تيئوتيئواڪان
 مردن جي رستي ۽ چنڊ جو پيرامڊ جو ڏيک۔ | |
  ماڳ جو هنڌ  تيئوتيئواڪان (Mexico)  تيئوتيئواڪان (State of Mexico) | |
| مقام | تيوتيئواڪان، ميڪسيڪو رياست، ميڪسيڪو |
|---|---|
| مقانيت | 19°41′33″N 98°50′38″W / 19.69250°N 98.84389°W |
| تاريخ | |
| زمانو | ديرين پري ڪلاسڪ کان ديرين ڪلاسڪ تائين |
| جڳھ بابت | |
| فن تعمير | |
| اڏاوتي قسم | ٽالود-تابليرو |
| يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو | |
| سرڪاري نالو | تيوتيئواڪان جو پري-هسپانوي شهر |
| يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو | ثقافتي: i, ii, iii, iv, vi |
| حوالو | 414 |
| داخلا | 1987 (11th سيشن) |
| ايراضي | 3,381.71 ha |
تيئوتيواڪان (انگريزي: Teotihuacan؛ (/teɪˌoʊtiːwəˈkɑːn/؛[1] اسپيني: teotiwaˈkan؛ ناواتل: Teōtīhuacān) هڪ قديم ميسو آمريڪي شهر آهي، جيڪو هڪ ذيلي وادي ۾ واقع آهي.[2] جيڪا ميڪسيڪو جي وادي جو حصو آهي، ۽ جيڪا ميڪسيڪو رياست ۾ اچي ٿي؛ جديد دور جي ميڪسيڪو سٽي کان اتر اوڀر طرف 40 kilometers (25 mi) پري واقع آهي۔[3]
تيئوتيواڪان اڄڪلهه ان ڪري مشهور آهي جو اتان پري-ڪولمبيائي اميريڪا ۾ ٺهيل ميسواميريڪي پيرامڊن مان ڪيترائي سڀ کان وڌيڪ اهم ۽ انجنيئرنگ-طور تي نمايان پيرامڊ موجود آهن، خاص طور تي سورج جو پيرامڊ ۽ چنڊ جو پيرامڊ۔ ميڪسيڪو سٽي جي ويجهو هجڻ باوجود، تيوتيئواڪان ميڪسيڪا (يعني ازٽيڪ) شهر نه هو، ۽ اهو ازٽيڪ سلطنت کان ڪيترين صدين اڳ جو آهي۔ پنهنجي عروج تي—شايد پهرين هزارين جي پهرين اڌ ۾ (1 عيسوي کان 500 عيسوي تائين)—تيوتيئواڪان اميريڪا ۾ سڀ کان وڏو شهر هو، جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 25,000 هئي،[4] جڏهن ته ڪي اندازا 125,000 يا ان کان وڌيڪ به ٻڌائين ٿا،[5][6] جنهن ڪري اهو پنهنجي دور ۾ دنيا جي گهٽ ۾ گهٽ ڇهين وڏي شهرن مان هڪ بڻجي وڃي ٿو۔[7]
شهر جو علائقو eight square miles (21 km2) هو، ۽ وادي جي ڪُل آبادي جو لڳ ڀڳ 80 کان 90 سيڪڙو حصو تيوتيهواڪان ۾ رهندو هو۔ پيرامڊن کان سواءِ، تيوتيهواڪان انسانيات جي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻتہ اتان جا پيچيده، گهڻ-خانداني رهائشي ڪمپائونڊ، “مردن جو رستو”، ۽ چٽساليون (ڀتين واريون چٽساليون) وڏي حد تائين محفوظ حالت ۾ ملي ٿيون۔ ان کان علاوه، تيوتيهواڪان جا تيار ڪيل نفيس ابسڊيئن اوزار سڄي ميسواميريڪا ۾ مليا آهن۔ شهر جي قيام بابت خيال آهي تہ اهو لڳ ڀڳ 100 ق م ۾ آباد ٿيو، جڏهن ته وڏا يادگار لڳاتار تعمير ٿيندا رهيا، لڳ ڀڳ 250 عيسوي تائين۔[5] شهر ممڪن آهي تہ 7هين ۽ 8هين صدي عيسوي جي وچ واري ڪنهن وقت تائين قائم رهيو، پر لڳ ڀڳ 550 عيسوي ۾ وڏن يادگارن کي ڦرلٽ ڪري، منظم نموني ساڙي ڇڏيو ويو۔ ان زوال جو تعلق شايد 535–536 جا انتهائي موسمي واقعا سان به ٿي سگهي ٿو۔
تيوتيهواڪان پهرين صدي عيسوي جي لڳ ڀڳ ميڪسيڪن پليٽو ۾ هڪ مذهبي مرڪز طور اڀريو۔ پوءِ اهو پري-ڪولمبيائي اميريڪا جو سڀ کان وڏو ۽ گهڻو آبادي وارو مرڪز بڻجي ويو۔ وڏي آبادي کي جاءِ ڏيڻ لاءِ گهڻ-ماڙ اپارٽمينٽ جهڙا رهائشي ڪمپائونڊ تعمير ڪيا ويا۔[5] “تيوتيهواڪان” (يا “تيوتيهواڪانو”) وارو اصطلاح ان ماڳ سان لاڳاپيل سڄي تهذيب ۽ ثقافتي مجموعي لاءِ به استعمال ٿئي ٿو۔ تيوتيهواڪان ڪنهن رياستي سلطنت جو مرڪز هو يا نه—ان بابت بحث موجود آهي—پر ميسواميريڪا ۾ ان جو اثر چڱيءَ طرح دستاويزي شواهد سان ثابت آهي۔ ويراڪروز ۽ مايا علائقو جي ڪيترن ماڳن تي تيوتيهواڪانو موجودگي جا ثبوت مليا آهن۔ پوءِ وارن ازٽيڪن انهن شاندار کنڊرن کي ڏسي گڏيل نسل/نسب جو دعويٰ ڪيو، ۽ انهن جي ثقافت جا ڪي پهلو اختيار ڪري، ترميم ڪري استعمال ڪيا۔
