مواد ڏانھن هلو

جيتن جي جسمانيات

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

جيتن جي فزيالاجي ۾ جيت جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا شامل آهن.[1]

گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان ڪافي هڪجهڙا آهن. جيت جو جسم ٽن مکيه جسماني ڀاڱن (ٽيگماٽا)، يعني مٿي، سيني ۽ پيٽ تي مشتمل هوندو آهي. مٿو ڇهن پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ مرڪب اکيون، اوسيلي، اينٽينا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن؛ اهي جيت جي مخصوص خوراڪ موجب مختلف هوندا آهن، مثال طور پيهڻ، چوسڻ، چٽڻ ۽ چٻاڙڻ لاءِ. سينو ٽن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي: اڳيون سينو، وچيون سينو ۽ پويون سينو؛ هر ٽڪرو ٽنگن جي هڪ جوڙي کي سهارو ڏئي ٿو، جيڪي ڪم جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿي سگهن ٿيون، مثال طور ٽپڻ، کوٽڻ، ترڻ ۽ ڊوڙڻ لاءِ. عام طور سيني جي وچئين ۽ پوئين ٽڪري تي کنڀن جا جوڙا هوندا آهن. پيٽ عام طور يارنهن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ان ۾ هاضمي ۽ پيدائشي عضوا هوندا آهن.[2] هتي جيت جي اندروني بناوت ۽ فزيالاجي جو عام جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هاضمي، رت جي گردش، ساهه کڻڻ، عضلاتي، اينڊوڪرائن ۽ تنتي نظامن سان گڏ حسي عضوا، گرمي پد جو ضابطو، اڏام ۽ کل لاهڻ شامل آهن.

هاضمي جو نظام

[سنواريو]

جيت پنهنجي هاضمي جي نظام کي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. [3]

هن خوراڪ جو گهڻو حصو وڏن ماليڪيولن ۽ ٻين پيچيده مادن (جهڙوڪ پروٽين، گهڻا سيڪرائڊ، چرٻي ۽ نيوڪليائي تيزاب) جي صورت ۾ جسم ۾ داخل ٿئي ٿو، جن کي جسم جي گهرڙن پاران توانائي، واڌ يا پيدائش لاءِ استعمال ٿيڻ کان اڳ ڪيٽابولڪ ردعملن وسيلي ننڍن ماليڪيولن (يعني امينو تيزاب، سادا کنڊ وغيره) ۾ ٽوڙڻو پوي ٿو. ٽوڙڻ جي هن عمل کي هاضمو چيو وڃي ٿو.

جيت جو هاضمي جو نظام هڪ بند نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڊگهي، بند ۽ ويڙهيل نلي هوندي آهي، جنهن کي غذائي نالي چيو وڃي ٿو ۽ اها جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. غذائي نالي خوراڪ کي رڳو وات مان داخل ٿيڻ ڏئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها مقعد ڏانهن سفر ڪندي عمل هيٺ اچي ٿي. غذائي نالي ۾ پيهڻ ۽ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ، اينزائم پيدا ڪرڻ ۽ غذائي جزن جي جذب لاءِ مخصوص حصا هوندا آهن. [2]

[4] اسفنڪٽر ٽن حصن جي وچ ۾ خوراڪ ۽ پاڻياٺ جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکن ٿا. انهن ٽن حصن ۾ اڳيون آنڊو (اسٽوماٽوڊيئم)(27)، وچيون آنڊو (ميسينٽرون)(13) ۽ پويون آنڊو (پروڪٽوڊيئم)(16) شامل آهن.

غذائي نالي کان سواءِ، جيتن ۾ لعاب وارن غدودن ۽ لعابي ذخيرن جا جوڙا پڻ هوندا آهن. اهي بناوتون عام طور سيني ۾ (اڳئين آنڊي جي ڀرسان) موجود هونديون آهن. لعابي غدود (30) لعاب پيدا ڪن ٿا؛ لعابي ناليون غدودن کان ذخيرن ڏانهن ۽ پوءِ مٿي مان اڳتي وڌي هائپوفيرنڪس جي پويان سليويريئم نالي سوراخ تائين پهچن ٿيون؛ وات جي عضون جون حرڪتون وات جي گهيري ۾ لعاب کي خوراڪ سان ملائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. لعاب خوراڪ سان ملي ٿو، جيڪا لعابي نلين وسيلي وات ۾ پهچي ٿي ۽ ان جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿئي ٿو.[3][5]

اسٽوماٽوڊيئم ۽ پروڪٽوڊيئم ايپيڊرمس جا اندرئين پاسي مڙيل حصا آهن ۽ ڪييوٽيڪل (انٽيما) سان ڍڪيل هوندا آهن. ميسينٽرون ڪييوٽيڪل سان ڍڪيل نه هوندو آهي، پر تيزيءَ سان ورهائجندڙ ۽ تنهنڪري مسلسل نون سان مٽجندڙ اپيٿيليئل گهرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي.[2][4] هر کل لاهڻ وقت ڪييوٽيڪل، ٻاهرين ڍانچي سان گڏ لهي ويندو آهي.[4] خوراڪ کي پرستالسس سڏجندڙ عضلاتي سُسڻ وسيلي آنڊي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي.[6]

