مواد ڏانھن هلو

بياس ندي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(بياس درياهه کان چوريل)
بياس درياھ
وياس درياھ
هماچل پرديش ۾ بياس درياج
مقام
ملڪڀارت
رياستهماچل پرديش, پنجاب
طبعي وصفون
Sourceبياس ڪنڊ
 • locationهماليه, هماچل پرديش
 • coordinates32°21′59″N 77°05′08″E / 32.36639°N 77.08556°E / 32.36639; 77.08556
ڇوڙستلج درياهه
 -  مقامHarike, هاريڪي آبي ڀِٽ (ويٽلينڊ), ترن تارن ضلعو, پنجاب
 - محل وقوع 31°09′16″N 74°58′31″E / 31.15444°N 74.97528°E / 31.15444; 74.97528
Discharge 
 • locationمنڊي ميداني علائقو
 • average499.2 m3/s (17,630 cu ft/s)}

بياس درياھ[lower-alpha 1] اتر-اولهه ڀارت جو هڪ درياهه آهي، جيڪو هماچل پرديش ۽ پنجاب وارين رياستن مان وهي ٿو، ۽ پنجاب علائقي جي پنجن وڏن درياهن مان سڀ کان ننڍو درياهه شمار ٿئي ٿو.[1] هي درياهه مرڪزي هماچل پرديش ۾ هماليه مان اٿري ٿو ۽ لڳ ڀڳ 470 kilometres (290 mi) وهي پنجاب ۾ ستلج درياھ ۾ وڃي ملي ٿو.[2] هن جي ڪُل ڊيگهه 470 kilometres (290 mi) آهي ۽ ان جو نڪاسيءَ جو حوض 20,303 square kilometres (7,839 sq mi) تي پکڙيل آهي.[3]

2017ع تائين، هي درياهه سنڌو ڊولفن جي هڪ انتهائي ننڍڙي ۽ الڳ ٿلڳ آباديءَ جو به آستانو ٻڌايو ويو آهي.[4]


اٽيمولوجي

[سنواريو]

رِگويد هن درياهه کي وپاس سڏي ٿو، جنهن جو مطلب ”بي پَٽ/بي بندش“ (unfettered) آهي.[5]پوءِ وارن سنسڪرت متنن ۾ اهو وپاس (جي نالي سان به اچي ٿو. ياسڪا هن کي ارگرڪيا سان سڃاڻپ ڏئي ٿو.[5]

روايتن موجب، ويد وياس، هندي رزميه مھاڀارت جو ليکڪ، هن درياهه جي نالي (بياس/وياسئ) جو سبب ڄاتو وڃي ٿو؛ چيو وڃي ٿو ته هن ”بياس ڪنڊ“ نالي ماخذ ڍنڍ مان هن درياھ کي ”پيدا“ ڪيو.[6]

ٻين روايتن مطابق، ويد وياس کان اڳ ”وِپاسا“ درياهه کي سرسوتي چيو ويندو هو. رِشي وششٺ (ويد وياس جو پردادو) پنهنجي جان ڏيڻ لاءِ هڪ ٽڪريءَ تان هن درياهه ۾ ٽپو ڏيڻ چاهيو. هن پاڻ کي ڪيترن ئي رَسين/ڏورن سان ٻڌي ڇڏيو ته ٻڏي وڃي[حوالو گهربل]. پر درياهه پنهنجو روپ بدلائي واريءَ جي وڇاڻ (sandbed) بڻجي ويو ۽ کيس بچائي ورتو. ان دوران رسا ٽٽي پيا، تنهنڪري وششٺ هن درياهه کي ”وِپاسا“—يعني ”ڏور ٽوڙيندڙ“—نالو ڏنو.[7] هن واقعي کان پوءِ رِشي ڪجهه وقت درياهه ڪناري رهيو، تنهن ڪري اُن هنڌ/پاسي کي ”وششٺ“ سان نسبت به ڏني وڃي ٿي؛ اتي ”وششتا برھمرشي مندر “ پڻ ڄاتو وڃي ٿو.

