جيل
جيل (Jail) يا قيد خانو (Prison) هڪ اهڙي جڳهه آهي جتي ماڻهن کي سندن مرضيءَ خلاف، سزا جي طور تي يا مقدمي جي فيصلي تائين رکيو ويندو آهي. جيل ۾ رکڻ جو بنيادي سبب قانون جي ڀڃڪڙي ڪرڻ آهي. جيڪي ماڻهو قانون ٽوڙيندا آهن ۽ عدالت ۾ مجرم ثابت ٿيندا آهن، انهن کي قيد جي سزا ٻڌائي ويندي آهي. جيل عام طور تي حڪومت پاران هلايا ويندا آهن. جيل ۾ موجود ماڻهن کي قيدي چيو ويندو آهي.
آمريڪا ۾ "جيل" ۽ "پريزن" (Prison) ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جيل مقامي حڪومت هلائيندي آهي جتي انهن ماڻهن کي رکيو ويندو آهي جن جو اڃا فيصلو نه ٿيو هجي يا معمولي ڏوهه هجي. جڏهن ته "پريزن" رياستي يا وفاقي حڪومت هلائيندي آهي جتي وڏن ڏوهن جي سزا ڪاٽيندڙ قيدين کي رکيو ويندو آهي. اتر آمريڪا کان ٻاهر ٻنهي لفظن جو مطلب ساڳيو ورتو ويندو آهي.
جيل جي عمارت ۽ سهولتون
[سنواريو]
جيل عام طور تي وڏين ڀتين ۽ دروازن سان گهيريل هوندا آهن. قيدين کي ننڍن ڪمرن ۾ رکيو ويندو آهي جن کي "ڪوٺي" (Cell) چيو ويندو آهي. انهن ڪوٺين ۾ هڪ بستر (Bunk bed)، هڪ ٽوائلٽ ۽ هٿ ڌوئڻ جو نلڪو هوندو آهي. قيدين کي روزانو ورزش لاءِ ٻاهر نڪرڻ جي اجازت هوندي آهي.
جيل جي انتظاميا کي سنڀاليندڙ کي جيلر، وارڊن (Warden) يا سپرنٽينڊنٽ چيو ويندو آهي. جيل ۾ ٻيون سهولتون به هونديون آهن جهڙوڪ:
- عبادت گاهه
- لئبرري (ڪتب خانو)
- ورزش جو ميدان يا جمنازيئم
- اسپتال يا شفا خانو
- ملاقات جو ڪمرو (وڪيلن ۽ گهر وارن لاءِ)
مقصد
[سنواريو]جيل جا چار بنيادي مقصد بيان ڪيا ويندا آهن:
- اصلاح (Rehabilitation): قيدين کي بهتر انسان بنائڻ.
- عبرت (Deterrence): ٻين ماڻهن کي ڏوهن کان روڪڻ لاءِ عبرت جو نشان بنائڻ.
- تحفظ (Incapacitation): ڏوهاري کي سماج کان پري رکڻ ته جيئن هو وڌيڪ ڏوهه نه ڪري سگهي.
- بدلو (Retribution): سماج طرفان قانون ٽوڙيندڙ کان ورتل بدلو.
خاص جيلون
[سنواريو]مرد ۽ عورت قيدين کي هميشه الڳ الڳ جيلن يا حصن ۾ رکيو ويندو آهي. 18 سالن کان گهٽ عمر وارن ڏوهارين کي "ٻارن جي جيل" (Juvenile detention center) ۾ رکيو ويندو آهي.
ٻيا قسم:
- ليبر ڪيمپ (Labour camp): جتي قيدين کان سخت پورهيو ورتو ويندو آهي.
- ڪنسنٽريشن ڪيمپ (Concentration camp): جتي ماڻهن کي بغير ڪنهن مقدمي جي نسل، مذهب يا سياسي اختلاف جي بنياد تي قيد ڪيو ويندو آهي.
قيدين جا انگ اکر (Statistics)
[سنواريو]عالمي سطح تي جيل جي آبادي ۾ وڏو تفاوت ڏٺو ويندو آهي. 2026ع تائين موجود انگن اکرن ۽ تاريخي رجحانن مطابق:
- گڏيل رياستون (USA): دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ قيدي آمريڪا ۾ آهن. اتي اٽڪل **2 ملين** (20 لک) کان وڌيڪ ماڻهو قيد آهن.
- نسلي تناسب (آمريڪا):: آمريڪا ۾ نسلي تفاوت تمام گهڻو آهي. جيتوڻيڪ ڪارا آمريڪي (Black Americans) ڪل آبادي جو صرف 13%' آهن، پر جيل ۾ موجود آبادي جو اٽڪل **38%** حصو انهن تي ٻڌل آهي.
- چين ۽ روس: انهن ملڪن ۾ به قيدين جو انگ 1 ملين (10 لک) کان وڌيڪ رهيو آهي.
- قيد جو تناسب: آمريڪا ۾ هر 100,000 ماڻهن مان اٽڪل **629** ماڻهو جيل ۾ آهن، جيڪو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح مان هڪ آهي.