جالينوس
| جالينوس (Galen) | |
|---|---|
[[File: |frameless|alt=]]جالينوس، قديم يوناني طبيب ۽ فلسفي. | |
| پيدائش | سيپٽمبر 129ع |
| وفات | لڳ ڀڳ 216ع (عمر 87 سال) |
| قوميت | يوناني، رومي |
| پيشو | طبيب (Physician)، جراح (Surgeon)، فلسفي |
| شھرت جو ڪارڻ | اناتومي، فزيالوجي، چئن مزاجن جو نظريو |
جالينوس (Aelius Galenus يا Claudius Galenus) هڪ نامور رومي ۽ يوناني طبيب، جراح ۽ فلسفي هو. کيس قديم دور جي سڀ کان وڌيڪ باصلاحيت طبي محققن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن جي ڪم سائنسي شعبن جهڙوڪ اناتومي (Anatomy)، فزيالوجي، پئٿالوجي، فارماڪالوجي، ۽ نيورالوجي سان گڏوگڏ فلسفي ۽ منطق تي به گهرا اثر ڇڏيا.
شروعاتي زندگي ۽ تعليم
[سنواريو]جالينوس قديم شهر پرگامم (هاڻوڪو برگاما، ترڪي) ۾ پيدا ٿيو. هن جو پيءُ ايليئس نيڪون هڪ امير آرڪيٽيڪٽ هو، جنهن جالينوس کي بهترين تعليم ڏياري. جالينوس طب ۽ فلسفي جو مطالعو ڪرڻ لاءِ ڪافي سفر ڪيا ۽ آخرڪار روم ۾ آباد ٿيو، جتي هو ڪيترن ئي رومي شهنشاهن جو ذاتي طبيب بڻيو.
طبي نظريا ۽ تحقيق
[سنواريو]جالينوس جي طب بابت سمجهه تي چئن مزاجن (Four Humours) واري نظريي جو غلبو هو:
- ڪاري رطوبت (Black bile)
- پيلي رطوبت (Yellow bile)
- رت (Blood)
- بلغم (Phlegm)
هن جا اناتومي بابت رپورٽون گهڻو ڪري لنگورن (Barbary apes) ۽ سوئرن جي چيرڦاڙ تي ٻڌل هيون، ڇاڪاڻ ته ان وقت رومي سلطنت ۾ انسانن جي چيرڦاڙ تي سخت پابندي هئي. هن جي نظرين 1,300 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين مغربي طبي سائنس تي حڪومت ڪئي.
نظريي کي چيلنج
[سنواريو]جالينوس جا نظريا ڪيترن ئي صدين تائين اٽل رهيا، پر پوءِ انهن کي سائنسي بنيادن تي چيلنج ڪيو ويو: 1. رت جي گردش: 1242ع ۾ مسلمان سائنسدان ابن النفيس رت جي ڦڦڙن واري گردش (Pulmonary circulation) دريافت ڪري جالينوس جي نظريي کي درست ڪيو. 2. اناتومي: 1543ع ۾ اينڊرياس وساليوس (Andreas Vesalius) انساني چيرڦاڙ ذريعي جالينوس جي ڪيترن ئي غلطين کي ظاهر ڪيو.
فلسفو ۽ وفات
[سنواريو]جالينوس جو خيال هو ته هڪ بهترين طبيب کي فلسفي به هجڻ گهرجي. هن عقل پرست (Rationalist) ۽ تجرباتي (Empiricist) طبي گروهه جي وچ ۾ هڪ وچون رستو اختيار ڪيو. جالينوس لڳ ڀڳ 70 سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي. هن جا ڪيترائي ڪتاب اڄ به محفوظ آهن يا مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيل آهن.