مواد ڏانھن هلو

جينوم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سلسلي جو حصو
جينيات
 
انساني نر جي ڊپلوئڊ جينوم کي ٺاهيندڙ 46 ڪروموسومن جي تصوير (مائيٽوڪونڊريائي ڪروموسوم ڏيکاريل ناهن).

ماليڪيولي حياتيات ۽ جينيات جي شعبن ۾، جينوم ڪنهن جاندار جي سموري جينياتي ڄاڻ کي چيو ويندو آهي. اهو ڊي اين اي جي نيوڪليوٽائيڊ تسلسلن (يا آر اين اي وائرسن ۾ آر اين اي جي تسلسلن) تي مشتمل هوندو آهي. مرڪزي جينوم ۾ پروٽين ڪوڊ ڪندڙ جين، غير ڪوڊ ڪندڙ جين، جينوم جا ٻيا فعلي علائقا جهڙوڪ ضابطي وارا تسلسل (ڏسو غير ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي)، ۽ اڪثر غير فعلي ڊي اين اي جو هڪ وڏو حصو شامل هوندو آهي، جنهن جو ڪو واضح ڪم معلوم نه آهي.[1][2] لڳ ڀڳ سڀني يوڪيريوٽس ۾ مائيٽوڪونڊريا ۽ هڪ ننڍو مائيٽوڪونڊريائي جينوم موجود هوندو آهي.[1] الجائي ۽ ٻوٽن ۾ ڪلوروپلاسٽ پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ ڪلوروپلاسٽ جينوم هوندو آهي.

جينوم جي مطالعي کي جينوميات چيو ويندو آهي. ڪيترن ئي جاندارن جي جينومن جي تسلسل سازي ڪئي وئي آهي ۽ انهن جي مختلف علائقن جي تشريح پڻ ڪئي وئي آهي. سڀ کان پهرين تسلسل ڪيل جينوم وائرس φX174 جو هو، جنهن جي تسلسل سازي 1977ع ۾ ڪئي وئي.[3] پهرين پروڪيريوٽ جينوم، هيموفيلس انفلوئنزا، جو تسلسل 1995ع ۾ شايع ٿيو؛[4] جڏهن تہ خمير سيڪيرومائيسس سيريويسيا جو جينوم 1996ع ۾ تسلسل ڪيل پهريون يوڪيريائي جينوم بڻيو.[5] انساني جينوم منصوبو آڪٽوبر 1990ع ۾ شروع ڪيو ويو ۽ انساني جينوم جي پهرين ابتدائي تسلسل جو اعلان اپريل 2003ع ۾ ڪيو ويو.[6][7]

اصطلاح جي ابتدا

[سنواريو]

جينوم جو اصطلاح 1920ع ۾ جرمنيءَ جي هيمبرگ يونيورسٽي ۾ نباتيات جي پروفيسر هانس ونڪلر وضع ڪيو.[8] آڪسفورڊ ڊڪشنريز ۽ آن لائين ايٽيمالاجي ڊڪشنري موجب هي نالو جين ۽ ڪروموسوم لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو آهي.[9][10][11][12] تنهن هوندي بہ، هن موضوع تي وڌيڪ تفصيلي بحث لاءِ اومڪس ڏسو. ان وقت -اوم پڇاڙيءَ وارا ڪجهه لاڳاپيل لفظ اڳ ئي موجود هئا، جهڙوڪ بايوم ۽ رائيزوم، جن هڪ اهڙو اصطلاحي سلسلو جوڙيو هو، جنهن ۾ جينوم پڻ منظم نموني ٺهڪي اچي ٿو.[13]

وصف

[سنواريو]

جينوم جو اصطلاح عام طور انهن ڊي اين اي (يا ڪڏهن ڪڏهن آر اين اي) ماليڪيولن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ڪنهن جاندار جي جينياتي ڄاڻ کڻن ٿا، پر ڪڏهن ڪڏهن اهو طئي ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي تہ ڪهڙن ماليڪيولن کي ان ۾ شامل ڪيو وڃي. مثال طور، بيڪٽيريا ۾ عام طور هڪ يا ٻه وڏا ڊي اين اي ماليڪيول (ڪروموسوم) هوندا آهن، جن ۾ سمورو ضروري جينياتي مواد موجود هوندو آهي، پر انهن ۾ ڪروموسومن کان ٻاهر ننڍا پلازمڊ ماليڪيول پڻ هوندا آهن، جيڪي اهم جينياتي ڄاڻ کڻندا آهن. سائنسي ادب ۾ جينوم جو اصطلاح بيڪٽيريا جي حوالي سان عام طور وڏن ڪروموسومي ڊي اين اي ماليڪيولن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.[14]

مرڪزي جينوم

[سنواريو]

يوڪيريائي جينومن جي وصف ڪرڻ اڃا وڌيڪ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀني يوڪيريائي نسلن ۾ مرڪزي ڪروموسومن سان گڏ مائيٽوڪونڊريا ۾ پڻ اضافي ڊي اين اي ماليڪيول موجود هوندا آهن. ان کان سواءِ الجائي ۽ ٻوٽن ۾ ڪلوروپلاسٽ ڊي اين اي پڻ موجود هوندو آهي. گهڻن درسي ڪتابن ۾ مرڪزي جينوم ۽ عضيوڙي جي جينومن (مائيٽوڪونڊريا ۽ ڪلوروپلاسٽ جينومن) جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. تنهن ڪري، جڏهن مثال طور انساني جينوم جو ذڪر ڪيو ويندو آهي تہ ان مان عام طور رڳو جيوگهرڙي جي مرڪز ۾ موجود جينياتي مواد مراد هوندو آهي.[1][15] سائنسي ادب ۾ جينوم جو اهو ئي استعمال سڀ کان وڌيڪ عام آهي.

پلوئڊي

[سنواريو]

گهڻا يوڪيريوٽ ڊپلوئڊ هوندا آهن، يعني مرڪز ۾ هر ڪروموسوم جون ٻه ڪاپيون موجود هونديون آهن، پر جينوم مان مراد هر ڪروموسوم جي رڳو هڪ ڪاپي هوندي آهي. ڪجهه يوڪيريوٽن ۾ مخصوص جنسي ڪروموسوم هوندا آهن، جهڙوڪ ٿڻائتن جا ايڪس ۽ واءِ ڪروموسوم، تنهن ڪري جينوم جي فني وصف ۾ ٻنهي جنسي ڪروموسومن کي شامل ڪرڻ ضروري آهي. مثال طور، انسان جو معياري حوالياتي جينوم 22 آٽوسومن مان هر هڪ جي هڪ ڪاپي، هڪ ايڪس ڪروموسوم ۽ هڪ واءِ ڪروموسوم تي مشتمل آهي.[16]

تسلسل سازي ۽ نقشابندي

[سنواريو]

جينوم تسلسل انهن سڀني نيوڪليوٽائيڊن (ڊي اين اي جينومن ۾ اي، سي، جي ۽ ٽي) جي مڪمل فهرست آهي، جيڪي ڪنهن فرد يا نسل جي سمورن ڪروموسومن کي ٺاهين ٿا. ڪنهن هڪ نسل جي فردن ۾ نيوڪليوٽائيڊن جي وڏي اڪثريت هڪجهڙي هوندي آهي، پر جينياتي گوناگونيت کي سمجهڻ لاءِ ڪيترن فردن جي جينومن جي تسلسل سازي ضروري هوندي آهي.

