توجھ
توجھ (Attention) شعور جي ان اڪاڳرتا کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن خاص مظھر (phenomenon) ڏانهن هجي، جڏهن ته ٻين شين کي ان مان خارج ڪيو وڃي.[1]
مختلف علمن ۾ ان جي تعريف الڳ نموني ڪئي وئي آهي. ادراڪي نفسيات (cognitive psychology) ۾، توجھ کي معلومات يا ڪمن جي هڪ حصي لاءِ محدود ادراڪي وسيلن جي مختص ڪرڻ طور بيان ڪيو ويندو آهي. نيورو نفسيات ۾، توجھ کي انهن ميڪانيزم جي هڪ سيٽ طور سمجهيو ويندو آهي جنهن جي ذريعي حسي اشارا ۽ اندروني مقصد اعصابي ترتيب کي تبديل ڪن ٿا.
توجھ ڪو هڪ اڪيلو عمل ناهي پر ڪيترن ئي لاڳاپيل عملن جو مجموعو آهي، جن ۾ شامل آهن:
- چونڊيل توجھ (selective attention): ڪجهه شين کي ٻين تي ترجيح ڏيڻ.
- مستقل توجھ (sustained attention): ڌيان کي برقرار رکڻ.
- ورهايل توجھ (divided attention): هڪ ئي وقت ڪيترن ئي ڪمن تي ڌيان ڏيڻ.
اهي عمل دماغ جي فرنٽل لوب، پيريٽل لوب، ۽ ٻين حصن ۾ موجود اعصابي نيٽ ورڪ جي مدد سان ٿين ٿا ۽ اهي سڌي طرح ياداشت (working memory) ۽ شعور سان ڳنڍيل آهن.
تاريخ
[سنواريو]16 هين صدي
[سنواريو]جان بي واٽسسن جوان لوئيس وائيس کي جديد نفسيات جو پيءُ سڏيو هو. پنهنجي ڪتاب 'De Anima et Vita' ۾، وائيس دليل ڏنو ته انسان جيترو وڌيڪ ويجهڙائي سان شين تي توجھ ڏيندو، اوترو ئي اهي ياداشت ۾ بهتر نموني محفوظ رهنديون.[2]
17 هين صدي
[سنواريو]ڊينيل برلائن توجھ جي پهرين تفصيلي وضاحت جو ڪريڊٽ نيڪولس ميلبرانچ کي ڏنو، جنهن جو چوڻ هو ته توجھ اسان جي ادراڪ کي منجهيل ۽ ناقص ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ ضروري آهي.
ليبنز (Leibniz) 'ايپي سيپشن' (apperception) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جو مطلب اهو عمل آهي جنهن ذريعي نوان تجربا ماضي جي تجربن سان ملي هڪ نئين شڪل اختيار ڪن ٿا.
19 هين صدي
[سنواريو]هن دور ۾ ڪجهه ماهرن جو خيال هو ته انسان هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ شين تي توجھ نٿو ڏئي سگهي. پر بعد ۾ وليم هيميلٽن چيو ته توجھ جي گنجائش محدود هوندي آهي پر هڪ ئي وقت ڪجهه شين تي ڌيان ڏيڻ ممڪن آهي.
وليم ونڊٽ نفسيات ۾ توجھ جي باقاعده مطالعي جو بنياد وڌو. هن دليل ڏنو ته توجھ هڪ رضاڪارانه عمل آهي جنهن کي هڪ شيءِ کان ٻي شيءِ ڏانهن منتقل ڪرڻ ۾ وقت لڳندو آهي.
وليم جيمس پنهنجي مشهور ڪتاب 'The Principles of Psychology' ۾ توجھ جي اها تعريف ڪئي:
| ” | هر ڪو ڄاڻي ٿو ته توجھ ڇا آهي. هي ذهن پاران ڪنهن هڪ شيءِ يا خيال کي واضح ۽ زنده شڪل ۾ پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ آهي... هي ڪجهه شين تان هٿ کڻڻ آهي ته جيئن ٻين شين سان اثرائتي نموني نڀائي سگهجي. | “ |
جزا (Components)
[سنواريو]توجھ جي حد شين جي تعداد ۽ وقت جي مدو تي منحصر هوندي آهي. ونڊٽ موجب، توجھ جي حد تقريبن 3 کان 6 شين تائين هوندي آهي.
نيت يا ارادو (Intentionality)
[سنواريو]توجھ ۽ نيت (intentionality) اڪثر پاڻ ۾ منجهيل هوندا آهن، پر اهي الڳ آهن. نيت جو مطلب آهي ذهن جو ڪنهن شيءِ بابت هجڻ، جڏهن ته توجھ هڪ متحرڪ عمل آهي جنهن ۾ معلومات کي واضح شعور تائين پهچايو ويندو آهي.