جان
جان (Soul) مذهب ۽ فلسفي ۾ جاندار جي اُن غير مادي پهلو يا جوهر کي چيو وڃي ٿو جيڪو جسماني دنيا کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. ڪيترين روايتن ۾ جان کي لازوال (immortal) تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪو مادي جسم کان الڳ وجود رکي سگهي ٿو. انسانيات (anthropology) ۽ نفسيات جي ماهرن مطابق گهڻا انسان جان يا اسپِرٽ جي وجود تي ايمان رکن ٿا، ۽ مختلف ثقافتن ۾ جان ۽ جسم جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
مختلف مذهبن ۾ جان جو تصور
[سنواريو]مختلف مذهب جان بابت مختلف خيال پيش ڪن ٿا:
- ٻڌ مت (Buddhism): عام طور مستقل نفس يا دائمي "خود" جي انڪار (انَتّا / anattā) تي زور ڏئي ٿو.
- عيسائيت (Christianity): دائمي جان تي ايمان رکندي آهي، جيڪا موت کان پوءِ خدا جي حضور ۾ داخل ٿئي ٿي.
- هندومت (Hinduism): آتمان (Ātman) کي نفس يا اصل جوهر سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو ڪجهه روايتن ۾ برهمن سان هڪجهڙو آهي.
- اسلام (Islam): روح (rūḥ) ۽ نفس (nafs) جا الڳ اصطلاح استعمال ڪري خدائي جان ۽ شخصي نفسي رجحان ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.
- جين مت (Jainism): جان (jīva) کي دائمي پر تبديل ٿيندڙ وجود سمجهي ٿو، جيڪو نجات تائين سفر ڪري ٿو.
- يهوديت (Judaism): جان لاءِ مختلف اصطلاح جهڙوڪ nefesh ۽ neshamah استعمال ڪري ٿي.
- سک مت (Sikhism): جان کي خدا (واهگرو) جو حصو تصور ڪري ٿو.
- شامانزم (Shamanism): جان جي ٻٽي تصور کي قبول ڪري ٿو، جهڙوڪ جسماني جان ۽ آزاد جان.
- تائوازم (Taoism): جان جا ٻه قسم (Hun ۽ po) مڃي ٿو.
فلسفي ۾ جان
[سنواريو]قديم فلسفي کان وٺي جان اهم بحث جو موضوع رهيو آهي:
سقراط
[سنواريو]سقراط جان کي عقل واري قوت جو حامل سمجهيو، جنهن جي مشق انسان جي سڀ کان خدائي سرگرمي آهي.
افلاطون
[سنواريو]افلاطون مطابق جان انسان جو اصل وجود آهي، جيڪو غير مادي ۽ لازوال آهي ۽ موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.
ارسطو
[سنواريو]ارسطو جان کي قدرتي جسم جي "پهريون فعليت" (first actuality) طور بيان ڪيو، جنهن ۾ صورت ۽ مادو گڏجي جاندار جي مڪمل صلاحيت کي ظاهر ڪن ٿا.
وچئين دور جا فلسفي
[سنواريو]وچئين دور جي فلسفين قديم خيالن کي وڌيڪ ترقي ڏني:
- ابن سينا جان ۽ جاناني قوتن ۾ فرق ڪيو، ۽ جان جي لازواليت کي ان جي فطرت سان ڳنڍيو.
- ٿامس ايڪوئناس ارسطوطاليسي اصولن مطابق جان کي جاندار جسم جي پهرين فعليت سمجهيو، پر اهو به چيو ته جان جسم کان الڳ وجود رکي سگهي ٿو.
جديد فلسفي ۾ جان ۽ جسم
[سنواريو]جديد فلسفي ۾ جان ۽ جسم جي لاڳاپي بابت ٽي اهم نظريا بيان ڪيا وڃن ٿا:
- انٽريڪشنزم (Interactionism): جان ۽ جسم هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿين ٿا.
- پيراللزم (Parallelism): جان ۽ جسم گڏ هلن ٿا پر سڌي اثر اندازي کان بغير.
- ايپي فينومينلزم (Epiphenomenalism): ذهني حالتون جسماني عملن جا نتيجا آهن.
روشنيءَ جي دور (Age of Enlightenment) ۾ ايمانوئل ڪانٽ جان کي "مان" (I) جي فلسفيانه تصور سان بيان ڪيو ۽ چيو ته جان جون سڀ خاصيتون مڪمل طور مادي حقيقت مان ثابت نٿيون ڪري سگهجن.