جيت جي هاضمي واري نالي جو نمونياتي خاڪو، جنهن ۾ مالپيگي نلي ڏيکاريل آهي (آرٿوپٽيرا قسم)
  1. اسٽوماٽوڊيئم (اڳيون آنڊو): هي حصو خوراڪ کي ذخيرو ڪري ٿو، پيهي ٿو ۽ ايندڙ حصي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.[7] ان ۾ وات جو گهيرو، حلق، غذائي نالي، ڪراپ (جيڪو خوراڪ ذخيرو ڪري ٿو) ۽ پرووينٽريڪيولس يا سنگدان (جيڪو خوراڪ پيهي ٿو) شامل آهن.[4] لب وارن غدودن مان نڪرندڙ لعابي رطوبتون کاڌل خوراڪ کي پَٽڙو ڪن ٿيون. مڇرن (ٻه کنڀا) جهڙن رت چوسيندڙ جيتن ۾ رت ڄمڻ روڪيندڙ ۽ رت پَٽڙو ڪندڙ مادا پڻ هتي خارج ٿين ٿا.
  2. ميسينٽرون (وچيون آنڊو): هن حصي ۾ هاضمي وارا اينزائم پيدا ٿي لومن ۾ خارج ٿين ٿا ۽ هتي غذائي جزا جيت جي جسم ۾ جذب ٿين ٿا. اڳئين آنڊي مان پهچندڙ خوراڪ کي آنڊي جي هن حصي ۾ پيريٽروفڪ جهلي ويڙهي ٿي، جيڪا وچئين آنڊي جي اپيٿيليئل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ ميوڪوپولي سيڪرائڊ جي تهه آهي.[2] خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ جهلي خوراڪ ۾ موجود مرض پيدا ڪندڙ جاندارن کي اپيٿيليئم سان رابطي ۽ جيت جي جسم تي حملي کان روڪي ٿي.[2] اها ڇاڻڻيءَ طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جيڪا ننڍن ماليڪيولن کي گذرڻ ڏئي ٿي، پر وڏن ماليڪيولن ۽ خوراڪ جي ذرڙن کي وچئين آنڊي جي گهرڙن تائين پهچڻ کان روڪي ٿي.[7] وڏن مادن جي ننڍن مادن ۾ ٽٽڻ کان پوءِ، هاضمو ۽ ان جي نتيجي ۾ غذائي جزن جو جذب اپيٿيليئم جي مٿاڇري تي ٿئي ٿو.[2] وچئين آنڊي جي ڀت مان نڪرندڙ خوردبيني اڀارن، جن کي مائڪروولي چيو وڃي ٿو، سان مٿاڇري جي ايراضي وڌي ٿي ۽ غذائي جزن جو وڌ کان وڌ جذب ممڪن ٿئي ٿو.
  3. پروڪٽوڊيئم (پويون آنڊو): هي ٽن حصن ۾ ورهايل آهي؛ اڳيون حصو ايليئم، وچيون حصو قولون ۽ ويڪرو پويون حصو مستقيم آنڊو آهي.[7] اهو وچئين ۽ پوئين آنڊي جي وچ ۾ موجود پائلورڪ والو کان مقعد تائين پکڙيل آهي.[4] هتي اخراج کان اڳ پاڻي، لوڻ ۽ ٻين فائديمند مادن جو جذب ٿئي ٿو.[7] ٻين جانورن وانگر، زهريلن ميٽابولڪ فاضل مادن جي خارج ٿيڻ لاءِ پاڻي گهربل هوندو آهي. بهرحال، جيتن جهڙن تمام ننڍن جانورن لاءِ پاڻيءَ جي بچت اهم ترجيح آهي. انهيءَ ڪري مالپيگي نليون سڏجندڙ بند ڇيڙي واريون ناليون ڪم اچن ٿيون.[2] اهي ناليون پوئين آنڊي جي اڳئين ڇيڙي کان ٻاهرئين پاسي نڪتل اڀارن طور ظاهر ٿين ٿيون ۽ آسمو ضابطي ۽ اخراج جا مکيه عضوا آهن.[4][7] اهي هيمولمف مان فاضل مادا ڪڍن ٿيون، جنهن ۾ سڀئي اندروني عضوا وهنجندا رهن ٿا.[2] اهي نليون مسلسل جيت جو يورڪ تيزاب پيدا ڪن ٿيون، جيڪو پوئين آنڊي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جتي اهم لوڻ ۽ پاڻي پويون آنڊو ۽ مستقيم آنڊو ٻيهر جذب ڪن ٿا. ان کان پوءِ فضلو نه ڳرندڙ ۽ غير زهريلي يورڪ تيزاب جي داڻن طور خارج ڪيو وڃي ٿو.[2] جيتن ۾ اخراج ۽ آسمو ضابطو رڳو مالپيگي نلين وسيلي نه ٿيندا آهن، پر ان لاءِ ايليئم ۽/يا مستقيم آنڊي جي گڏيل ڪم جي ضرورت هوندي آهي.[7]

رت جي گردش جو نظام

[سنواريو]

جيت جي رت، يعني هيمولمف، جو مکيه ڪم مادا منتقل ڪرڻ آهي ۽ اهو جيت جي جسماني عضون کي وهنجاري ٿو. عام طور جيت جي جسماني وزن جي 25٪ کان گهٽ حصو ٺاهيندڙ هيمولمف هارمون، غذائي جزا ۽ فاضل مادا منتقل ڪري ٿو ۽ آسمو ضابطي، گرمي پد جي ضابطي، مدافعت، ذخيرو ڪرڻ (پاڻي، ڪاربوهائڊريٽ ۽ چرٻيون) ۽ ڍانچائي ڪم ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو کل لاهڻ جي عمل ۾ پڻ ضروري ڪردار ادا ڪري ٿو.[2][4] ڪجهه آرڊرن ۾ هيمولمف جو هڪ اضافي ڪردار شڪارين کان بچاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو—ان ۾ اڻ وڻندڙ ذائقي ۽ بدبودار ڪيميائي مادا ٿي سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کي پري رکندا آهن.[7]

هيمولمف ۾ ماليڪيول، آئن ۽ گهرڙا هوندا آهن.[7] بافتن جي وچ ۾ ڪيميائي مٽاسٽا کي ضابطي ۾ رکندي، هيمولمف جيت جي جسماني گهيري يا هيموسيل ۾ موجود هوندو آهي.[6][7] اهو جسم جي چوڌاري دل (پوئين حصي) ۽ شه رڳ (اڳئين حصي) جي گڏيل ڌڙڪن وسيلي منتقل ٿئي ٿو، جيڪي جسم جي مٿاڇري کان بلڪل هيٺ پٺيءَ واري پاسي واقع هوندا آهن.[2][4][7] اهو ڪرنگهي وارن جاندارن جي رت کان ان ڪري مختلف آهي جو ان ۾ ڳاڙها رت گهرڙا نه هوندا آهن، تنهنڪري ان ۾ آڪسيجن کڻڻ جي وڏي صلاحيت نه هوندي آهي، ۽ اهو ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ موجود لمف سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.[6][7]

جسماني پاڻياٺ هڪ طرفي والون وارن اوسٽيا وسيلي داخل ٿين ٿا، جيڪي گڏيل شه رڳ ۽ دل واري عضوي جي ڊيگهه سان گڏ موجود سوراخ آهن. هيمولمف جي پمپنگ پرستالٽڪ سُسڻ جي لهرن وسيلي ٿئي ٿي، جيڪي جسم جي پوئين ڇيڙي کان شروع ٿي ان کي اڳتي پٺيءَ واري نلي ۾، پوءِ شه رڳ وسيلي مٿي ۾ پمپ ڪن ٿيون، جتان اهو هيموسيل ۾ وهي ٿو.[6][7] هيمولمف عضلاتي پمپن يا مددگار ڌڙڪندڙ عضون جي مدد سان جسماني ضميمن ڏانهن هڪ ئي رخ ۾ گردش ڪري ٿو؛ اهي عضوا عام طور اينٽينا يا کنڀن جي بنياد تي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽنگن ۾ هوندا آهن.[7] وڌيل سرگرميءَ جي دورن ۾ پمپنگ جي رفتار وڌي وڃي ٿي.[4] هيمولمف جي حرڪت خاص طور اوڊوناٽا، ليپيڊوپٽيرا، هائيمينوپٽيرا ۽ ڊپٽيرا جهڙن آرڊرن ۾ گرمي ضابطي لاءِ اهم آهي.[7]