ڊي اين اي تسلسل جو هڪ حصو — وائرس جي مڪمل جينوم جو نمونو

1976ع ۾ بيلجيم جي گينٽ يونيورسٽي ۾ والٽر فيئرز پهريون سائنسدان هو، جنهن هڪ وائرسي آر اين اي جينوم، يعني بيڪٽيريوفيج ايم ايس 2، جو مڪمل نيوڪليوٽائيڊ تسلسل مقرر ڪيو. ايندڙ سال فريڊ سينگر پهريون مڪمل ڊي اين اي جينوم تسلسل، فيج ايڪس 174 جو، مڪمل ڪيو، جيڪو 5,386 بنيادي جوڙن تي مشتمل هو.[17][18]

تسلسل ڪيل پهريون بيڪٽيريائي جينوم هيموفيلس انفلوئنزا جو هو، جنهن کي 1995ع ۾ جينومي تحقيق جي اداري جي هڪ ٽيم مڪمل ڪيو. ڪجهه مهينن کان پوءِ پهريون يوڪيريائي جينوم مڪمل ڪيو ويو، جڏهن خمير سيڪيرومائيسس سيريويسيا جي 16 ڪروموسومن جا تسلسل شايع ڪيا ويا؛ اهو ڪم 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ڪيل يورپي قيادت واري ڪوشش جو نتيجو هو. آرڪيئن جو پهريون جينوم تسلسل، ميٿانوڪوڪس جيناشيئي، 1996ع ۾ مڪمل ڪيو ويو، جيڪو پڻ جينومي تحقيق جي اداري پاران ڪيو ويو.[19]

نئين ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان جينوم جي تسلسل سازي تمام گهڻي سستي ۽ آسان ٿي وئي آهي ۽ مڪمل جينوم تسلسلن جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. آمريڪا جا صحت جا قومي ادارا جينومي ڄاڻ جي ڪيترن جامع ڊيٽابيسن مان هڪ کي برقرار رکن ٿا.[20] مڪمل ٿيل هزارين جينوم تسلسل سازي منصوبن ۾ چانور، ڪوئو، ٻوٽو ايرابيڊوپسس ٿاليانا، پفر مڇي ۽ بيڪٽيريا اي. ڪولائي جا جينوم شامل آهن.

ڊسمبر 2013ع ۾ سائنسدانن پهريون ڀيرو قديم انسانن جي هڪ ناپيد نسل، نينڊرٿال، جي سموري جينوم جي تسلسل سازي ڪئي. اهو جينوم سائبيريا جي هڪ غار مان مليل 130,000 سال پراڻي نينڊرٿال جي پير جي آڱر جي هڏي مان حاصل ڪيو ويو هو.[21][22]

وائرسي جينوم

[سنواريو]

وائرسي جينوم يا تہ آر اين اي يا ڊي اين اي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا. آر اين اي وائرسن جا جينوم هڪ تاندو آر اين اي يا ٻه تاندو آر اين اي ٿي سگهن ٿا ۽ انهن ۾ هڪ يا وڌيڪ الڳ آر اين اي ماليڪيول، يعني ڀاڱا، موجود ٿي سگهن ٿا؛ اهڙيءَ طرح جينوم هڪ ڀاڱي وارو يا گهڻن ڀاڱن وارو ٿي سگهي ٿو. ڊي اين اي وائرسن جا جينوم پڻ هڪ تاندو يا ٻه تاندو ٿي سگهن ٿا. گهڻن ڊي اين اي وائرسن جا جينوم ڊي اين اي جي هڪ سڌي ماليڪيول تي مشتمل هوندا آهن، پر ڪجهه جا جينوم گول ڊي اين اي ماليڪيول مان ٺهيل هوندا آهن.[23]

پروڪيريائي جينوم

[سنواريو]

پروڪيريوٽن ۽ يوڪيريوٽن ٻنهي جا جينوم ڊي اين اي تي مشتمل هوندا آهن. آرڪيا ۽ گهڻن بيڪٽيرين ۾ هڪ گول ڪروموسوم هوندو آهي،[24] جڏهن تہ ڪجهه بيڪٽيريائي نسلن ۾ سڌا يا گهڻا ڪروموسوم هوندا آهن.[25][26]

جيڪڏهن ڊي اين اي جي نقل سازي بيڪٽيريائي جيوگهرڙن جي ورهاست کان وڌيڪ تيزيءَ سان ٿئي تہ هڪ جيوگهرڙي ۾ ڪروموسوم جون گهڻيون ڪاپيون موجود ٿي سگهن ٿيون. جيڪڏهن جيوگهرڙا ڊي اين اي جي نقل سازي کان وڌيڪ تيزيءَ سان ورهائجن تہ جيوگهرڙي جي ورهاست ٿيڻ کان اڳ ئي ڪروموسوم جي نقل سازي جا ڪيترائي عمل شروع ٿي سگهن ٿا، جنهن سان ڌيئر جيوگهرڙن کي مڪمل جينومن سان گڏ اڳ ئي جزوي طور نقل ٿيل ڪروموسوم پڻ ملي سگهن ٿا. گهڻن پروڪيريوٽن جي جينومن ۾ ورجائجي ويل ڊي اين اي تمام ٿورو هوندو آهي.[27] تنهن هوندي بہ، ڪجهه هم حيات بيڪٽيريا، مثال طور سيراٽيا سمبيوٽيڪا، جا جينوم ننڍا ٿيل هوندا آهن ۽ انهن ۾ پسوڊوجينن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي: انهن جي ڊي اين اي جو رڳو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حصو پروٽينن لاءِ ڪوڊ ڪري ٿو.[28][29]

ڪجهه بيڪٽيرين ۾ اضافي جينياتي مواد پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو انهن جي جينوم جو حصو هوندو آهي ۽ پلازمڊن ۾ موجود هوندو آهي. انهيءَ سبب جينوم لفظ کي ڪروموسوم جي هم معنيٰ طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي.