تيوتيئواڪان جي رهواسين جي نسل/قوميت بابت بحث جاري آهي۔ ممڪن اميدوارن ۾ ناهوئا، اوٽومي يا ٽوٽونڪ قومون ذڪر ٿين ٿيون۔ ٻين محققن جو خيال آهي تہ تيوتيهواڪان ڪثير-قوميتي هو، ڇاڪاڻتہ مايا سان لاڳاپيل ثقافتي نشانين سان گڏوگڏ اوٽو-پاميان ماڻهن سان لاڳاپيل پهلو به مليا آهن۔ اهو واضع آهي تہ طاقت جي عروج واري زماني ۾ تيوتيهواڪان اندر گهڻا مختلف ثقافتي گروهه رهندا هئا، ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو هر پاسي کان ايندا هئا—خاص طور تي اوآخاڪا ۽ خليج واري ساحل کان۔[8][9] تيوتيهواڪان جي زوال کان پوءِ، مرڪزي ميڪسيڪو ۾ وڌيڪ علائقائي طاقتون غالب ٿيون، جن ۾ خاص طور تي شوچيڪالڪو ۽ ٽولا شامل آهن۔
شهر ۽ آثارِقديمه وارو ماڳ اڄ جي سان خوان تيوتيهواڪان ميونسپلٽي ۾ واقع آهي، ميڪسيڪو رياست اندر، ۽ ميڪسيڪو سٽي کان لڳ ڀڳ 40 kilometers (25 mi) اتر اوڀر طرف آهي۔ ماڳ جو ڪُل ايراضو 83 square kilometers (32 sq mi) آهي، ۽ 1987 ۾ ان کي يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو۔[10] 2024 ۾ اهو ميڪسيڪو جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويندڙ آثارِقديمه وارو ماڳ هو، جتي 1,313,321 سياح آيا۔[11]
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Teotihuacán". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. Archived from the original on 16 July 2013. Retrieved 30 May 2013.
- ↑ "تيوتيئواڪان وادي" (انگريزي ۾). ميڪسيڪن روٽس. 2024-12-30. https://mexicanroutes.com/teotihuacan-valley/. Retrieved 30 December 2024.
- ↑ "تيوتيهواڪان جو پري-هسپانوي شهر | وِزڊ نيٽ". www.whizzed.net. 28 October 2023. Retrieved 2023-11-04.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Pre-Hispanic City of Teotihuacan". UNESCO World Heritage Centre (in انگريزي). Retrieved 2024-09-14.
- 1 2 3 "Teotihuacan". Heilbrunn Timeline of Art History. Department of Arts of Africa, Oceania, and the Americas, The Metropolitan Museum of Art. March 2024.
- ↑ Millon, p. 18.
- ↑ Millon, p. 17, who says it was the sixth-largest city in the world in 600 AD.
- ↑ SPENCE, MICHAEL W.; WHITE, CHRISTINE D.; RATTRAY, EVELYN C.; LONGSTAFFE, FRED J. (2006-12-31), "Past Lives in Different Places", Settlement, Subsistence, and Social Complexity, Cotsen Institute of Archaeology Press, pp. 155–197, doi:10.2307/j.ctvdjrqh6.9, retrieved 2022-02-22
- ↑ Price, T.Douglas; Manzanilla, Linda; Middleton, William D. (October 2000). "Immigration and the Ancient City of Teotihuacan in Mexico: a Study Using Strontium Isotope Ratios in Human Bone and Teeth". Journal of Archaeological Science 27 (10): 903–913. doi:. ISSN 0305-4403. Bibcode: 2000JArSc..27..903P. http://dx.doi.org/10.1006/jasc.1999.0504.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Pre-Hispanic City of Teotihuacan". whc.unesco.org (in انگريزي). Retrieved 2018-02-08.
- ↑ "¿Cuáles son las zonas arqueológicas más visitadas en México?" (in هسپانوي). POSTA. January 2021. Retrieved 17 April 2025.