ساهه کڻڻ جو نظام

[سنواريو]

جيتن ۾ ساهه کڻڻ ڦڦڙن کان سواءِ اندروني نلين ۽ ٿيلهن جي نظام وسيلي ٿئي ٿو، جن مان گئسون يا ته ڦهلاءَ وسيلي گذرن ٿيون يا سرگرميءَ سان پمپ ڪيون وڃن ٿيون؛ اهڙيءَ طرح آڪسيجن سڌو سنئون انهن بافتن تائين پهچي ٿي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي، ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ انهن جي گهرڙن وسيلي خارج ٿئي ٿي.[7] جيئن ته آڪسيجن سڌو سنئون پهچائي وڃي ٿي، تنهنڪري رت جي گردش جو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ انهيءَ ڪري تمام گهڻو گهٽايل هوندو آهي؛ ان ۾ بند نليون (يعني نسون يا شريانون) نه هونديون آهن، پر اهو رڳو هڪ سوراخدار پٺيءَ واري نلي تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا پرستالٽڪ نموني ڌڙڪي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح جسماني گهيري اندر هيمولمف جي گردش ۾ مدد ڪري ٿي.[7]

هوا اسپائريڪلن وسيلي اندر داخل ٿئي ٿي، جيڪي پلورل ڀت ۾ پاسن تي موجود سوراخ آهن؛ عام طور وچئين ۽ پوئين سيني جي اڳئين ڪناري تي هڪ هڪ جوڙو ۽ پيٽ جي اٺن يا گهٽ ٽڪرن مان هر هڪ تي جوڙا هوندا آهن. اسپائريڪل جا جوڙا 1 کان 10 تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.[2][4][6][7] آڪسيجن ٽريڪيا مان ٽريڪيولن تائين پهچي ٿي ۽ ڦهلاءَ جي عمل وسيلي جسم ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ به ساڳئي عمل وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿي.[4]

مکيه ٽريڪيا کي لچڪدار ويڪيوم نلي وانگر گهاٽي سرپل شڪل مليل هوندي آهي، جيڪا انهن کي دٻجي بند ٿيڻ کان بچائي ٿي، ۽ اهي اڪثر ڦهلجي هوائي ٿيلها ٺاهين ٿيون. وڏا جيت جسماني حرڪت ۽ ٽريڪيائي هوائي ٿيلهن کي تال سان چپٽو ڪرڻ وسيلي پنهنجي ٽريڪيائي نظام ۾ هوا جي وهڪري کي وڌائي سگهن ٿا.[4] اسپائريڪل والون وسيلي بند ۽ کليل ٿين ٿا ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊگهي عرصي تائين جزوي يا مڪمل طور بند رهي سگهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جو زيان گهٽجي ٿو.[2][4]

جيتن جي مختلف گروهن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا ڪيترائي مختلف نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيتن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا نمونا مسلسل، ڦهلاءَ واري هوا رسانيءَ کان وٺي اڻ لڳاتار گئسن جي مٽاسٽا تائين ٿي سگهن ٿا.[7]

زميني ۽ آبي جيتن جو وڏو حصو اڳ بيان ڪيل کليل نظام تحت گئسن جي مٽاسٽا ڪري ٿو. آبي جيتن جو هڪ ننڍو حصو بند ٽريڪيائي نظام رکي ٿو، مثال طور اوڊوناٽا، ٽريڪوپٽيرا ۽ ايفيميروپٽيرا، جن ۾ ٽريڪيائي گلڦڙا هوندا آهن ۽ ڪارائتا اسپائريڪل نه هوندا آهن. اندروني پيراسائيٽ لاروا به اسپائريڪل کان سواءِ هوندا آهن ۽ بند نظام تحت ڪم ڪندا آهن. هتي ٽريڪيا جسم جي ڪنارن ڏانهن ورهائجي سڄي جسماني مٿاڇري کي ڍڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ چمڙي وسيلي گئسن جي مٽاسٽا ٿئي ٿي. هي ڪناري وارو ٽريڪيائي ورهاڱو ٽريڪيائي گلڦڙن اندر به موجود ٿي سگهي ٿو، جتي گئسن جي مٽاسٽا پڻ ٿي سگهي ٿي.[7]

عضلاتي نظام

[سنواريو]

ڪيترائي جيت، جهڙوڪ گينڊي ڀونرو، پنهنجي جسماني وزن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ وزن کڻي سگهن ٿا ۽ پنهنجي جسماني ڊيگهه کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ فاصلو ٽپي سگهن ٿا. ان جو سبب اهو آهي ته سندن جسماني وزن جي ڀيٽ ۾ توانائيءَ جي پيداوار وڌيڪ هوندي آهي.[4][6]

جيتن جو عضلاتي نظام ڪجهه سئو عضلن کان وٺي ڪجهه هزارن تائين ٿي سگهي ٿو.[4] ڪرنگهي وارن جاندارن جي ابتڙ، جن ۾ هموار ۽ ليڪدار ٻئي قسم جا عضلا هوندا آهن، جيتن ۾ رڳو ليڪدار عضلا هوندا آهن. عضلاتي گهرڙا گڏ ٿي عضلاتي تاندورا ٺاهين ٿا ۽ پوءِ ڪارائتي ايڪي، يعني عضلي، ۾ گڏ ٿين ٿا.[6] عضلا جسماني ڀت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن جا ڳنڍيندڙ تاندورا ڪييوٽيڪل مان گذري ايپي ڪييوٽيڪل تائين پهچن ٿا، جتي اهي جسم جي مختلف حصن، جن ۾ کنڀن جهڙا ضميما پڻ شامل آهن، کي حرڪت ڏئي سگهن ٿا.[4][7] عضلاتي تاندوري ۾ ڪيترائي گهرڙا هوندا آهن، جن تي پلازما جهلي ۽ ٻاهريون پوش يا سارڪوليما هوندو آهي.[7] سارڪوليما اندرئين پاسي مڙيل هوندو آهي ۽ عضلاتي تاندوري ڏانهن آڪسيجن کڻي ايندڙ ٽريڪيول سان رابطو ڪري سگهي ٿو. چادرن يا نليءَ جهڙي ترتيب ۾ موجود سُسندڙ مائيوفائبريل عضلاتي تاندوري جي سڄي ڊيگهه ۾ پکڙيل هوندا آهن. مائيوفائبريل سنهڙي ايڪٽن تاندوري تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو ٿلهن مائيوسن تاندورن جي جوڙي جي وچ ۾ گهيريل هوندو آهي؛ تنتي تحريڪن جي اثر هيٺ اهي هڪ ٻئي جي ڀرسان سُرڪي عضلاتي سُسڻ شروع ڪن ٿا.[7]