يوڪيريائي جينوم

[سنواريو]
هڪ عام انساني جيوگهرڙي ۾ جينوم آٽوسومن جي 22 جوڙن، ٻن جنسي ڪروموسومن (هيٺ ساڄي پاسي مادي ۽ نر صورتون ڏيکاريل) ۽ مائيٽوڪونڊريائي جينوم (هيٺ کاٻي پاسي "MT" طور ماپ موجب ڏيکاريل) ۾ موجود هوندو آهي.

يوڪيريائي جينوم هڪ يا وڌيڪ سڌن ڊي اين اي ڪروموسومن تي مشتمل هوندا آهن. ڪروموسومن جو انگ تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو؛ مثال طور جيڪ جمپر چيلي ۽ هڪ غير جنسي نيميٽوڊ ۾ رڳو هڪ هڪ جوڙو هوندو آهي،[30] جڏهن تہ فرن جي هڪ نسل ۾ 720 جوڙا هوندا آهن.[31] ٻين جينومن جي ڀيٽ ۾ يوڪيريائي جينومن ۾ ڊي اين اي جو مقدار حيرت انگيز حد تائين وڏو هوندو آهي. اهو مقدار پروٽين ڪوڊ ڪندڙ ۽ غير ڪوڊ ڪندڙ جينن لاءِ گهربل مقدار کان بہ گهڻو هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ يوڪيريائي جينومن جي جسامت ۾ 64,000 ڀيرا تائين فرق ڏٺو ويو آهي.[32] هيءَ خاصيت گهڻو ڪري ورجائجي ويل ڊي اين اي ۽ منتقل ٿيندڙ عنصرن جي موجودگيءَ سبب آهي.

هڪ عام انساني جيوگهرڙي ۾ 22 آٽوسومن مان هر هڪ جون ٻه ڪاپيون هونديون آهن، جن مان هڪ ماءُ ۽ ٻي پيءُ کان ورثي ۾ ملي ٿي، ۽ انهن سان گڏ ٻه جنسي ڪروموسوم هوندا آهن؛ اهڙيءَ طرح جيوگهرڙو ڊپلوئڊ هوندو آهي. گيميٽس، جهڙوڪ بيضا، اسپرم، اسپور ۽ پولن، هيپلوئڊ هوندا آهن، يعني انهن ۾ هر ڪروموسوم جي رڳو هڪ ڪاپي هوندي آهي. مرڪز ۾ موجود ڪروموسومن کان سواءِ ڪلوروپلاسٽ ۽ مائيٽوڪونڊريا جهڙن عضيوڙن وٽ پنهنجو ڊي اين اي پڻ هوندو آهي. مائيٽوڪونڊريا جي پنهنجي جينياتي مواد کي عام طور مائيٽوڪونڊريائي جينوم چيو ويندو آهي، جڏهن تہ ڪلوروپلاسٽ جي ڊي اين اي کي پلاسٽوم چيو وڃي ٿو. جن بيڪٽيرين مان اهي عضيوڙا ارتقايا، انهن وانگر مائيٽوڪونڊريا ۽ ڪلوروپلاسٽ وٽ پڻ گول ڪروموسوم هوندو آهي.

پروڪيريوٽن جي ابتڙ، جتي پروٽين ڪوڊ ڪندڙ جينن ۾ ايگزون-انٽرون تنظيم موجود تہ هوندي آهي پر نسبتاً ناياب آهي، يوڪيريوٽن جي جينن ۾ اها خصوصيت عام هوندي آهي ۽ انهن جي جينومن ۾ ورجائجي ويل ڊي اين اي جو مقدار مختلف هوندو آهي. ٿڻائتن ۽ ٻوٽن ۾ جينوم جو وڏو حصو ورجائجي ويل ڊي اين اي تي مشتمل هوندو آهي.[33]

ڊي اين اي تسلسل سازي

[سنواريو]

وڏي پيماني واري تيز رفتار ٽيڪنالاجي نون جينومن جي تسلسل سازي ۽ گڏجڻ کي گهڻو وڌيڪ دستياب بڻائي ڇڏيو آهي. تسلسل ۾ موجود پولي مورفزم عام طور ٻيهر تسلسل ڪيل نمونن کي هڪ حوالياتي جينوم سان ڀيٽڻ سان سڃاتا ويندا آهن، جڏهن تہ ڪوريج جي کوٽائي ۽ ميپنگ ٽوپولاجيءَ جو تجزيو ڪروموسومي منتقلي ۽ حصيوار نقل جهڙين بناوتي تبديليين بابت ڄاڻ ڏئي سگهي ٿو.

ڪوڊ ڪندڙ تسلسل

[سنواريو]

ڊي اين اي جا اهي تسلسل، جيڪي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون رکن ٿا، ڪوڊ ڪندڙ تسلسل سڏجن ٿا. جينوم جو ڪيترو حصو انهن تسلسلن تي مشتمل آهي، اهو مختلف جاندارن ۾ تمام گهڻو مختلف هوندو آهي. وڏي جينوم جو مطلب لازمي طور وڌيڪ جين ناهن، ۽ پيچيده يوڪيريوٽن ۾ جينوم جي جسامت وڌڻ سان غير ورجائجي ويل ڊي اين اي جو تناسب گهٽجي ٿو.[33]

غير ڪوڊ ڪندڙ تسلسل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو غير ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي

غير ڪوڊ ڪندڙ تسلسلن ۾ انٽرون، غير ڪوڊ ڪندڙ آر اين اي جا تسلسل، ضابطي وارا علائقا ۽ ورجائجي ويل ڊي اين اي شامل آهن. انساني جينوم جو لڳ ڀڳ 98٪ حصو غير ڪوڊ ڪندڙ تسلسلن تي مشتمل آهي. جينوم ۾ ورجائجي ويل ڊي اين اي جا ٻه مکيه قسم آهن: ٽينڊم ورجاءُ ۽ پکڙيل ورجاءُ.[34]

ٽينڊم ورجاءُ

[سنواريو]

ننڍا غير ڪوڊ ڪندڙ تسلسل، جيڪي هڪ ٻئي جي پٺيان مٿي کان پڇاڙي تائين ورجائجن، ٽينڊم ورجاءُ سڏجن ٿا. مائڪروسيٽلائيٽس عام طور 2–5 بنيادي جوڙن جي ورجاءَ تي مشتمل هوندا آهن، جڏهن تہ ميني سيٽلائيٽ ورجاءُ تقريباً 30–35 بنيادي جوڙا ڊگها هوندا آهن. ٽينڊم ورجاءُ انساني جينوم جو لڳ ڀڳ 4٪ ۽ ميوي واري مک جي جينوم جو لڳ ڀڳ 9٪ حصو ٺاهين ٿا.[35] ٽينڊم ورجاءُ فعلي پڻ ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ٿڻائتن ۾ ٽيلوميئر TTAGGG واري ٽينڊم ورجاءَ مان ٺهيل هوندا آهن ۽ ڪروموسومن جي پڇاڙين جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.

