توحيديت
يگانگيت يا توحيد (Monotheism) اُن عقيدي کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ رڳو هڪ ئي ديوتا يا خدا جي وجود تي ايمان رکيو وڃي ٿو. توحيد ۾ مختلف قسمن جو فرق به ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ خصوصي توحيد (exclusive monotheism)، جنهن ۾ خدا کي واحد ۽ منفرد وجود طور ڏٺو وڃي ٿو، ۽ جامع يا گهڻ رخي توحيد (inclusive يا pluriform monotheism)، جنهن ۾ مختلف خدائي صورتن کي هڪ ئي خدا جي توسيع يا مظاهر طور سمجهيو وڃي ٿو.
ٻين مذهبي نظامن کان فرق
[سنواريو]توحيد کي هيٺين مذهبي تصورن کان الڳ سمجهيو ويندو آهي:
- هينوٿيزم (Henotheism): جنهن ۾ ماڻهو هڪ خدا جي عبادت ڪري ٿو پر ٻين خدائن جي وجود کي رد نٿو ڪري.
- مونو ليٽريزم (Monolatrism): جنهن ۾ ڪيترن خدائن جي وجود کي مڃيو وڃي ٿو، پر عبادت رڳو هڪ خدا جي ڪئي وڃي ٿي.
ابراهيمي مذهبن ۾ توحيد
[سنواريو]توحيد ابراهيمي مذهبن جي بنيادي خصوصيت آهي، جهڙوڪ:
انهن سان گڏ ڪجهه ابتدائي لاڳاپيل روايتون پڻ توحيدي سمجهيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ سامريتي مذهب (Samaritanism) ۽ دروزيت (Druzism).
ابتدائي توحيدي روايتون
[سنواريو]قديم زماني ۾ به ڪجهه توحيدي روايتون موجود هيون، جن ۾ شامل آهن:
- قديم مصر جو آتينزم (Atenism)
- افلاطوني ۽ نيو افلاطوني فلسفي ۾ موناد (Monad) جو تصور
- مانڊائزم (Mandaeism)
- مانيچائزم (Manichaeism)
- واقيفنا (Waaqeffanna)
- زردشتي مذهب (Zoroastrianism)
جديد دور جون توحيدي روايتون
[سنواريو]قديم دور کان پوءِ ۽ ابتدائي جديد دور ۾ پيدا ٿيندڙ توحيدي روايتن ۾ شامل آهن:
- ڊيئزم (Deism)
- يزيديت (Yazidism)
- سک مت (Sikhism)
گهڻيون نيون مذهبي تحريڪون به توحيدي آهن، جهڙوڪ:
- بابيت (Bábism)
- بهائي عقيدو (Baháʼí Faith)
- سيچو-نو-اي (Seicho-No-Ie)
- ٽينريڪيو (Tenrikyo)
تنگ ۽ وسيع توحيد
[سنواريو]توحيد کي هڪ تسلسل (spectrum) طور به ڏٺو وڃي ٿو:
- تنگ توحيد (Narrow monotheism): جنهن مطابق رڳو هڪ ئي خدا موجود آهي ۽ ٻين خدائن جي امڪان کي رد ڪيو وڃي ٿو.
- وسيعه توحيد (Wide monotheism): جنهن ۾ هڪ اعليٰ خدا کي مڃيو وڃي ٿو پر ننڍن يا ثانوي خدائن جي تصور کي به ڪجهه حد تائين قبول ڪيو وڃي ٿو.
قديم چيني مذهب، تينگريزم (Tengrism) ۽ يهووزم (Yahwism) جهڙن مذهبن ۾ وسيعه توحيدي سوچ جا عنصر ملن ٿا.