عضلن کي چئن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

  1. احشائي: اهي عضلا نلين ۽ نالين کي گهيرين ٿا ۽ هاضمي جي نظام ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پرستالسس پيدا ڪن ٿا.[6]
  2. ٽڪراتي: اهي عضلاتي ٽڪرن جي دوربين جهڙي سُسڻ ۽ ڦهلجڻ جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو کل لاهڻ، جسماني دٻاءُ وڌائڻ ۽ ٽنگن کان سواءِ لاروا جي حرڪت لاءِ ضروري آهي.[6]
  3. ضميمي: سيني جي هڏي يا ٽرگم مان شروع ٿي ڪوڪسا سان ڳنڍجندڙ اهي عضلا ضميمن کي هڪ ايڪي طور حرڪت ڏين ٿا.[6] اهي ٽڪراتي نموني ترتيب ڏنل ۽ عام طور مخالف جوڙن ۾ هوندا آهن.[4] ڪجهه جيتن جي ضميمي حصن، مثال طور گيليا ۽ ميڪسيلا جي لاسينيا، ۾ رڳو موڙيندڙ عضلا هوندا آهن. انهن بناوتن جو ڦهلاءُ هيمولمف جي دٻاءَ ۽ ڪييوٽيڪل جي لچڪ وسيلي ٿئي ٿو.[4]
  4. اڏام: اڏام وارا عضلا عضلن جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قسم آهن ۽ تيز سُسڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عضلاتي سُسڻ ۽ تنهنڪري اڏام شروع ڪرڻ لاءِ تنتي تحريڪن جي ضرورت هوندي آهي. انهن عضلن کي نيوروجينڪ يا هم وقت عضلا پڻ چيو وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته عمل امڪانن ۽ عضلاتي سُسڻ جي وچ ۾ هڪ-سان-هڪ مطابقت هوندي آهي. وڌيڪ کنڀ-ڌڙڪن واري تعدد رکندڙ جيتن ۾ عضلا تنتي تحريڪ جي پهچڻ جي رفتار کان وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن ٿا ۽ انهن کي اڻ هم وقت عضلا چيو وڃي ٿو.[2][7]

اڏام جيتن کي پکڙجڻ، دشمنن ۽ ماحولياتي نقصان کان بچڻ ۽ نون رهائشگاهن ۾ آباد ٿيڻ جي صلاحيت ڏني آهي.[2] جيتن جي اهم موافقتن مان هڪ اڏام آهي، جنهن جي ميڪانيات ٻين اڏامندڙ جانورن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته سندن کنڀ تبديل ٿيل ضميما نه آهن.[2][6] مڪمل طور ترقي ڪيل ۽ ڪارائتا کنڀ رڳو بالغ جيتن ۾ ٿين ٿا.[7] اڏامڻ لاءِ ڪشش ثقل ۽ ڇڪ (حرڪت جي مقابلي ۾ هوا جي مزاحمت) تي غالب اچڻو پوي ٿو.[7] گهڻا جيت پنهنجا کنڀ ڦڙڪائي اڏامن ٿا ۽ اڏام کي طاقت ڏيڻ لاءِ انهن وٽ يا ته کنڀن سان ڳنڍيل سڌا اڏامي عضلا هوندا آهن، يا اڻ سڌو نظام، جنهن ۾ عضلي ۽ کنڀ جو سڌو ڳانڍاپو نه هوندو آهي ۽ عضلا ان جي بدران انتهائي لچڪدار دٻي جهڙي سيني سان ڳنڍيل هوندا آهن.[7]

سڌا اڏامي عضلا ڦرڻ واري نقطي جي اندر کنڀ جي بنياد سان ڳنڍيل عضلن جي سُسڻ وسيلي مٿانهون ڌڪ پيدا ڪن ٿا. ڦرڻ واري نقطي کان ٻاهر، سيني جي هڏي کان کنڀ تائين پکڙيل عضلن جي سُسڻ سان هيٺانهون ڌڪ پيدا ٿئي ٿو. اڻ سڌا اڏامي عضلا ٽرگم ۽ سيني جي هڏي سان ڳنڍيل هوندا آهن. سُسڻ سان ٽرگم ۽ کنڀ جو بنياد هيٺ ڇڪجن ٿا. موٽ ۾، هي حرڪت کنڀ جي ٻاهرئين يا مکيه حصي کي مٿي واري ڌڪ ۾ کڻي ٿي. عضلن جي ٻئي مجموعي جي سُسڻ، جيڪو سيني جي پوئين حصي کان اڳئين حصي تائين هلي ٿو، هيٺانهين ڌڪ کي طاقت ڏئي ٿو. اهو دٻي کي شڪل بدلائي ٿو ۽ ٽرگم کي مٿي کڻي ٿو.[7]

اينڊوڪرائن نظام

[سنواريو]

هارمون اهي ڪيميائي مادا آهن، جيڪي جيت جي جسماني پاڻياٺن (هيمولمف) ۾ منتقل ٿين ٿا ۽ پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان انهن هنڌن تائين پيغام کڻي وڃن ٿا، جتي فزيالاجيائي عمل متاثر ٿين ٿا. اهي هارمون غدودي، عصبي-غدودي ۽ عصبي مرڪزن مان پيدا ٿين ٿا.[7] جيتن ۾ هارمون پيدا ڪندڙ ڪيترائي عضوا هوندا آهن، جيڪي پيدائش، استحالو ۽ کل لاهڻ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.[4] تجويز ڪيو ويو آهي ته دماغ جو هڪ هارمون اڏوهين ۾ ذات جي تعين ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊائپاز جي خاتمي جو ذميوار آهي.[4]

چار اينڊوڪرائن مرڪز سڃاتا ويا آهن:

  1. عصبي-رطوبتي گهرڙا دماغ ۾ هڪ يا وڌيڪ هارمون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي واڌ، پيدائش، هوميوسٽيسس ۽ استحالي تي اثرانداز ٿين ٿا.[4][7]
  2. ڪارپورا ڪارڊياڪا عصبي-غدودي جسمن جو هڪ جوڙو آهن، جيڪي دماغ جي پويان ۽ شه رڳ جي ٻنهي پاسن تي موجود هوندا آهن. اهي نه رڳو پنهنجا عصبي هارمون پيدا ڪن ٿا، پر ٻين عصبي هارمونن کي به ذخيرو ۽ خارج ڪن ٿا، جن ۾ PTTH پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون (دماغي هارمون) شامل آهي، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن جي رطوبتي سرگرمي کي تحريڪ ڏئي ٿو ۽ کل لاهڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.
  3. پروٿوراسڪ غدود پکڙيل، جوڙن ۾ موجود غدود آهن، جيڪي مٿي جي پويان يا سيني ۾ واقع هوندا آهن. اهي غدود ايڪڊيسٽيرائڊ خارج ڪن ٿا، جنهن کي ايڪڊيسون يا کل لاهڻ وارو هارمون چيو وڃي ٿو، جيڪو ايپيڊرمل کل لاهڻ وارو عمل شروع ڪري ٿو.[7] ان کان سواءِ، اهو ماديءَ جي مددگار پيدائشي غدودن، اووريولن جي فرق پذيري ۽ آنا پيدا ڪرڻ جي عمل ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو.
  4. ڪارپورا الاٽا ننڍا، جوڙن ۾ موجود غدودي جسم آهن، جيڪي اڳئين آنڊي جي ٻنهي پاسن تي موجود اپيٿيليئم مان نڪرن ٿا. اهي نوجوان هارمون خارج ڪن ٿا، جيڪو پيدائش ۽ استحالي کي ضابطي ۾ رکي ٿو.[4][7]

عصبي نظام

[سنواريو]

جيتن ۾ پيچيده عصبي نظام هوندو آهي، جيڪو مختلف اندروني فزيالاجيائي معلومات سان گڏ ٻاهرين حسي معلومات کي به گڏ ڪري ٿو.[7] ڪرنگهي وارن وانگر، ان جو بنيادي جزو عصبي گهرڙو يا نرو سيل آهي. اهو ٻن اڀارن واري ڊينڊرائٽ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا تحريڪون حاصل ڪري ٿي، ۽ هڪ ايڪسون تي، جيڪو معلومات ٻئي عصبي گهرڙي يا عضوي، جهڙوڪ عضلو، ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ڪرنگهي وارن وانگر، سائناپسن تي ڪيميائي مادا (عصبي پيغامبر، جهڙوڪ ايسٽائلڪولين ۽ ڊوپامين) خارج ٿين ٿا.[7]

مرڪزي عصبي نظام

[سنواريو]

جيت جا حسي، حرڪتي ۽ فزيالاجيائي عمل مرڪزي عصبي نظام، اينڊوڪرائن نظام سان گڏ، ضابطي ۾ رکي ٿو.[7] عصبي نظام جو مکيه ڀاڱو هجڻ سبب، اهو دماغ، پيٽ واري عصبي رسي ۽ زير-غذائي نالي گينگليون تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ٻن عصبن وسيلي دماغ سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ غذائي نالي جي ٻنهي پاسن کان ڦري گذرندو آهي.

دماغ جا ٽي لوَب آهن:

پيٽ واري عصبي رسي زير-غذائي نالي گينگليون کان پٺئين پاسي وڌندي آهي.[4] ڳنڍيندڙ بافتي جو هڪ تهه، جنهن کي نيوروليما چيو وڃي ٿو، دماغ، گينگليون، وڏن پردي وارن عصبن ۽ پيٽ واري عصبي رسين کي ڍڪي ٿو.

مٿي جو ڪيپسول (جيڪو ڇهن ڳنڍيل ٽڪرن مان ٺهيل آهي) گينگليون جا ڇهه جوڙا رکي ٿو. پهريان ٽي جوڙا گڏجي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا زير-غذائي نالي گينگليون ۾ ڳنڍجن ٿا.[7] سيني جي ٽڪرن ۾ هر پاسي هڪ گينگليون هوندو آهي، جيڪي گڏجي هر ٽڪري لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿا. اها ترتيب پيٽ ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي، پر رڳو پهرين اٺن ٽڪرن ۾. جيتن جي ڪيترين جنسن ۾ گينگليون جو انگ ڳنڍجڻ يا گهٽجڻ سبب گهٽ هوندو آهي.[8] ڪجهه ڪاڪروچن جي پيٽ ۾ رڳو ڇهه گينگليون هوندا آهن، جڏهن ته واسپ ويسپا ڪريبرو ۾ سيني ۾ رڳو ٻه ۽ پيٽ ۾ ٽي هوندا آهن. ۽ ڪجهه، جهڙوڪ گهر جي مک موسڪا ڊوميسٽيڪا، ۾ جسم جا سڀ گينگليون گڏجي هڪ وڏو سيني وارو گينگليون ٺاهين ٿا. مرڪزي عصبي نظام جا گينگليون پنهنجي مخصوص خودمختياري سان هم آهنگيءَ جا مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جتي هر هڪ جيت جي جسم جي مخصوص علائقن ۾ تحريڪن کي هم آهنگ ڪري سگهي ٿو.[4]

پردي وارو عصبي نظام

[سنواريو]

هي حرڪتي عصبي گهرڙن جي ايڪسونن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي مرڪزي عصبي نظام جي گينگليون مان عضلن ڏانهن شاخن وانگر نڪرن ٿا، همدرد عصبي نظام جا حصا ۽ ڪييوٽيڪل وارن حسي عضون جا حسي عصبي گهرڙا، جيڪي جيت جي ماحول مان ڪيميائي، حرارتي، ميڪانيڪي يا بصري تحريڪون حاصل ڪن ٿا.[7] همدرد عصبي نظام ۾ عصبا ۽ گينگليون شامل آهن، جيڪي آنڊي کي پويان ۽ اڳيان عصب ڏين ٿا، ڪجهه اينڊوڪرائن عضون، ٽريڪيائي نظام جي اسپائريڪلن ۽ پيدائشي عضون کي به عصب ڏين ٿا.[7]

حسي عضوا

[سنواريو]