ڪجهه حالتن ۾ ايگزونن يا انٽرونن اندر ٽينڊم ورجائن جي انگ ۾ واڌ بيماري جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[36] مثال طور، انساني هنٽنگٽن جين ۾ عام طور CAG نيوڪليوٽائيڊن جا 6–29 ٽينڊم ورجاءُ هوندا آهن، جيڪي پولي گلوٽامين سلسلي لاءِ ڪوڊ ڪن ٿا. جڏهن اهي ورجاءُ 36 کان وڌيڪ ٿي وڃن تہ هنٽنگٽن بيماري پيدا ٿي سگهي ٿي، جيڪا هڪ اعصابي زوال واري بيماري آهي. اهڙن ئي ٽينڊم ورجائن جي وڌڻ سان انسانن ۾ ويهه کن مختلف بيماريون لاڳاپيل ڄاتيون وڃن ٿيون. وڌيل پولي گلوٽامين سلسلن وارا پروٽين نيورونن جي موت جو سبب ڪيئن بڻجن ٿا، اهو مڪمل طور واضح ناهي. هڪ امڪان اهو آهي تہ اهي پروٽين صحيح نموني فولڊ نٿا ٿين ۽ ٽٽڻ کان بچي گڏجڻ شروع ڪن ٿا، جنهن سان اهم ٽرانسڪرپشن فيڪٽر پڻ ڦاسي سگهن ٿا ۽ نتيجي ۾ جين اظهار متاثر ٿئي ٿو.[36]

ٽينڊم ورجاءُ عام طور نقل سازي دوران سلپ ٿيڻ، اڻبرابر ڪراس اوور ۽ جين تبديليءَ جي ڪري پيدا ٿين ٿا.[37]

منتقل ٿيندڙ عنصر

[سنواريو]

منتقل ٿيندڙ عنصر اهڙا ڊي اين اي تسلسل آهن، جيڪي هڪ مخصوص بناوت رکن ٿا ۽ جينوم اندر پنهنجي جاءِ تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.[35][27][38] اهي يا تہ "ڪاپي ۽ پيسٽ" واري طريقي سان پاڻ کي نقل ڪري نئين جاءِ تي داخل ٿين ٿا، يا "ڪٽ ۽ پيسٽ" واري طريقي سان جينوم مان ڪٽي نئين هنڌ داخل ٿين ٿا. انساني جينوم ۾ منتقل ٿيندڙ عنصرن جا ٽي اهم طبقا آهن، جيڪي مجموعي طور انساني ڊي اين اي جو 45٪ کان وڌيڪ حصو ٺاهين ٿا: ڊگها پکڙيل مرڪزي عنصر (LINEs)، ننڍا پکڙيل مرڪزي عنصر (SINEs)، ۽ اندريون ريٽرو وائرس. اهي عنصر ميزبان جاندار جي جينياتي ضابطي کي تبديل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا.[32]

منتقل ٿيندڙ عنصرن جي حرڪت يوڪيريائي جينومن جي ارتقا جي اهم محرڪن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ انهن جي داخل ٿيڻ سان جينن جا ڪم متاثر ٿي سگهن ٿا، منتقل ٿيندڙ عنصرن جي وچ ۾ هم شڪل ٻيهر ميلاپ سان نقلون پيدا ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي ايگزونن ۽ ضابطي وارن تسلسلن کي نون هنڌن ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا.[39]

ريٽروٽرانسپوزون
[سنواريو]

ريٽروٽرانسپوزون گهڻو ڪري يوڪيريوٽن ۾ ملن ٿا ۽ پروڪيريوٽن ۾ عام طور موجود ناهن.[40] ڪيترن يوڪيريائي جينومن جو وڏو حصو ريٽروٽرانسپوزونن تي مشتمل هوندو آهي. ريٽروٽرانسپوزون اهڙو منتقل ٿيندڙ عنصر آهي، جيڪو آر اين اي واري وچولي مرحلي وسيلي منتقل ٿئي ٿو.[41] اهو ڊي اين اي مان ٺهيل هوندو آهي، پر منتقلي لاءِ پهرين آر اين اي ۾ ٽرانسڪرائب ٿيندو آهي، پوءِ ريورس ٽرانسڪرپٽيز نالي اينزائم جي مدد سان آر اين اي کي ٻيهر ڊي اين اي ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن ريٽروٽرانسپوزون جي پنهنجي تسلسل ۾ ريورس ٽرانسڪرپٽيز لاءِ جين موجود هجي تہ اهو پنهنجي منتقلي پاڻ شروع ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن تہ اهڙي اينزائم کان خالي ريٽروٽرانسپوزون کي ڪنهن ٻئي ريٽروٽرانسپوزون مان ٺهيل ريورس ٽرانسڪرپٽيز استعمال ڪرڻو پوندو آهي. ريٽروٽرانسپوزون آر اين اي ۾ ٽرانسڪرائب ٿي پوءِ جينوم جي ڪنهن ٻي جاءِ تي ٻيهر ڊي اين اي جي صورت ۾ نقل ٿي داخل ٿي سگهن ٿا.[42] ريٽروٽرانسپوزونن کي ڊگهن آخري ورجائن (LTRs) ۽ غير ڊگهن آخري ورجائن (Non-LTRs) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[39]

ڊگها آخري ورجاءُ (LTRs) قديم ريٽرو وائرسي انفيڪشنن مان نڪتل آهن، تنهن ڪري اهي ريٽرو وائرسي پروٽينن سان لاڳاپيل پروٽينن لاءِ ڪوڊ ڪن ٿا، جن ۾ gag (وائرس جا بناوتي پروٽين)، pol (ريورس ٽرانسڪرپٽيز ۽ انٽيگريز)، pro (پروٽيز) ۽ ڪجهه حالتن ۾ env (لفافي) جين شامل آهن.[38] انهن جينن جي ٻنهي 5' ۽ 3' پڇاڙين تي ڊگها ورجاءُ موجود هوندا آهن. رپورٽن موجب، گهڻن ٻوٽن جي جينومن ۾ ايل ٽي آرز سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ جينوم جي جسامت ۾ وڏي فرق جو اهم سبب ٿي سگهن ٿا.[43]

غير ڊگها آخري ورجاءُ (Non-LTRs) ڊگهن پکڙيل مرڪزي عنصرن، ننڍن پکڙيل مرڪزي عنصرن ۽ پينيلوپي جهڙن عنصرن ۾ ورهايل آهن. ڊڪٽيواسٽيليم ڊسڪوئيڊيم ۾ ڊي آءِ آر ايس جهڙا عنصر پڻ غير ايل ٽي آرز ۾ شامل ٿين ٿا. غير ايل ٽي آرز يوڪيريائي جينومن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن.[44]