قديم يوناني هن درياهه کي ھفسس (Ύφασης) چوندا هئا.[8] پلينيوس ان کي Hypasis لکيو، جيڪو ويدي Vipāś جو لڳ ڀڳ روپ آهي. ٻين ڪلاسيڪي نالن ۾ Hynais، Bipasis، Bibasis پڻ ملن ٿا.[5]

اڄڪلهه به هن درياهه لاءِ بياس يا بيا جهڙا نالا به ملي سگهن ٿا.[5]

تاريخ

[سنواريو]

بياس درياهه 326 ق.م ۾ سڪندرِ اعظم جي فتوحات جي اولهه-ڀارت ۾ حد/اوڀرئين سرحد کي ظاهر ڪري ٿو. سڪندر جي هندستاني مهم دوران هي انهن درياهن مان هڪ هو جن مشڪلاتون پيدا ڪيون. سڪندر جا سپاهي 326 ق.م ۾ هتي بغاوت تي لهي آيا ۽ مُڪيريان کان اڳتي وڃڻ کان انڪار ڪيائون. سڪندر ٽي ڏينهن پنهنجي خيمي ۾ ويهي رهيو، پر جڏهن سپاهين پنهنجو ارادو نه بدلايو ته هن پڻ راضي ٿي، مهم جي حد ۽ شان ڏيکارڻ لاءِ ٻارهن وڏا مذبح/چبوترا (altars) اڏرايا.[9][10] انهن مذبحن جي صحيح جاءِ ۽ پوءِ واري انجام بابت پڪ ناهي؛ البت هڪ تاريخدان جو خيال آهي ته اهي پوءِ ڪجهه اشوڪ جي ٿنڀن جي تعمير ۾ ٻيهر استعمال ٿيا هوندا.[11]

راجشيکر جي Kavyamimansa[12] موجب، گُجر-پرتيھار بادشاھ مھيپال پهريون جي سلطنت جون حدون اتر-اولهه ۾ بياس درياهه جي مٿين وهڪري تائين پهتل هيون.[13]

مئي 2022ع ۾ بياس درياهه

2014ع جو بياس درياهه سانحو اُن وقت پيش آيو جڏهن لارجي ڊيم جا فلڊ گيٽ کوليا ويا ۽ 24 انجنيئرنگ شاگرد ۽ هڪ ٽور آپريٽر ٻڏي فوت ٿيا.

2023ع جي مونسون دوران بياس ۾ ٻوڏ سبب هماچل پرديش ۾ وڏي پيماني تي نقصان ٿيو.[14] رياست ۾ نقصان جو اندازو 1 ارب ڊالر ٻڌايو ويو، جاني نقصان 400 کان وڌيڪ، ۽ سماجي خرچن ۽ بحالي لاءِ حڪومتي رليف محدود/ناڪافي ٻڌايو ويو.[15]

وهڪرو

[سنواريو]
مانالي ڀرسان بياس درياھ

موجوده وهڪرو

[سنواريو]