ڪيميائي حِسون ڪيميائي ريسيپٽرن جي استعمال سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ سان واسطو رکن ٿيون ۽ جوڙو ٺاهڻ، رهائشگاهه چونڊڻ، خوراڪ وٺڻ ۽ پيراسائيٽ-ميزبان لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿيون. ذائقو عام طور جيت جي وات جي عضون تي واقع هوندو آهي، پر ڪجهه جيتن، جهڙوڪ مکيون، واسپ ۽ ماڪوڙن ۾ ذائقي جا عضوا اينٽينا تي به ملي سگهن ٿا. ذائقي جا عضوا پتنگن، پوپٽن ۽ مکين جي ٽارسي تي به ملي سگهن ٿا. سنگهڻ واريون سينسيلا جيتن کي بوءِ محسوس ڪرائين ٿيون ۽ عام طور اينٽينا ۾ ملن ٿيون.[2] ڪجهه مادن لاءِ سنگهڻ سان لاڳاپيل ڪيميائي ريسيپٽرن جي حساسيت تمام گهڻي هوندي آهي، ۽ ڪجهه جيت اهڙيون خاص بوئون سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي پنهنجي اصل ماخذ کان ميلن پري تمام گهٽ مقدار ۾ موجود هجن.[4]

ميڪانيڪي حِسون جيت کي اهڙي معلومات فراهم ڪن ٿيون، جيڪا رخ مقرر ڪرڻ، عام حرڪت، دشمنن کان ڀڄڻ، پيدائش ۽ خوراڪ وٺڻ جي رهنمائي ڪري سگهي ٿي، ۽ اهي حسي عضون مان پيدا ٿين ٿيون، جيڪي دٻاءُ، ڇهاءُ ۽ ارتعاش جهڙين ميڪانيڪي تحريڪن لاءِ حساس هوندا آهن.[4] ڪييوٽيڪل تي وار (سيٽا) هن ڪم جا ذميوار آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ارتعاش، ڇهاءَ ۽ آواز لاءِ حساس هوندا آهن.[2]

ٻڌڻ واريون بناوتون يا ٽمپينل عضوا جسم جي مختلف حصن، جهڙوڪ کنڀن، پيٽ، ٽنگن ۽ اينٽينا تي موجود هوندا آهن. اهي جيت جي جنس جي لحاظ کان 100 Hz کان 240 kHz تائين مختلف فريڪوئنسيز جو جواب ڏئي سگهن ٿا.[4] جيتن جي ڪيترن جوڙن ۾ لمسي سيٽا هوندا آهن، جيڪي حرڪت کي درج ڪن ٿا. وارن جا بسترا ۽ ننڍن وارن جهڙين سينسيلا جا گروهه پروپريوسپشن، يعني ڪنهن عضوي جي جاءِ بابت معلومات، طئي ڪن ٿا ۽ اهي ٽڪرن ۽ ٽنگن جي جوڙن تي ڪييوٽيڪل ۾ ملن ٿا. جسماني ڀت تي دٻاءُ يا ڇڪ ماپيندڙ بناوتون ڪيمپينيفارم سينسيلا وسيلي سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ اندروني ڇڪ ريسيپٽر عضلن جي ڦهلجڻ ۽ هاضمي نظام جي ڦهلجڻ کي محسوس ڪن ٿا.[2][4]

مرڪب اک ۽ اوسيلي جيتن کي نظر فراهم ڪن ٿا. مرڪب اک انفرادي روشني حاصل ڪندڙ ايڪن مان ٺهيل هوندي آهي، جن کي اوماتيڊيا چيو وڃي ٿو. ڪجهه ماڪوڙن ۾ رڳو هڪ يا ٻه اوماتيڊيا ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڊريگن فلائن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿا. اوماتيڊيا جيترا وڌيڪ هوندا، بصري تيزي اوتري وڌيڪ هوندي. انهن ايڪن ۾ صاف لينس وارو نظام ۽ روشني حساس ريٽينا گهرڙا هوندا آهن. ڏينهن جو اڏامندڙ جيتن کي ملندڙ تصوير مختلف اوماتيڊيا مان ايندڙ روشنيءَ جي مختلف شدت وارن ٽڪرن جي موزائيڪ مان ٺهندي آهي. رات يا شام وقت، بصري تيزي روشنيءَ جي حساسيت جي بدلي قربان ٿئي ٿي.[2] اوسيلي مرڪوز تصويرون ٺاهي نٿا سگهن، پر اهي خاص طور روشنيءَ جي شدت ۾ فرق لاءِ حساس هوندا آهن.[4] رنگن واري نظر جيتن جي سڀني آرڊرن ۾ ملي ٿي. عام طور جيت اسپيڪٽرم جي نيري ڇيڙي تي ڳاڙهي ڇيڙي جي ڀيٽ ۾ بهتر ڏسن ٿا. ڪجهه آرڊرن ۾ حساسيت جي حدن ۾ الٽرا وايوليٽ به شامل ٿي سگهي ٿو.[2]

ڪيترن جيتن ۾ گرمي پد ۽ نمي جا سينسر هوندا آهن[2] ۽ جيت ننڍا هجڻ سبب وڏن جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ٿڌا ٿين ٿا. جيتن کي عام طور ٿڌي رت وارا يا ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ سمجهيو وڃي ٿو، جن جو جسماني گرمي پد ماحول سان گڏ وڌي ۽ گهٽجي ٿو. بهرحال، اڏامندڙ جيت اڏام جي عمل وسيلي پنهنجي جسماني گرمي پد کي ماحولياتي گرمي پد کان مٿي کڻي وڃن ٿا.[4][6]

اڏام دوران پوپٽن ۽ ٽڏن جو جسماني گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 5 °C يا 10 °C وڌيڪ ٿي سگهي ٿو؛ بهرحال پتنگ ۽ ڀنڀور مک، جيڪي ڇلڪن ۽ وارن سان محفوظ هوندا آهن، اڏام دوران اڏامي عضلن جو گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 20–30 °C وڌيڪ ڪري سگهن ٿا. گهڻن اڏامندڙ جيتن کي اڏام لاءِ ڪافي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجن اڏامي عضلن کي هڪ خاص گرمي پد کان مٿي رکڻو پوندو آهي. ڏڪڻ يا کنڀن جي عضلن کي ارتعاش ۾ آڻڻ وڏن جيتن کي پنهنجي اڏامي عضلن جو گرمي پد سرگرميءَ سان وڌائڻ جي قابل بڻائي ٿو، جنهن سان اڏام ممڪن ٿئي ٿي.[4]

تمام تازو وقت تائين، ڪنهن به شخص جيتن ۾ نوسيسيپٽرن (اهي گهرڙا جيڪي سور جا احساس سڃاڻن ۽ منتقل ڪن ٿا) جي موجودگي کي دستاويز نه ڪيو هو،[9] جيتوڻيڪ لاروا فروٽ فلائن ۾ نوسيسيپشن بابت تازيون ڳولهيون هن خيال کي چئلينج ڪن ٿيون[10] ۽ ثابت ڪن ٿيون ته تمام امڪان آهي ته سڀ جيت سور محسوس ڪن. [حوالو گهربل]

