بلوغت
سانچو:Human growth and development sidebar بلوغت يا (Adolescence) (لاطيني ٻوليءَ جي لفظ adolescere مان نڪتل، معنيٰ 'پختو ٿيڻ') انساني جسماني ۽ نفسياتي نشونما جو هڪ منتقلي وارو مرحلو آهي جيڪو عام طور تي بلوغت (puberty) کان بالغي (adulthood) جي دور ۾ ٿئي ٿو.[1][2] جوانيءَ جو تعلق اڪثر ڪري ٽين ايج (teenage) وارن سالن سان هوندو آهي،[3][4] پر ان جا جسماني، نفسياتي يا ثقافتي اظهار اڳ ۾ شروع ٿي سگهن ٿا يا دير سان ختم ٿي سگهن ٿا. جسماني واڌ (خاص طور تي مردن ۾) ۽ ذهني نشونما ٽين ايج کان مٿي به جاري رهي سگهي ٿي. عالمي صحت جي تنظيم (WHO) جي تعريف مطابق، جواني زندگيءَ جو اهو مرحلو آهي جيڪو 10 کان 19 سالن جي عمر تائين هوندو آهي.[5]
حياتياتي نشونما
[سنواريو]عام طور تي بلوغت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Puberty
بلوغت ڪيترن ئي سالن جو هڪ دور آهي جنهن ۾ تيز جسماني واڌ ۽ نفسياتي تبديليون اچن ٿيون، جنهن جو نتيجو جنسي پختگيءَ جي صورت ۾ نڪري ٿو. بلوغت جي شروعات جي سراسري عمر ڇوڪرين لاءِ 10-11 سال ۽ ڇوڪرن لاءِ 11-12 سال آهي.[6][7] هر فرد جي بلوغت جو وقت بنيادي طور تي وراثت (heredity) کان متاثر هوندو آهي، جيتوڻيڪ ماحولياتي عنصر جهڙوڪ خوراڪ ۽ ورزش پڻ اثرانداز ٿين ٿا.[8]
بلوغت جي نشونما جي سڀ کان اهم حصن ۾ قد، وزن، جسماني بناوت، ۽ رت جي گردش ۽ ساهه جي نظام ۾ واضح تبديليون شامل آهن. اهي تبديليون گهڻو ڪري هارمونز جي ڪري ٿينديون آهن. هن دور ۾ ٻيون جنسي خاصيتون (secondary sex characteristics) ظاهر ٿينديون آهن، جهڙوڪ ڇوڪرن ۾ آواز جو گهرو ٿيڻ ۽ ڳلي ۾ هڏي (Adam's apple) جو ظاهر ٿيڻ، ۽ ڇوڪرين ۾ ڇاتين جي واڌ ويجهه ۽ چيلهه جي هڏن جو ويڪرو ٿيڻ. مردن ۾ منهن جا وار (ڏاڙهي مڇون) عام طور تي هڪ خاص ترتيب سان ظاهر ٿين ٿا: پهرين مٿئين چپن جي ڪنارن تي وار ايندا آهن (اٽڪل 14 کان 17 سالن جي عمر ۾).[9] ان کان پوءِ مڇون پوري چپن تي پکڙجي وينديون آهن، جنهن کانپوءِ ڳلن ۽ کاڏيءَ تي وار ايندا آهن.[9] ڪجهه مردن ۾ بلوغت کان 10 سالن تائين به مڪمل ڏاڙهي ظاهر نه ٿيندي آهي. مردن لاءِ بلوغت جو هڪ وڏو نشان پهرين انزال (spermarche) آهي جيڪو سراسري طور تي 13 سالن جي عمر ۾ ٿئي ٿو.[10] عورتن لاءِ پهرين حيض (menarche) جي شروعات آهي، جيڪا سراسري طور تي 12 کان 13 سالن جي وچ ۾ ٿئي ٿي.[11][12] پهرين حيض جي عمر تي وراثت کان علاوه خوراڪ ۽ طرزِ زندگي پڻ اثر انداز ٿيندي آهي.[11] بلوغت جي وقت جا اهم نفسياتي ۽ سماجي نتيجا ٿي سگهن ٿا. وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪرا اڪثر پنهنجن دوستن کان ڊگها ۽ مضبوط هوندا آهن، جيڪو کين راندين ۽ سماجي رابطن ۾ فائدو ڏئي ٿو. پر اهي هارمونز جي ڪري وڌيڪ جارحاڻو رويو به اختيار ڪري سگهن ٿا.[13] ٻئي طرف، وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪريون اڪثر پاڻ بابت وڌيڪ حساس ٿي وينديون آهن ۽ کين کائڻ جي بيمارين (eating disorders) جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.[14] ڇوڪريون عام طور تي 15 کان 17 سالن جي عمر تائين مڪمل جسماني واڌ حاصل ڪري وٺنديون آهن،[3] جڏهن ته ڇوڪرا اڪثر 16 کان 17 سالن جي عمر تائين بلوغت مڪمل ڪندا آهن.[7]