هي درياهه روهتانگ پاس جي ڏاکڻي منهن تي ڪُلّو ۾ سمنڊ جي سطح کان 4,361 metres (14,308 ft) اوچائيءَ تي اٿري ٿو. اهو منڊي ضلعو لتاڙي ڪانگڙا ضلعو ۾ سينڌول وٽ داخل ٿئي ٿو، جتي اوچائي 590 metres (1,940 ft) آهي. هيٺين وهڪري ۾ بياس تي ڪيترائي پڳڙا/فيـريون آهن، جن مان ڪي ڦُلايل چمڙن (darais) سان ٺاهيل هوندا آهن. ڪانگڙا ضلعي ۾ ريه ڀرسان درياهه ٽن وهڪن ۾ ورهائجي وڃي ٿو، جيڪي ميرٿل کان اڳتي ٻيهر گڏ ٿين ٿا، جتي اوچائي 300 metres (980 ft) آهي. مُڪيريان وٽ سيولڪ جبلن سان ٽڪرائجڻ تي درياهه تيزيءَ سان اتر طرف مُڙي ٿو ۽ ڪانگڙا ضلعي سان حد بڻجي وڃي ٿو. پوءِ سيولڪ جبلن جي پاڙ وٽ ڦيرو کائي ڏکڻ طرف رخ ڪري، گُرداسپور ۽ هوشيارپور ضلعن کي جدا ڪري ٿو. ٿوريءَ دير لاءِ جالنڌر ضلعي کي ڇُهي، پوءِ امرتسر ۽ ڪپورٿلا ضلعن جي وچ ۾ حد بڻجي ٿو. آخرڪار بياس ڪُل 470 kilometres (290 mi) وهڻ کان پوءِ پنجاب جي ڪپورٿلا ضلعي جي ڏکڻ-اولهه سرحد وٽ ستلج ۾ وڃي ملي ٿو. اهم وهڪرا/ساهه ۾ بائن، بنگانگا، لڻي ۽ اٿل شامل آهن. ستلج اڳتي پاڪستاني پنجاب ۾ وڃي چناب سان اُچ (بهاولپور ڀرسان) وٽ ملي پنجند درياھ ٺاهي ٿو؛ پنجند وري سنڌو درياھ سان مٺنڪوٽ وٽ ملي ٿو.

بياس جو پاڻي سنڌو پاڻي معاهدي (ڀارت-پاڪستان) تحت ڀارت لاءِ مختص آهي.[16] سالياني سراسري وهڪرو 14.203 ملين ايڪڙ-فُٽ (MAF) ٻڌايو ويو آهي.[17]

تاريخي وهڪرو

[سنواريو]

تاريخي طور، بياس پنهنجي موجوده ستلج-سنگم کان اڳتي لاھور ۽ مونٽگمري ضلعن تائين وهندو هو، پوءِ شجاع آباد ڀرسان چناب سان وڃي ملندو هو، اُن کان اڳ جو چناب اولهه طرف مُڙي.[18] 1245ع تائين بياس درياهه چناب جي اُن پراڻي پيٽ (bed) تي وهندو هو جيڪو ديپالپور ڀرسان گذرندو هو.[18] اڳي بياس ڪاسور کان چُنيان، پوءِ اوڪاڙا جي شيرڳڙهه تائين به وهندو هو.[19][20] بياس جو پراڻو وهڪرو هڙاپا واري ماڳ جي ڏکڻ طرفان گذرندو هو.[21] بياس جو وهڪرو، جيڪو باري دوآب جي ”هايي-بار“ مان گذرندو هو، 1750ع ۽ 1800ع جي وچ ۾ بدلجي ستلج درياهه جي قبضي (capture) هيٺ آيو؛ ۽ ان کان اڳ به صديون وهڪرو ڪيترائي ڀيرا بدلجندو رهيو.[22]

بند/ڊيم

[سنواريو]

20هين صدي ۾ ”بياس منصوبي“ تحت آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ بجلي لاءِ هن درياھ کي ترقي ڏني وئي.[23] مٿان کان هيٺ تائين فهرست:

(هماچل پرديش) ۾؛ هي بياس جو پاڻي سرنگن ۽ چينلن ذريعي ستلج ڏانهن موڙي ٻنهي درياهن کي بجلي لاءِ ڳنڍي ٿو.[24][25]