ڊگها پکڙيل عنصر (LINEs) ريورس ٽرانسڪرپٽيز ۽ اينڊونيوڪليئز لاءِ جين رکن ٿا، جنهن سبب اهي خودمختيار منتقل ٿيندڙ عنصر آهن. انساني جينوم ۾ لڳ ڀڳ 500,000 لائين عنصر موجود آهن، جيڪي جينوم جو لڳ ڀڳ 17٪ حصو ٺاهين ٿا.[45]

ننڍا پکڙيل عنصر (SINEs) عام طور 500 بنيادي جوڙن کان ننڍا هوندا آهن ۽ غير خودمختيار هوندا آهن، تنهن ڪري پنهنجي منتقلي لاءِ لائين عنصرن پاران ٺاهيل پروٽينن تي ڀاڙين ٿا.[46] ايلو عنصر پرائيميٽن ۾ سڀ کان عام سائين عنصر آهي. اهو لڳ ڀڳ 350 بنيادي جوڙا ڊگهو هوندو آهي ۽ تقريباً 1,500,000 ڪاپين سان انساني جينوم جو لڳ ڀڳ 11٪ حصو والاري ٿو.[39]

ڊي اين اي ٽرانسپوزون
[سنواريو]

ڊي اين اي ٽرانسپوزونن ۾ پڇاڙيءَ جي ابتڙ ورجائن جي وچ ۾ ٽرانسپوزيز اينزائم لاءِ جين موجود هوندو آهي. جڏهن اهو جين اظهار ٿئي ٿو تہ ٽرانسپوزيز ٽرانسپوزون جي ٻنهي پاسن تي موجود پڇاڙيءَ جي ابتڙ ورجائن کي سڃاڻي، ان کي جينوم مان ڪٽي، نئين هنڌ تي ٻيهر داخل ڪرڻ جي عمل کي تيز ڪري ٿو.[35] هي "ڪٽ ۽ پيسٽ" وارو طريقو عام طور ٽرانسپوزون کي ان جي اصل هنڌ جي ويجهو، لڳ ڀڳ 100 kb جي اندر، ٻيهر داخل ڪري ٿو.[39] ڊي اين اي ٽرانسپوزون بيڪٽيرين ۾ ملن ٿا ۽ انساني جينوم جو لڳ ڀڳ 3٪، جڏهن تہ گول ڪيڙي سي. ايليگنس جي جينوم جو لڳ ڀڳ 12٪ حصو ٺاهين ٿا.[39]

جينوم جي جسامت

[سنواريو]
لاگ–لاگ پلاٽ، جنهن ۾ جين بئنڪ ۾ جمع ڪرايل جينومن جي جسامت جي نسبت سان انهن ۾ تشريح ڪيل پروٽينن جو ڪل انگ ڏيکاريل آهي.

جينوم جي جسامت ڪنهن هيپلوئڊ جينوم جي هڪ ڪاپي ۾ موجود ڊي اين اي جي بنيادي جوڙن جو ڪل انگ آهي. مختلف نسلن ۾ جينوم جي جسامت تمام گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي. غير ڪرنگهيدار جاندارن جا جينوم عام طور ننڍا هوندا آهن، ۽ اهو منتقل ٿيندڙ عنصرن جي گهٽ انگ سان پڻ لاڳاپيل آهي. مڇين ۽ ايمفيبينن جا جينوم وچولي جسامت جا هوندا آهن، جڏهن تہ پکين جا جينوم نسبتاً ننڍا آهن. اهو تجويز ڪيو ويو آهي تہ اڏام ڏانهن ارتقائي منتقلي دوران پکين پنهنجي جينوم جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو. ان کان اڳ، ڊي اين اي ميٿائليشن جينوم جي مناسب واڌ جي اجازت ڏئي ٿي.[32]

انسانن ۾ مرڪزي جينوم لڳ ڀڳ 3.1 ارب ڊي اين اي نيوڪليوٽائيڊن تي مشتمل آهي، جيڪي 24 سڌن ماليڪيولن ۾ ورهايل آهن. انهن مان سڀ کان ننڍو ماليڪيول لڳ ڀڳ 45,000,000 نيوڪليوٽائيڊ ڊگهو ۽ سڀ کان وڏو لڳ ڀڳ 248,000,000 نيوڪليوٽائيڊ ڊگهو آهي، ۽ هر هڪ الڳ ڪروموسوم ۾ موجود هوندو آهي.[47] پروڪيريوٽن يا هيٺين يوڪيريوٽن ۾ بناوتي پيچيدگي ۽ جينوم جي جسامت جي وچ ۾ ڪو واضح ۽ مستقل لاڳاپو نظر نٿو اچي.[33][48] جينوم جي جسامت وڏي حد تائين ورجائجي ويل ڊي اين اي عنصرن جي وڌڻ ۽ گهٽجڻ تي دارومدار رکي ٿي.

جيئن تہ جينوم تمام گهڻو پيچيده هوندا آهن، تنهن ڪري تحقيق جي هڪ حڪمت عملي اها آهي تہ جينوم ۾ جينن جو انگ ممڪن حد تائين گهٽايو وڃي، پر جاندار جي زنده رهڻ جي صلاحيت برقرار رکي وڃي. هڪ جيوگهرڙي وارن جاندارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ جينومن سان گڏ، گهڻ جيوگهرڙي وارن جاندارن جي گهٽ ۾ گهٽ جينومن تي پڻ تجرباتي ڪم جاري آهي (ڏسو ترقياتي حياتيات). هي ڪم ٻنهي اِن وِوو ۽ اِن سِليڪو طريقن سان ڪيو وڃي ٿو.[49][50]

منتقل ٿيندڙ عنصرن سبب جينوم جي جسامت ۾ فرق

[سنواريو]
جينومن جي جسامت جو تقابلي جائزو

جينومن جي جسامت ۾ تمام وڏا فرق ڏٺا وڃن ٿا، خاص طور گهڻ جيوگهرڙي يوڪيريائي جينومن ۾، جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن فرقن جو وڏو حصو منتقل ٿيندڙ عنصرن جي مختلف مقدار سبب آهي، جيڪي ڪروموسومن ۾ پنهنجون نيون ڪاپيون ٺاهي ارتقا ڪن ٿا.[32] يوڪيريائي جينومن ۾ اڪثر اهڙن عنصرن جون هزارين ڪاپيون موجود هونديون آهن، جن مان گهڻين ۾ وقت سان اهڙيون ميوٽيشنون ٿي چڪيون هونديون آهن، جيڪي انهن کي غير فعلي بڻائي ڇڏين ٿيون.