تيز واڌ جو مرحلو (Growth spurt)
[سنواريو]ڇوڪرين جي جوانيءَ واري دور جي جسماني واڌ کي ٽن مرحلن ۾ ورڇي سگهجي ٿو. پهرين مرحلي ۾ ڇاتين ۽ جسم جي وارن جي شروعات ٿيندي آهي. اٽڪل هڪ سال کان پوءِ جسماني واڌ پنهنجي عروج تي پهچندي آهي. ٻيون جنسي خاصيتون ظاهر ٿيڻ کان اٽڪل 1 کان 1.6 سالن بعد ڇوڪريون ٽئين مرحلي ۾ داخل ٿينديون آهن جنهن ۾ حيض جي شروعات ٿيندي آهي. هن وقت تائين سندن قد جي تيز واڌ وارو مرحلو پورو ٿي چڪو هوندو آهي ۽ چيلهه جا هڏا ويڪرا ٿي وڃن ٿا.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Stehlik, Thomas (2018). Educational Philosophy for 21st Century Teachers. Springer. ص. 131. ISBN 978-3-319-75969-2.
- ↑ Hu, Julie Xuemei; Nash, Shondrah Tarrezz (2019). Marriage and the Family: Mirror of a Diverse Global Society. Routledge. ص. 302. ISBN 978-1-317-27984-6.
- 1 2 "Puberty and adolescence". MedlinePlus. July 22, 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Adolescence". Psychology Today. April 7, 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Adolescent health". www.who.int (انگريزي ۾).
- ↑ Kail, RV; Cavanaugh JC (2010). Human Development: A Lifespan View. Cengage Learning. ص. 296. ISBN 978-0-495-60037-4.
- 1 2 "Teenage Growth & Development: 11 to 14 Years". Palo Alto Medical Foundation. اصل نسخو مان 2013-07-03 تي محفوظ ڪيل. 2026-03-15 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Earlier onset of puberty in girls". Pediatrics 108 (2): 347–53. August 2001. doi:. https://archive.org/details/sim_pediatrics_2001-08_108_2/page/347.
- 1 2 "Puberty – Changes for Males". pamf.org. اصل نسخو مان 2018-10-07 تي محفوظ ڪيل. 2026-03-15 تي حاصل ڪيل.
- ↑ (Jorgensen & Keiding 1991).
- 1 2 (Tanner, 1990).
- ↑ "Relative weight and race influence average age at menarche". Pediatrics 111 (4): 844–50. April 2003. https://archive.org/details/sim_pediatrics_2003-04_111_4/page/844.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Garn". - ↑ "Teenage Growth & Development: 15 to 17 Years". Palo Alto Medical Foundation. اصل نسخو مان 2009-02-26 تي محفوظ ڪيل. 2026-03-15 تي حاصل ڪيل.