  • پونگ ڊيم (Beas Dam / Maharana Pratap Sagar)، 396 MW، 8570 MCM، ڪانگڙا ضلعو (هماچل پرديش) ۾؛ مٽي ڀرائي ڊيم، 1974ع ۾ مڪمل ٿيو؛ پاڻي ذخيري، آبپاشي ۽ بجلي لاءِ.[24]
  • Shahnehar Barrage/Headwork، 207 MW، 4.64 MCM لائيو ڪئپيسٽي؛ پونگ ڊيم کان هيٺ، ڪانگڙا ضلعو (هماچل پرديش) ۾، 1983ع ۾ مڪمل ٿيو.[26]
    • شاھ نھر ڪينالئ، شاهنِهَر بئراج مان نڪري آبپاشي ۽ چار ڪيسڪيڊنگ پاور هائوسز کي پاڻي مهيا ڪري، پوءِ وري بياس درياهه ۾ پاڻي ڇڏيندي آهي.[27]
  • هاريڪي بئراج، فيروزپور کان 45 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، فيروزپور ضلعو (پنجاب) ۾ پاڪستاني سرحد ڀرسان؛ بياس ۽ ستلج جي سنگم تي واقع، راجستان ۽ پنجاب لاءِ آبپاشي چينلن ۾ پاڻي موڙڻ لاءِ.

آلودگي

[سنواريو]

17 مئي 2018ع تي، گُرداسپور ضلعي جي ڪِري آفگانا ڳوٺ ۾ درياهه ڪناري قائم کنڊ ڪارخاني مان مولاسس ڇڏجڻ سبب بياس ۾ وڏو تعداد مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جو مري ويو.[28] مقامي ماڻهن موجب درياهه جو رنگ زنگ جهڙو ڀورو ٿي ويو ۽ مئل مڇيون پاڻيءَ تي ترنديون رهيون. پنجاب پوليوشن ڪنٽرول بورڊ ڪارخانو بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ جاچ شروع ڪئي وئي. ڪارخاني تي 25 لک رپيا ڏنڊ پڻ لاڳو ڪيو ويو.[29]