جينومي تبديليون

[سنواريو]

ڪنهن جاندار جا سڀئي جيوگهرڙا هڪ ئي جيوگهرڙي مان پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري اصولي طور انهن جا جينوم هڪجهڙا هجڻ گهرجن؛ تنهن هوندي بہ ڪجهه حالتن ۾ فرق پيدا ٿي سگهن ٿا. جيوگهرڙي جي ورهاست دوران ڊي اين اي جي نقل ٿيڻ جو عمل ۽ ماحولياتي ميوٽاجنز سان واسطو، ٻنهي سببن سان جسمي جيوگهرڙن ۾ ميوٽيشنون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه حالتن ۾ اهڙيون ميوٽيشنون ڪينسر جو سبب بڻجن ٿيون، ڇاڪاڻ تہ اهي جيوگهرڙن کي وڌيڪ تيزيءَ سان ورهائجڻ ۽ ڀرپاسي جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ جي صلاحيت ڏين ٿيون.[51] انساني مدافعتي نظام جي ڪجهه لمفوسائٽن ۾ وي (ڊي) جي ٻيهر ميلاپ مختلف جينومي تسلسل پيدا ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ هر جيوگهرڙو هڪ منفرد اينٽي باڊي يا ٽي-جيوگهرڙي ري سيپٽر پيدا ڪري ٿو.

ميئوسس دوران ڊپلوئڊ جيوگهرڙا ٻه ڀيرا ورهائجن ٿا ۽ هيپلوئڊ جراثيمي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا. هن عمل دوران ٻيهر ميلاپ هم شڪل ڪروموسومن جي جينياتي مواد کي نئين سر ترتيب ڏئي ٿو، تنهن ڪري هر گيميٽ جو جينوم منفرد هوندو آهي.

جينوم-وياپڪ ٻيهر پروگرامنگ

[سنواريو]

ڪوئي جي ابتدائي جراثيمي جيوگهرڙن ۾ جينوم-وياپڪ ٻيهر پروگرامنگ دوران ايپي جينياتي امپرنٽ ختم ٿين ٿا، جنهن سان ٽوٽي پوٽنسي پيدا ٿئي ٿي. ٻيهر پروگرامنگ کي فعال ڊي اين اي ڊي ميٿائليشن سهارو ڏئي ٿي، جيڪو ڊي اين اي جي بيس ايڪسيزن مرمت واري رستي تي دارومدار رکي ٿو.[52] هي رستو ابتدائي جراثيمي جيوگهرڙن ۾ سي پي جي ميٿائليشن (5mC) کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. 5mC کي 5-هائيڊروڪسي ميٿائل سائيٽوسين (5hmC) ۾ تبديل ڪرڻ وسيلي ختم ڪيو ويندو آهي، ۽ هي تبديلي ڏهه-يارهن ڊائي آڪسيجنيز اينزائمن TET1 ۽ TET2 جي بلند سطح سان هلندي آهي.[53]

جينوم جو ارتقا

[سنواريو]

جينوم رڳو ڪنهن جاندار جي جينن جو مجموعو ناهن، پر انهن جون اهڙيون خاصيتون بہ هونديون آهن، جيڪي ڪنهن مخصوص جين يا ان جي پيداوار جي تفصيل کان سواءِ ماپي ۽ اڀياسي سگهجن ٿيون. محقق ڪيريوٽائپ، يعني ڪروموسومن جو انگ، جينوم جي جسامت، جينن جي ترتيب، ڪوڊون استعمال جو جهڪاءُ ۽ جي سي مواد جهڙين خاصيتن جو ڀيٽا وار مطالعو ڪن ٿا، جيئن اهو سمجهي سگهجي تہ اڄ موجود جينومن جي وڏي گوناگونيت ڪهڙن عملن جي نتيجي ۾ پيدا ٿي آهي.

نقلون جينوم جي جوڙجڪ ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. نقل ٿيڻ جو عمل ننڍن ٽينڊم ورجائن جي واڌ کان وٺي جينن جي مجموعن جي نقل، پوري ڪروموسوم جي نقل، يا سڄي جينوم جي نقل تائين ٿي سگهي ٿو. اهڙيون نقلون شايد نئين جينياتي گوناگونيت پيدا ٿيڻ جو بنيادي ذريعو آهن.[54]

افقي جين منتقلي اهو سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي تہ ڪڏهن ڪڏهن ٻن تمام پري لاڳاپيل جاندارن جي جينومن جا ننڍا حصا انتهائي هڪجهڙا ڇو هوندا آهن. افقي جين منتقلي ڪيترن جرثومن ۾ عام نظر اچي ٿي. ان کان علاوه، يوڪيريائي جيوگهرڙن ۾ پڻ ڪلوروپلاسٽ ۽ مائيٽوڪونڊريائي جينومن مان ڪجهه جينياتي مواد مرڪزي ڪروموسومن ڏانهن منتقل ٿيو آهي. جديد تجرباتي انگ اکر اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا تہ وائرس ۽ ذيلي وائرسي آر اين اي نيٽ ورڪ جينياتي نواڻ ۽ قدرتي جينوم ايڊيٽنگ پيدا ڪرڻ ۾ اهم محرڪ ٿي سگهن ٿا. جينياتي اڳڀرائي يا بيمارين جي رجحانن جي سڃاڻپ لاءِ جينوميات تي ٻڌل پهرين ڪمپنين مان مائرياڊ جينيٽڪس هئي، جيڪا مارڪ اسڪولنڪ ۽ ڪيون ڪمبرلن قائم ڪئي.[55]

افسانوي ادب ۾

[سنواريو]

سائنس فڪشن جا ڪيترائي ڪم جينوم تسلسلن جي دستيابي ۽ انهن جي ممڪن استعمال بابت خدشن کي پيش ڪن ٿا.

مائيڪل ڪرائٽن جي 1990ع واري ناول جراسڪ پارڪ ۽ ان کان پوءِ ٺهيل فلم ۾ هڪ ارب پتي جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، جيڪو هڪ ڏورانهين ٻيٽ تي ڪلون ڪيل ڊائنوسارن جو تفريحي پارڪ ٺاهي ٿو، پر ان جا نتيجا تباهه ڪندڙ نڪرن ٿا. هڪ جينياتي ماهر قديم مڇرن جي رت مان ڊائنوسارن جو ڊي اين اي حاصل ڪري ٿو ۽ خالي حصن کي جديد نسلن جي ڊي اين اي سان ڀري ڊائنوسارن جون ڪيترائي نسلون پيدا ڪري ٿو. هڪ افراتفري نظريي جي ماهر کان اهڙي ماحولياتي نظام جي سلامتي بابت راءِ ورتي وڃي ٿي، ۽ هو بار بار خبردار ڪري ٿو تہ منصوبي جا نتيجا اڳڪٿي کان ٻاهر ۽ آخرڪار ضابطي کان ٻاهر ٿي سگهن ٿا. جينومي ڄاڻ جي استعمال سان لاڳاپيل خطرا ڪتاب جي اهم موضوعن مان آهن.