پيدائشي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جيتن جو پيدائشي نظام

گهڻن جيتن ۾ پيدائش جي شرح بلند هوندي آهي. ننڍي نسلي وقت سبب، اهي ٻين آهستي نسل وڌائيندڙ جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ارتقا ڪن ٿا ۽ ماحولياتي تبديلين سان وڌيڪ جلدي پاڻ کي موافق بڻائي سگهن ٿا.[2] جيتوڻيڪ جيتن ۾ پيدائشي عضون جون ڪيتريون صورتون آهن، پر هر پيدائشي حصي لاءِ هڪ بنيادي بناوت ۽ ڪم برقرار رهي ٿو. مختلف جيتي گروهن ۾ اهي انفرادي حصا شڪل (گوناڊن)، جاءِ (مددگار غدود جي ڳانڍاپي) ۽ انگ (خصين ۽ بيضه داني غدودن) ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا.[7]

مادي

[سنواريو]

مادي جيت جو مکيه پيدائشي ڪم آنا پيدا ڪرڻ آهي، جنهن ۾ آني جو حفاظتي تهه پڻ شامل آهي، ۽ نر جا اسپرماتوزوا تيسين ذخيرو ڪرڻ آهي، جيستائين آني جي بارآوري لاءِ تياري ٿئي. مادي پيدائشي عضوان ۾ جوڙن ۾ موجود بيضه دانيون شامل آهن، جيڪي پنهنجي آنا (اووسائيٽس) ڪيلائيسز وسيلي پاسيرن اوويڊڪٽن ۾ خالي ڪن ٿيون، جيڪي گڏجي عام اوويڊڪٽ ٺاهين ٿا. عام اوويڊڪٽ جو سوراخ (گونوپور) هڪ گهيري ۾ لڪل هوندو آهي، جنهن کي جنسي گهيرو چيو وڃي ٿو، ۽ اهو جوڙي وقت گڏجڻ واري ٿيلهي (برسا ڪوپولاٽرڪس) طور ڪم ڪري ٿو.[7] ان جو ٻاهريون سوراخ ولوا آهي. جيتن ۾ ولوا اڪثر تنگ هوندي آهي ۽ جنسي گهيرو ٿيلهي يا نلي جهڙو ٿي ويندو آهي، جنهن کي ويجائنا چيو وڃي ٿو. ويجائنا سان لاڳاپيل ٿيلهي جهڙي بناوت، اسپرميٿيڪا، هوندي آهي، جتي اسپرماتوزوا آني جي بارآوري لاءِ تيار حالت ۾ ذخيرو ڪيا ويندا آهن. هڪ رطوبتي غدود ويجائنا ۾ موجود اسپرماتوزوا کي غذا فراهم ڪري ٿو.[4]

آني جي واڌ اڪثر جيت جي بالغ مرحلي تائين مڪمل ٿي ويندي آهي ۽ ان کي اهي هارمون ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪي اووجينيسس جي شروعاتي مرحلن ۽ زردي جي جمع ٿيڻ کي ڪنٽرول ڪن ٿا.[7] گهڻا جيت آنا ڏيندڙ هوندا آهن، جن ۾ ٻچا آنا رکجڻ کان پوءِ ڦٽن ٿا.[4]

جيتن جي جنسي پيدائش اسپرم جي داخل ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿي، جيڪا اووجينيسس کي تحريڪ ڏئي ٿي؛ ميوسس ٿئي ٿو ۽ آندو جنسي نالي مان هيٺ هلڻ لڳي ٿو. مادي جا مددگار غدود هڪ چپڪندڙ مادو خارج ڪن ٿا، جيڪو آنا ڪنهن شيءِ سان چنبڙائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، ۽ اهي آندن کي حفاظتي تهه فراهم ڪندڙ مادو پڻ ڏين ٿا. آنا ڏيڻ جو عمل مادي جي اوويپازيٽر وسيلي ٿئي ٿو.[4][6]

نر

[سنواريو]

نر جو مکيه پيدائشي ڪم اسپرماتوزوا پيدا ۽ ذخيرو ڪرڻ ۽ انهن کي مادي جي پيدائشي نالي تائين پهچائڻ آهي.[7] اسپرم جي واڌ عام طور جيت جي بالغ ٿيڻ تائين مڪمل ٿي ويندي آهي.[4] نر وٽ ٻه خصيا هوندا آهن، جن ۾ فوليڪل هوندا آهن، جتي اسپرماتوزوا پيدا ٿين ٿا. اهي الڳ الڳ اسپرم نالي يا واس ڊي فرينس ۾ کُلن ٿا، جيڪو اسپرم کي ذخيرو ڪري ٿو.[7] پوءِ واس ڊي فرينٽيا پٺئين پاسي گڏجي مرڪزي انزالي نالي ٺاهين ٿا، جيڪا ٻاهر ايڊيگس يا عضو تناسل تي کُلي ٿي.[4] مددگار غدود اهڙا پاڻياٺ خارج ڪن ٿا، جيڪي اسپرماٽوفور ٺاهين ٿا. اهو اسپرماتوزوا کي گهيري ۽ کڻي هلندڙ پيڪيج بڻجي ٿو، يعني اسپرم تي مشتمل ڪيپسول ٺاهيندو آهي.[4][7]

جنسي ۽ غير جنسي پيدائش

[سنواريو]

گهڻا جيت جنسي پيدائش وسيلي نسل وڌائين ٿا، يعني آندو مادي پيدا ڪري ٿي، نر ان کي بارآور ڪري ٿو ۽ مادي ان کي رکي ٿي. آنا عام طور گهربل خوراڪ تي يا ان جي ويجهو ڪنهن مخصوص خرد رهائشگاهه ۾ رکيا ويندا آهن.[6] بهرحال، ڪجهه بالغ مادائون نر جي حصي کان سواءِ به نسل وڌائي سگهن ٿيون. هن کي پارٿينو جينيسس چيو وڃي ٿو، ۽ پارٿينو جينيسس جي سڀ کان عام قسم ۾ اولاد بنيادي طور ماءُ جهڙو هوندو آهي. اهو اڪثر ايفڊن ۽ اسڪيل جيتن ۾ ڏٺو وڃي ٿو.[6]

زندگي چڪر

[سنواريو]

