تخليقيت

تخليقيت (Creativity) مان مراد تخيل جي استعمال ذريعي نوان ۽ قيمتي خيال يا ڪم پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. تخليقيت جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ شين کي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: غير مادي (intangible) ۽ مادي (physical). غير مادي تخليقي شين ۾ خيال، سائنسي نظريا، ادبي ڪم، موسيقي جون ڌنون ۽ لطيفا شامل آهن. مادي تخليقي شين ۾ ايجادون، نوان طعام، زيور، لباس ۽ تصويرون شامل آهن.

تخليقيت مان مراد مسئلن جا نوان حل ڳولڻ يا ڪنهن مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ نوان طريقا اختيار ڪرڻ جي صلاحيت پڻ آهي. ان ڪري، تخليقيت انسانن کي نون طريقن سان مسئلا حل ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿي.

قديم تھذيبن (جهڙوڪ قديم يونان، قديم چين ۽ قديم هندستان) ۾ تخليقيت جو جديد تصور موجود نه هو؛ اهي فن کي تخليق بدران دريافت جو هڪ روپ سمجهندا هئا. جڏهن ته قديم ابراهيمي روايتن (يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام) ۾ تخليق کي صرف خدا جي صفت سمجهيو ويندو هو. تخليقيت جو جديد انساني تصور رينيسينس (نشاة الثانية) جي دور ۾ پيدا ٿيو، جنهن تي انسان دوستي (Humanism) جي خيالن جو گهرو اثر هو.

تخليقيت ۾ علمي دلچسپي ڪيترن ئي شعبن ۾ ملي ٿي، جن ۾ خاص طور تي نفسيات، ڪاروباري اڀياس (business studies) ۽ ادراڪي سائنس (cognitive science) شامل آهن.

لغوي معنيٰ

انگريزي لفظ "Creativity" لاطيني لفظ "creare" مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "پيدا ڪرڻ". ان جو بنيادي روح "crescere" آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "شين کي وڌڻ ڏيڻ". انگريزيءَ ۾ "create" لفظ جو استعمال 14هين صديءَ کان ملي ٿو، جيڪو شروعاتي طور تي رڳو الاهي تخليق لاءِ استعمال ٿيندو هو.^[1] انساني تخليق جي حوالي سان ان جو جديد مفهوم روشنيءَ جي دور (Age of Enlightenment) کان پوءِ سامهون آيو.

وصف

نفسيات جي پروفيسر مائیڪل ممفورڊ لکيو آهي ته: "اسان ان ڳالهہ تي متفق آهيون تہ تخليقيت ۾ نون ۽ ڪارآمد شين جي پيداوار شامل آهي."^[2] نفسيات دان رابرٽ اسٽرنبرگ جي لفظن ۾، تخليقيت مان مراد "ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪرڻ آهي جيڪا اصل (original) هجي ۽ قيمتي هجي".^[3]

عام طور تي تخليقيت کي جدت (innovation) کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. تخليقيت جو مرڪزي نقطو نوان خيال پيدا ڪرڻ آهي، جڏهن ته جدت جو مرڪز انهن خيالن کي عملي جامو پهرائڻ آهي.^[4]

تصور جي تاريخ

يوناني فلسفي افلاطون تخليقيت جي تصور کي رد ڪيو هو. هن جو خيال هو ته آرٽسٽ ڪا نئين شيءِ پيدا نه ٿو ڪري، پر هو رڳو نقل (mimesis) ڪري ٿو.

قديم دور

گهڻيون قديم تهذيبون تخليقيت جي جديد تصور کان خالي هيون. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ "تخليق ڪرڻ" لاءِ ڪو خاص لفظ نه هو، سواءِ "poiein" (ٺاهڻ) جي، جيڪو رڳو شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو. افلاطون جو مڃڻ هو ته هڪ مصور ڪا شيءِ ٺاهي نٿو، پر هو صرف قدرت جي نقل ڪري ٿو.^[5]

رينيسينس (نشاة الثانية)

هن دور ۾ تخليقيت کي خدا جي طرفان مليل وحي بدران "عظيم انسانن" جي صلاحيت طور ڏٺو ويو. ان جو سبب ان دور جي انسان دوستي (humanism) واري تحريڪ هئي، جنهن فرد جي عقل ۽ ڪارنامن کي وڏي اهميت ڏني. هن فلسفي مان ئي "رينيسينس مين" جو تصور پيدا ٿيو، جنهن جو وڏو مثال ليونارڊو ڊا ونچي آهي.

جديد دور

19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾، مشهور رياضي دانن ۽ سائنسدانن جهڙوڪ هيرمان وان هيلم هولٽز (1896) ۽ هينري پوئنڪيئر (1908) پنهنجي تخليقي عملن تي بحث ڪرڻ شروع ڪيو. گراهم والس (Graham Wallas) 1926ع ۾ تخليقي عمل جو هڪ ماڊل پيش ڪيو، جنهن جا پنج مرحلا آهن:^[6]

تياري (Preparation): مسئلي تي شروعاتي غور فڪر ڪرڻ.
پرورش (Incubation): جڏهن ذهن لاشعوري طور تي مسئلي تي ڪم ڪري رهيو هجي.
اشارو (Intimation): اهو محسوس ٿيڻ ته حل ملي ويندو.
روشن خيالي (Illumination): اوچتو ڪو نئون خيال ذهن ۾ اچڻ.
پڪ ڪرڻ (Verification): خيال کي جانچڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ.

حوالا

↑ "Creativity Research". The Cambridge Handbook of Creativity. Cambridge University Press. 2010. ISBN 978-0-521-73025-9. https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7.
↑ Mumford, M.D. (2003). "Where have we been, where are we going? Taking stock in creativity research". Creativity Research Journal 15 (2–3): 110. doi:10.1080/10400419.2003.9651403.
↑ Sternberg, Robert J.; Sternberg, Karin (2011). "Creativity". Cognitive Psychology (6 ed.). Cengage Learning. pp. 479–483. ISBN 978-1-133-38701-5. https://archive.org/details/cognitivepsychol00ster_511.
↑ Amabile, Teresa M.; Pratt, Michael G. (2016). "The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning". Research in Organizational Behavior 36: 157–183. doi:10.1016/j.riob.2016.10.001.
↑ Tatarkiewicz, Władysław (1980). A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics. Melbourne International Philosophy Series. 5. The Hague: Martinus Nijhoff.
↑ Wallas, Graham (1926). Art of Thought. https://archive.org/details/theartofthought.

[RuncoAlbert-1] "Creativity Research". The Cambridge Handbook of Creativity. Cambridge University Press. 2010. ISBN 978-0-521-73025-9. https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7.

[2] Mumford, M.D. (2003). "Where have we been, where are we going? Taking stock in creativity research". Creativity Research Journal 15 (2–3): 110. doi:10.1080/10400419.2003.9651403.

[Sternberg_Cognitive_Psychology_2011-3] Sternberg, Robert J.; Sternberg, Karin (2011). "Creativity". Cognitive Psychology (6 ed.). Cengage Learning. pp. 479–483. ISBN 978-1-133-38701-5. https://archive.org/details/cognitivepsychol00ster_511.

[4] Amabile, Teresa M.; Pratt, Michael G. (2016). "The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning". Research in Organizational Behavior 36: 157–183. doi:10.1016/j.riob.2016.10.001.

[SixIdeas-5] Tatarkiewicz, Władysław (1980). A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics. Melbourne International Philosophy Series. 5. The Hague: Martinus Nijhoff.

[Wallas26-6] Wallas, Graham (1926). Art of Thought. https://archive.org/details/theartofthought.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]