تيزاب
تيزاب هڪ اهڙو ماليڪيول يا آئن آهي جيڪو يا ته پروٽان (يعني هائيڊروجن ڪيٽائن، $H^+$) ڏيڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جنهن کي برونسٽڊ-لوري تيزاب چئبو آهي، يا اليڪٽران جو جوڙو حاصل ڪري ڪوويلنٽ بانڊ ٺاهي سگهي ٿو، جنهن کي ليوس تيزاب چيو ويندو آهي.[1]
تيزاب جا قسم ۽ تعريفون
[سنواريو]برونسٽڊ-لوري ۽ آرينيس تيزاب
[سنواريو]تيزابن جو پهريون درجو پروٽان ڏيندڙن جو آهي. آبي محلولن (aqueous solutions) جي صورت ۾، پروٽان ڏيندڙ مادا هائيڊرونيم آئن ($H_3O^+$) ٺاهيندا آهن، جن کي آرينيس تيزاب سڏيو ويندو آهي. برونسٽڊ ۽ لوري هن نظريي کي وڌيڪ وسيع ڪيو ته جيئن غير آبي محلولن کي به شامل ڪري سگهجي. هڪ برونسٽڊ-لوري يا آرينيس تيزاب ۾ عام طور تي هائيڊروجن جو جوهر اهڙي ڪيميائي بناوت سان جڙيل هوندو آهي، جيڪو $H^+$ خارج ڪرڻ کان پوءِ به مستحڪم رهي سگهي.
ليوس تيزاب
[سنواريو]تيزابن جو ٻيو درجو ليوس تيزاب آهن، جيڪي اليڪٽران جي جوڙي سان ڪوويلنٽ بانڊ ٺاهيندا آهن. مثال طور، بوران ٽرائي فلورائيڊ ($BF_3$)، جنهن جي بوران جوهر ۾ هڪ خالي آربيٽل هوندو آهي جيڪو ڪنهن بيس (Base) جي اليڪٽران جوڙي کي حاصل ڪري بانڊ ٺاهي سگهي ٿو.
تيزاب جون خاصيتون
[سنواريو]آبي تيزابن جون ڪجهه خاصيتون هي آهن:[2]
- انهن جو ذائقو کٽو هوندو آهي (لفظ 'Acid' لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'acidus' مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي 'کٽو').
- هي نيري لٽمس پيپر کي ڳاڙهو ڪري ڇڏيندا آهن.
- هي بيس (Bases) ۽ ڪجهه خاص ڌاتن (جهڙوڪ ڪلسيم) سان عمل ڪري لوڻ (Salt) ٺاهيندا آهن.
- تيزابي محلول جو pH قدر 7 کان گهٽ هوندو آهي. pH جيترو گهٽ هوندو، تيزابيت اوتري ئي وڌيڪ هوندي.
عام استعمال وارا تيزاب
[سنواريو]ڪجهه عام تيزابن جا مثال هي آهن:
- هائيڊرو ڪلورڪ تيزاب ($HCl$): جيڪو پيٽ ۾ هضمي جي عمل ۾ مدد ڪري ٿو.
- ايسيٽڪ تيزاب ($CH_3COOH$): سرڪو هن تيزاب جو هڪ هلڪو محلول آهي.
- سلفيورڪ تيزاب ($H_2SO_4$): جيڪو گاڏين جي بيٽرين ۾ استعمال ٿئي ٿو.
- سائيٽرڪ تيزاب: جيڪو کٽن ميون (جهڙوڪ ليمون ۽ نارنگي) ۾ ملي ٿو.
سخت تيزاب ۽ ڪجهه طاقتور ڪمزور تيزاب کائيندڙ (corrosive) هوندا آهن ۽ چمڙيءَ کي نقصان پهچائي سگهن ٿا، پر ڪاربورينس ۽ بورڪ تيزاب جهڙا استثنا به موجود آهن.