جيت جو زندگي چڪر ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

  • بي استحالي، يعني ڪو استحالو نه؛ اهي جيت ابتدائي طور بنا کنڀن وارا هوندا آهن، جن ۾ بالغ ۽ نمف جي وچ ۾ رڳو ماپ جو فرق هوندو آهي، مثال: آرڊر ٿائيسانورا (سلور فش).[4]
  • اڌ استحالي، يا اڻ پورو استحالو. زميني ٻچن کي نمف ۽ آبي ٻچن کي نايئڊ چيو وڃي ٿو. جيتن جا ٻچا عام طور بالغن جهڙا هوندا آهن. کنڀ نمف يا شروعاتي انسٽار تي ڪليون طور ظاهر ٿين ٿا. جڏهن آخري کل لاهڻ مڪمل ٿئي ٿو ته کنڀ بالغ ماپ تائين ڦهلجي وڃن ٿا، مثال: آرڊر اوڊوناٽا (ڊريگن فلائيون).
  • مڪمل استحالي، يا مڪمل استحالو. انهن جيتن ۾ نابالغ ۽ بالغ مرحلن ۾ مختلف صورت هوندي آهي، رويا مختلف هوندا آهن ۽ اهي مختلف رهائشگاههن ۾ رهن ٿا. نابالغ صورت کي لاروا چيو وڃي ٿو، جيڪا شڪل ۾ ساڳي رهي ٿي پر ماپ ۾ وڌندي آهي. انهن وٽ عام طور چٻاڙيندڙ وات جا عضوا هوندا آهن، جيتوڻيڪ بالغ صورت جا وات جا عضوا چوسيندڙ ٿي سگهن ٿا. آخري لاروا واري انسٽار مرحلي ۾ جيت پيوپا ۾ بدلجي ٿو، اهو خوراڪ نٿو وٺي ۽ غير سرگرم هوندو آهي، ۽ هتي کنڀن جي واڌ شروع ٿئي ٿي؛ پوءِ بالغ نڪري ٿو، مثال: آرڊر ليپيڊوپٽيرا (پوپٽ ۽ پتنگ).[4]

کل لاهڻ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو کل لاهڻ

جيت جيئن وڌندو آهي، تيئن ان کي پنهنجي سخت ٻاهرين ڍانچي کي باقاعدي مٽائڻو پوندو آهي.[2][4] کل لاهڻ زندگيءَ دوران ٽي يا چار ڀيرا ٿي سگهي ٿو يا ڪجهه جيتن ۾ پنجاهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ.[2] اهو هارمونن جي ضابطي هيٺ هڪ پيچيده عمل آهي، جنهن ۾ جسماني ڀت جو ڪييوٽيڪل، ٽريڪيا جي ڪييوٽيڪل واري استر، اڳيون آنڊو، پويون آنڊو ۽ اندروني ڍانچائي بناوتون شامل آهن.[2][4]

کل لاهڻ جا مرحلا:

  1. اپولائسز—کل لاهڻ وارا هارمون هيمولمف ۾ خارج ٿين ٿا ۽ پراڻو ڪييوٽيڪل هيٺان موجود ايپيڊرمل گهرڙن کان الڳ ٿي وڃي ٿو. ايپيڊرمس مائٽوسس سبب ماپ ۾ وڌي ٿي ۽ پوءِ نئون ڪييوٽيڪل پيدا ٿئي ٿو. ايپيڊرمل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ اينزائم پراڻي اينڊوڪييوٽيڪل کي هضم ڪن ٿا، پر پراڻي سخت ٿيل ايگزوڪييوٽيڪل تي اثر نٿا ڪن.
  2. ايڪڊائسز—هي پراڻي ڪييوٽيڪل جي ڦاٽڻ سان شروع ٿئي ٿو، عام طور سيني جي پٺيءَ واري پاسي جي وچئين ليڪ کان. ڦاٽڻ واري قوت گهڻو ڪري هيمولمف جي دٻاءَ مان اچي ٿي، جيڪو جيت پاران هوا يا پاڻي ڳهڻ سبب پيٽ جي عضلاتي سُسڻ سان سيني ۾ ڌڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ جيت پراڻي ڪييوٽيڪل مان ٻاهر نڪري ٿو.
  3. اسڪليروٽائزيشن—ٻاهر نڪرڻ کان پوءِ نئون ڪييوٽيڪل نرم هوندو آهي ۽ هي جيت لاءِ خاص طور نازڪ وقت هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو سخت حفاظتي تهه موجود نه هوندو آهي. هڪ يا ٻن ڪلاڪن کان پوءِ ايگزوڪييوٽيڪل سخت ۽ گهرو ٿي ويندو آهي. کنڀن ۾ نسن تائين هيمولمف جي زور سان کنڀ ڦهلجن ٿا.[2][4]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Nation, . L. (2002) Insect Physiology and Biochemistry. CRC Press.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 McGavin, George C (2001). Essential Entomology: An Order-by-Order Introduction. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780198500025.
  3. 1 2 "General Entomology – Digestive and Excretory system". NC state University. 2009-05-03 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 Triplehorn, Charles A; Johnson, Norman F (2005). Borror and DeLong's introduction to the study of insects (7th ڇاپو). Australia: Thomson, Brooks/Cole. ISBN 9780030968358.
  5. ↑ Duncan, Carl D. (1939). A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps (1 ڇاپو). Stanford: Stanford University Press. ص. 24–29.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Elzinga, Richard J. (2003). Fundamentals of entomology (6th ڇاپو). Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 9780130480309.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 Gullan, P.J.; P.S. Cranston (2005). The Insects: An Outline of Entomology (3 ڇاپو). Oxford: Blackwell Publishing. ص. 61–65. ISBN 1-4051-1113-5.
  8. ↑ Schneiderman, Howard A. (1960). "Discontinuous Respiration in Insects: Role of the Spiracles". Biol. Bull. 119 (119): 494–528. doi:10.2307/1539265. https://www.journals.uchicago.edu/doi/epdf/10.2307/1539265.
  9. ↑ Eisemann, C. H.; Jorgensen, W. K.; Merritt, D. J.; Rice, M. J.; Cribb, B. W.; Webb, P. D.; Zalucki, M. P. (1984). "Do insects feel pain? — A biological view". Experientia 40 (2): 164. doi:10.1007/BF01963580.
  10. ↑ Tracey, W. D.; Wilson, R. I.; Laurent, G.; Benzer, S. (2003). "Painless, a Drosophila Gene Essential for Nociception". Cell 113 (2): 261–273. doi:10.1016/S0092-8674(03)00272-1. PMID 12705873. https://archive.org/details/cell_2003-04-18_113_2/page/261.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Insect biology سانچو:Physiology types

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جيتن_جي_جسمانيات&oldid=407309" تان ورتل