1997ع جي فلم گٽاڪا هڪ مستقبل جي سماج ۾ قائم آهي، جتي ٻارن جا جينوم اهڙي ريت تيار ڪيا وڃن ٿا جو انهن ۾ والدين جي خاصيتن جو سڀ کان موزون ميلاپ موجود هجي، ۽ هر شخص جي جينوم جي بنياد تي دل جي بيماريءَ جو خطرو ۽ امڪاني حياتيءَ جي مدت جهڙا انگ پڻ درج ڪيا وڃن ٿا. جيڪي ماڻهو يوجينڪس پروگرام کان ٻاهر قدرتي نموني ڄمندا آهن، انهن کي "اِن-ويلڊز" چيو وڃي ٿو ۽ انهن سان امتيازي سلوڪ ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب کين معمولي نوڪريون ملن ٿيون. فلم جو مرڪزي ڪردار اهڙو ئي هڪ اِن-ويلڊ آهي، جيڪو پنهنجي مبينا جينياتي حدن کي چئلينج ڪري خلائي نيويگيٽر بڻجڻ جو خواب پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. فلم اهڙي مستقبل کان خبردار ڪري ٿي، جتي جينومي ڄاڻ سماجي تعصب ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ سخت طبقاتي فرق پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي جينياتي طور تي تبديل ڪيل ٻارن جو خرچ برداشت ڪري سگهن ٿا ۽ جيڪي نٿا ڪري سگهن.[56]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