گيلري

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir. Sir James McCrone Douie. 1916, p. 25
  2. ↑ "About District". Archived from the original on 2 August 2005. Retrieved 17 May 2012.
  3. ↑ Jain, Sharad K.; Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (5 March 2007). Hydrology and water resources of India. Springer. p. 481. ISBN 978-1-4020-5179-1. https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA481. Retrieved 15 May 2011.
  4. ↑ "Signs of hope as population of endangered Indus River dolphin jumps in Pakistan". WWF. Retrieved 2017-12-17.
  5. 1 2 3 4 Müller, Max. India: what Can it Teach Us?: A Course of Lectures Delivered Before the University of Cambridge (1883)
  6. ↑ Wasini Pandey, Bindhy (23 August 2023). Geoenvironmental hazards in Himalaya. Mittal Publications. ISBN 9788170998648. https://books.google.com/books?id=QqVcAEfQrjIC&q=Beas+Vyas&pg=PA58. Retrieved 2009-05-29.
  7. ↑ Pratap Chandra Roy Mahabharata Adi Parva Page 407.
  8. ↑ "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 7, page 138 – Imperial Gazetteer of India – Digital South Asia Library". dsal.uchicago.edu. Retrieved 2025-02-01.
  9. ↑ Travels into Bokhara, Lieut. Alex. Burnes FRS, London, John Murray, 1834, page 6
  10. ↑ "The Empire and Expeditions of Alexander the Great". World Digital Library. 1833. Retrieved 2013-07-26.
  11. ↑ Pal, Ranajit (2006). "An altar of Alexander now standing near Delhi". Scholia : Studies in Classical Antiquity 15 (1): 78–101. doi:10.10520/EJC100294. https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC100294. Retrieved 2025-10-17.
  12. ↑ Kavyamimansa of Rajasekhara, ch. XVII, P. 94
  13. ↑ Rama Shankar Tripathi (1989). History of Kanauj: To the Moslem Conquest. Motilal Banarsidass Publ. pp. 262–264. ISBN 812080404X. https://books.google.com/books?id=2Tnh2QjGhMQC&pg=PA262.
  14. ↑ "At least 9 dead as heavy rains wreak havoc in Himachal Pradesh, Uttarakhand". The Indian Express (in انگريزي). 2023-07-09. Retrieved 2023-07-11.
  15. ↑ Srishti Jaswal. (25 September 2023). "‘Climate change killed my family’: Unusual monsoon hammers India’s Himachal". Al Jazeera English website Retrieved 25 September 2023.
  16. ↑ "The Indus Waters Treaty 1960" (PDF). World Bank. Retrieved 26 September 2016.
  17. ↑ "Pages 261 and 291, The Ravi- Beas Water Tribunal Report (1987)" (PDF). Central Water Commission. Retrieved 15 February 2020.
  18. 1 2 Krishnan, M. S. (1956). "The Indus System". Geology of India and Burma (3rd ed.). Higginbothams. pp. 22–25.
  19. ↑ Mahmood, Amjad (19 April 2021). "The tuber territory of Okara". Dawn. https://www.dawn.com/news/1618941/the-tuber-territory-of-okara. "A central ridge marking the old bed of River Beas passes through the district bifurcating it into two. Descending from Kasur, the crest goes all the way to Chunian, and then Shergarh in Okara. On the west of the ridge into Okara and Renala Khurd tehsils, the subsoil water is brackish and the area depends on canals for irrigation. But, on the eastern side of the ridge, Depalpur tehsil area, the subsoil water is sweet and good for agriculture."
  20. ↑ "Agriculture (Flora & Fauna)". District Okara, Government of The Punjab, Pakistan. Archived from the original on 8 January 2022. Retrieved 5 August 2025. There is a central ridge, in the centre of Okara District, which marks the old river bed of the Beas, and the boundary b/w the eastern and western half of the district. The ridge descends from Kasur, all the way to Chunian, and then Shergarh in Okara. As you go west of the ridge, into Okara & Renala Khurd, the subsoil water is brackish, therefore the area is dependent on canals for irrigation. However, after you cross the ridge east into Depalpur Tehsil, the subsoil water is sweet and good for agriculture.
  21. ↑ Peregrine, Peter N., ed (Dec 6, 2012). Encyclopedia of Prehistory. 8: South and Southwest Asia. Springer Science & Business Media. ISBN 9781461500230. "The ancient bed of the Ravi river cuts into the northern part of the site [Harappa], and to the south is the old bed of the ancient Beas river."
  22. ↑ Gilmartin, David (Apr 14, 2020). Blood and Water: The Indus River Basin in Modern History. University of California Press. pp. 15. ISBN 9780520355538. "More recent evidence can be found in the still-visible evidence of old river beds, such as the old bed of the Beas running through the high bar of the Bari Doab in the Punjab, which was abandoned by the river when its flow was captured by the Sutlej in the second half of the eighteenth century, after many changes in course over the previous centuries."
  23. ↑ "Infrastructure built in the post independence period". Govt of Punjab. Retrieved 17 February 2020.[مئل ڳنڍڻو]
  24. 1 2 "Developmental History of Beas Project". Bhakra Beas Management Board. Archived from the original on 26 اپريل 2012. Retrieved 27 نومبر 2011.
  25. ↑ "India: National Register of Large Dams 2009" (PDF). Central Water Commission. Archived from the original (PDF) on 21 July 2011. Retrieved 22 November 2011.
  26. ↑ Status quo of different canal systems of punjab, researchgate, acsessed 19 May 2025.
  27. ↑ "Water Resources Projects in Indus Basin". Archived from the original on 18 February 2020. Retrieved 17 February 2020.
  28. ↑ "Molasses leak from sugar factory kills thousands of fish in Beas". The Times of India. 2018-05-17. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/molasses-leakage-kills-thousands-of-fishes/articleshow/64209879.cms.
  29. ↑ "Water Pollution: In Punjab's Beas River, Hundreds Of Fish Die Due To Fluid Released From A Sugar Mill | News" (en-US ۾). NDTV-Dettol Banega Swachh India. 2018-05-19. Archived from the original on 2018-07-24. https://web.archive.org/web/20180724090145/https://swachhindia.ndtv.com/punjabs-beas-river-hundreds-of-fish-found-dead-probe-ordered-19924/. Retrieved 2026-01-05.
  1. ↑ pa; hns
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بياس_ندي&oldid=366812" تان ورتل