ان دور جي حسّان جي شاعري ۾ مدح گهڻو ڪري رسول الله ﷺ، سندن خليفن ۽ وڏن صحابه جي باري ۾ آهي، جيڪي اسلام جي دفاع ۾ نمايان ڪردار ادا ڪري چڪا هئا۔ اها مدح عام مدح کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مال يا سخاوت جي تعريف گهٽ ۽ اخلاقي خوبيون، نبي ﷺ جي رسالت ۽ سچائي جو بيان وڌيڪ آهي۔ حسّان چوي ٿو:

نبي أتانا بعد يأس وفترة من الرسل\\والأوثان في الأرض تعبد

فأمسى سراجًا مستنيرًا وهاديًا\\يلوح كما لاح الصقيل المهنـد وأنذرنا نارًا وبشر جـنة\\وعلمنا الإسلام، فالله نحــمد وأنت إله الخلق ربي وخالقي\\بذلك ما عمرت في الناس أشهد

ترجمو:

هڪ نبي اسان وٽ آيو ان وقت جڏهن رسولن جي وچ ۾ وقفو هو ۽ زمين تي بتن جي پوڄا ٿي رهي هئي۔

پوءِ هو هڪ روشن چراغ ۽ هدايت ڪندڙ بڻجي اڀريو، جيئن چمڪندڙ تلوار روشني ڏئي ٿي۔

هن اسان کي دوزخ کان ڊيڄاريو ۽ جنت جي خوشخبري ڏني، ۽ اسان کي اسلام سيکاريو، تنهن ڪري اسان الله جو شڪر ادا ڪريون ٿا۔

۽ تون ئي مخلوق جو خدا، منهنجو رب ۽ منهنجو خالق آهين،

۽ مان پنهنجي زندگيءَ تائين ماڻهن ۾ ان جي گواهي ڏيندو رهندس۔

— حسان بن ثابت

اهڙي مدح ۾ محمد ﷺ جو مرثيو به شامل آهي، جنهن ۾ شاعر گرم ڳوڙها وهائي ٿو ۽ رسول جي فضيلتن کي ياد ڪري ٿو:

مع المصطفى أرجو بذاك جواره\\وفي نيل ذلك اليوم أسعى وأجهد

ترجمو:

مصطفى ﷺ سان گڏ سندس پاڙيسري ٿيڻ جي اميد رکان ٿو،

۽ ان ڏينهن کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوشش ۽ محنت ڪندو رهان ٿو۔

— حسان بن ثابت

2 ـ هجاءُ (Satire):

حسّان بن ثابت جو هجاءُ خاص طور تي انهن قريش وارن ڏانهن هو جيڪي نئين دين جي مخالفت ڪندا هئا ۽ رسول ﷺ تي طعن ڪندا هئا۔ شاعر سندن خلاف سخت لهجو اختيار ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو رسول الله ﷺ سان نسبي تعلق به هو۔ هو انهن مان هر هڪ کي قريشي خاندان کان ڌار ڪري ڏيکاريندو، ڄڻ هو ان خاندان ۾ اجنبي هجي۔ پوءِ هو سندس ماءُ جي نسب جو ذڪر ڪري ان تي سخت تنقيد ڪندو ۽ سندس اخلاق، عزت ۽ ڪردار تي به حملا ڪندو، ۽ ان کي جهالت، بخل، بزدلي ۽ جنگ ۾ ڀڄڻ جهڙين صفتن سان بيان ڪندو۔

حسّان بن ثابت جي وفات

حسّان بن ثابت مدينه ۾ 35 هـ ۽ 40 هـ جي وچ واري عرصي ۾، علي بن ابي طالب جي خلافت دوران وفات ڪري ويو۔ ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ هڪ سئو ويهه سال ٻڌائي وڃي ٿي۔ ڪجهه مؤرخن جي راءِ آهي ته حسّان بن ثابت جي وفات معاويه بن ابي سفيان جي خلافت جي زماني ۾ ٿي، يعني تقريباً 50 هـ کان 54 هـ جي وچ ۾۔

سندس ورثو ۽ اثر

فلسطيني شاعر سليم يعقوبي پاڻ کي “حسّانِ فلسطين” جو لقب ڏنو ۽ ان کي پنهنجو ادبي تخلص طور اختيار ڪيو۔

روايت ڪندڙ

روايت ڪندڙ جا استاد

نالو	مشهور نالو	درجو
عبد الرحمن بن صخر	أبو هريره دوسي / وفات: 57 هـ	صحابي

راوي جا شاگرد

نالو	مشهور نالو	درجو
ابو الحسن	أبو الحسن، عبد الله بن حارث هاشمي جو آزاد ڪيل غلام	ثقة
براء بن عازب بن حارث بن عدي بن مجدعه	براء بن عازب انصاري	صحابي
حبيب بن قيس بن دينار	حبيب بن أبي ثابت اسدي	ثقه، وڏو فقيه
سعيد بن مسيب بن حزن بن ابي وهب بن عمرو	سعيد بن مسيب قریشي	مضبوط عالم، وڏن فقيهن مان هڪ
عبد الرحمن بن حسان بن ثابت بن منذر	عبد الرحمن بن حسان انصاري / پيدائش: 6 هـ / وفات: 104 هـ	له إدراڪ
عبد الرحمن بن صخر	أبو هريره ادوسي / وفات: 57 هـ	صحابي
عبد الله بن عبد الرحمن بن عوف بن عبد عوف	أبو سلما بن عبد الرحمن زهري / پيدائش: 22 هـ / وفات: 94 هـ	ثقة امام، گهڻيون روايتون بيان ڪندڙ
عروا بن ازبير بن عوام بن خويلد بن اسد	عروا بن زبير اسدي / وفات: 94 هـ	ثقه، مشهور فقيه

ماخذ

• صحيح مسلم
• سير اعلام النبلاء
• الإصابة في تمييز الصحابة
• دعوتِ اسلامي جي شاعري نبوت ۽ خلفاءِ راشدين جي دور ۾