سانچو:Col div

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 Graur, Dan; Sater, Amy K.; Cooper, Tim F. (2016). Molecular and Genome Evolution. Sinauer Associates, Inc. ISBN 9781605354699. OCLC 951474209.
  2. ↑ Brosius, J (2009). "The Fragmented Gene". Annals of the New York Academy of Sciences 1178 (1): 186–93. doi:10.1111/j.1749-6632.2009.05004.x. PMID 19845638. Bibcode: 2009NYASA1178..186B. https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2009.05004.x.
  3. ↑ "Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA". Nature 265 (5596): 687–95. February 1977. doi:10.1038/265687a0. PMID 870828. Bibcode: 1977Natur.265..687S. https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/687.
  4. ↑ "Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd". Science 269 (5223): 496–512. July 1995. doi:10.1126/science.7542800. PMID 7542800. Bibcode: 1995Sci...269..496F. https://archive.org/details/sim_science_1995-07-28_269_5223/page/496.
  5. ↑ "Life with 6000 genes". Science 274 (5287): 546, 563–67. 1996. doi:10.1126/science.274.5287.546. PMID 8849441. Bibcode: 1996Sci...274..546G. https://archive.org/details/sim_science_1996-10-25_274_5287/page/546.
  6. ↑ "The Human Genome Project: A Player's Perspective". Journal of Molecular Biology 319 (4): 931–942. 2002. doi:10.1016/S0022-2836(02)00333-9. PMID 12079320. https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-06-14_319_4/page/931.
  7. ↑ "Breakthrough: The Race to Find the Breast Cancer Gene". Nature Medicine 2 (2): 241–242. February 1996. doi:10.1038/nm0296-241. ISSN 1078-8956. https://doi.org/10.1038/nm0296-241.
  8. ↑ Winkler HL (1920). Verbreitung und Ursache der Parthenogenesis im Pflanzen- und Tierreiche. Jena: Verlag Fischer.
  9. ↑ "definition of Genome in Oxford dictionary". اصل نسخو مان 1 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "genome". آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري (Online ڇاپو). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. (Subscription or participating institution membership required.)
  11. ↑ "genome". Lexico UK English Dictionary. Oxford University Press. اصل نسخو مان August 24, 2022 تي محفوظ ڪيل.
  12. ↑ سانچو:Cite OEtymD
  13. ↑ Lederberg, Joshua; McCray, Alexa T. (2001). "'Ome Sweet 'Omics – A Genealogical Treasury of Words". The Scientist 15 (7). https://dla-mezczyzn.eu/d/pub2001047.pdf.
  14. ↑ "The ingenuity of bacterial genomes". Annual Review of Microbiology 74: 815–834. 2020. doi:10.1146/annurev-micro-020518-115822. PMID 32692614.
  15. ↑ Brown, TA (2018). Genomes 4. New York, NY, USA: Garland Science. ISBN 9780815345084.
  16. ↑ "Ensembl Human Assembly and gene annotation (GRCh38)". Ensembl. اصل نسخو مان 3 November 2023 تي محفوظ ڪيل. May 30, 2022 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "All about genes". beowulf.org.uk.
  18. ↑ Sanger, F.; Coulson, A.R. (May 1975). "A rapid method for determining sequences in DNA by primed synthesis with DNA polymerase" (en ۾). Journal of Molecular Biology 94 (3): 441–448. doi:10.1016/0022-2836(75)90213-2. ISSN 0022-2836. PMID 1100841. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0022283675902132.
  19. ↑ "TIGR Scientists Complete the First Genome Sequence of an Oral Pathogen Associated with Severe Adult Periodontal Disease". June 12, 2001.
  20. ↑ "Genome Home". 2010-12-08. اصل نسخو مان 9 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2011 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Zimmer C (18 December 2013). "Toe Fossil Provides Complete Neanderthal Genome". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-01-02 تي محفوظ ڪيل. 18 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains". Nature 505 (7481): 43–49. January 2014. doi:10.1038/nature12886. PMID 24352235. Bibcode: 2014Natur.505...43P.
  23. ↑ Gelderblom, Hans R. (1996). Structure and Classification of Viruses (4th ڇاپو). Galveston, TX: The University of Texas Medical Branch at Galveston. ISBN 9780963117212. PMID 21413309.
  24. ↑ "Archaeal chromosome biology". Journal of Molecular Microbiology and Biotechnology 24 (5–6): 420–27. 2014. doi:10.1159/000368854. PMID 25732343.
  25. ↑ Chaconas G, Chen CW (2005). "Replication of Linear Bacterial Chromosomes: No Longer Going Around in Circles". The Bacterial Chromosome. ص. 525–540. doi:10.1128/9781555817640.ch29. ISBN 9781555812324.
  26. ↑ "Bacterial Chromosomes". Microbial Genetics. 2002.
  27. 1 2 "Constraints and plasticity in genome and molecular-phenome evolution". Nature Reviews. Genetics 11 (7): 487–98. July 2010. doi:10.1038/nrg2810. PMID 20548290.
  28. ↑ "Extreme genome reduction in symbiotic bacteria". Nature Reviews. Microbiology 10 (1): 13–26. November 2011. doi:10.1038/nrmicro2670. PMID 22064560.
  29. ↑ "Insights from 20 years of bacterial genome sequencing". Functional & Integrative Genomics 15 (2): 141–61. March 2015. doi:10.1007/s10142-015-0433-4. PMID 25722247.
  30. ↑ "Scientists sequence asexual tiny worm whose lineage stretches back 18 million years". ScienceDaily. 7 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Khandelwal, Sharda (March 1990). "Chromosome evolution in the genus Ophioglossum L.". Botanical Journal of the Linnean Society 102 (3): 205–17. doi:10.1111/j.1095-8339.1990.tb01876.x. Bibcode: 1990BJLS..102..205K.
  32. 1 2 3 4 Zhou, Wanding; Liang, Gangning; Molloy, Peter L.; Jones, Peter A. (11 August 2020). "DNA methylation enables transposable element-driven genome expansion". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 117 (32): 19359–19366. doi:10.1073/pnas.1921719117. ISSN 1091-6490. PMID 32719115. Bibcode: 2020PNAS..11719359Z.
  33. 1 2 3 Lewin B (2004). Genes VIII (8th ڇاپو). Upper Saddle River, NJ: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-143981-8.
  34. ↑ Stojanovic N, مرتب (2007). Computational genomics : current methods. Wymondham: Horizon Bioscience. ISBN 978-1-904933-30-4.
  35. 1 2 3 "Repeat DNA in genome organization and stability". Current Opinion in Genetics & Development 31: 12–19. April 2015. doi:10.1016/j.gde.2015.03.009. PMID 25917896.
  36. 1 2 "The biological effects of simple tandem repeats: lessons from the repeat expansion diseases". Genome Research 18 (7): 1011–19. July 2008. doi:10.1101/gr.070409.107. PMID 18593815.
  37. ↑ "Microsatellites: genomic distribution, putative functions and mutational mechanisms: a review". Molecular Ecology 11 (12): 2453–65. December 2002. doi:10.1046/j.1365-294X.2002.01643.x. PMID 12453231. Bibcode: 2002MolEc..11.2453L. https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_2002-12_11_12/page/n2.
  38. 1 2 "Transposable elements and the evolution of eukaryotic genomes". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103 (47): 17600–01. November 2006. doi:10.1073/pnas.0607612103. PMID 17101965. PMC 1693792. Bibcode: 2006PNAS..10317600W. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-11-21_103_47/page/17600.
  39. 1 2 3 4 5 "Mobile elements: drivers of genome evolution". Science 303 (5664): 1626–32. March 2004. doi:10.1126/science.1089670. PMID 15016989. Bibcode: 2004Sci...303.1626K. https://archive.org/details/sim_science_2004-03-12_303_5664/page/1626.
  40. ↑ "Transposon | genetics". Encyclopedia Britannica. 2020-12-05 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Sanders, Mark Frederick (2019). Genetic Analysis: an integrated approach third edition. New York: Pearson, always learning, and mastering. ص. 425. ISBN 9780134605173.
  42. ↑ "Mobile elements and mammalian genome evolution". Current Opinion in Genetics & Development 13 (6): 651–58. December 2003. doi:10.1016/j.gde.2003.10.013. PMID 14638329.
  43. ↑ "Transposable elements and host genome evolution". Trends in Ecology & Evolution 15 (3): 95–99. March 2000. doi:10.1016/S0169-5347(99)01817-0. PMID 10675923. Bibcode: 2000TEcoE..15...95K. https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_2000-03_15_3/page/95.
  44. ↑ "Comparative genomics and molecular dynamics of DNA repeats in eukaryotes". Microbiology and Molecular Biology Reviews 72 (4): 686–727. December 2008. doi:10.1128/MMBR.00011-08. PMID 19052325. PMC 2593564. Bibcode: 2008MMBR...72..686R. https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2008-12_72_4/page/686.
  45. ↑ "The impact of retrotransposons on human genome evolution". Nature Reviews. Genetics 10 (10): 691–703. October 2009. doi:10.1038/nrg2640. PMID 19763152.
  46. ↑ "LINE-1 retrotransposons: modulators of quantity and quality of mammalian gene expression?". BioEssays 27 (8): 775–84. August 2005. doi:10.1002/bies.20257. PMID 16015595.
  47. ↑ Nurk, Sergey; Koren, Sergey; Rhie, Arang; Rautiainen, Mikko; Bzikadze, Andrey V.; Mikheenko, Alla; Vollger, Mitchell R.; Altemose, Nicolas et al. (2022-03-31). "The complete sequence of a human genome". Science 376 (6588): 44–53. doi:10.1126/science.abj6987. PMID 35357919. PMC 9186530. Bibcode: 2022Sci...376...44N. https://eprints.iisc.ac.in/71762/1/Sci_376-6588_44-531_2022%20.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2022-05-26 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  48. ↑ "Eukaryotic genome size databases". Nucleic Acids Research 35 (Database issue): D332–38. January 2007. doi:10.1093/nar/gkl828. PMID 17090588.
  49. ↑ "Essential genes of a minimal bacterium". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103 (2): 425–30. January 2006. doi:10.1073/pnas.0510013103. PMID 16407165. PMC 1324956. Bibcode: 2006PNAS..103..425G. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-01-10_103_2/page/425.
  50. ↑ "Towards synthesis of a minimal cell". Molecular Systems Biology 2 (1). 2006. doi:10.1038/msb4100090. PMID 16924266.
  51. ↑ "Somatic mutation in cancer and normal cells". Science 349 (6255): 1483–89. September 2015. doi:10.1126/science.aab4082. PMID 26404825. Bibcode: 2015Sci...349.1483M. https://archive.org/details/sim_science_science_2015-09-25_349_6255/page/1483.
  52. ↑ "Genome-wide reprogramming in the mouse germ line entails the base excision repair pathway". Science 329 (5987): 78–82. July 2010. doi:10.1126/science.1187945. PMID 20595612. PMC 3863715. Bibcode: 2010Sci...329...78H. https://archive.org/details/sim_science_2010-07-02_329_5987/page/78.
  53. ↑ "Germline DNA demethylation dynamics and imprint erasure through 5-hydroxymethylcytosine". Science 339 (6118): 448–52. January 2013. doi:10.1126/science.1229277. PMID 23223451. PMC 3847602. Bibcode: 2013Sci...339..448H. https://archive.org/details/sim_science_2013-01-25_339_6118/page/448.
  54. ↑ Rana, Ajay Kumar (2026). "DNA repeats: origins, conservation, and role in human disease". Genome Instability & Disease (Springer) 7. doi:10.1007/s42764-025-00174-8. https://link.springer.com/article/10.1007/s42764-025-00174-8.
  55. ↑ "Genetic Testing | Advancing Health with Myriad Genetics". Myriad Genetics (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-07-14 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Gattaca (movie)". Rotten Tomatoes. 24 October 1997.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Genomics سانچو:Self-replicating organic structures

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جينوم&oldid=407340" تان ورتل