بستار ضلعو

بستار ضلعو
بستار ضلعو
ڇتيس ڳڙھ جو ضلعو
	چترڪوٽ آبشار، بستار
	Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Infobox dim' not found.
ملڪ	ڀارت
رياست	ڇتيس ڳڙھ
قيام	1948ع
هيڊڪوارٽر	جگدلپور
Government
• ڪليڪٽر ۽ ضلعي مجسٽريٽ	شري رجت بنسال، آءِ اي ايس
• ڊويزنل فاريسٽ آفيسر ۽ وائلڊ لائيف وارڊن	شري اسٽائلو منڊاوي، آءِ ايف ايس
• سپرنٽنڊنٽ آف پوليس	شري ديپڪ جھا، آءِ پي ايس
Area
• Total	6,597 km2 (2,547 sq mi)
Population (2011ع جي مردم شماري)
• Total	834,375
• Density	127/km2 (330/sq mi)
Time zone	UTC+5:30 (آءِ ايس ٽي)
پِن	494xxx (بستار)
Website	bastar.gov.in/en/

بستار ضلعو ڇتيس ڳڙھ (مرڪزي ڀارت) جي هڪ ضلعي طور سڃاتو وڃي ٿو. جگدلپور هن ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي. بستار جي حدون اتر اولهه پاسي نارائنپور ضلعو، اتر پاسي ڪونڊاگائون ضلعو، اوڀر پاسي نابرانگپور ۽ ڪوراپٽ (اُڙيسا)، ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه پاسي دانتيواڙا ضلعو ۽ سڪما ضلعو آهن. ضلعي جي ثقافت ۾ قبائلي ۽ اُڙيا اثرن جو خاص ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بستار ۽ دانتيواڙا اڳ ۾ بستار رياست نالي جاگيردار رياست جو حصو هئا. بستار جو بنياد چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ انّما ديوا رکيو، جيڪو ڪاڪتيه گهراڻي جي بادشاهه پرتاپ رودر ديوا (وارنگل، تلنگاڻا) جو ڀاءُ هو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بستار ۽ ڪنڪر جون جاگيردار رياستون ڀارت جي حڪومت سان شامل ٿيون، ۽ گڏ ٿي مڌيا پرديش ۾ بستار ضلعو بڻجي ويون. اهو ضلعو قيام وقت 39,114 km² (15,102 sq mi) جي پکيڙ سان ڀارت جي وڏن ضلعن مان هڪ هو.

199ع ۾ هن ضلعي کي ورهائي اڄ وارا ضلعا بستار، دانتيواڙا ۽ ڪنڪر ٺهيا. 2000ع ۾ بستار انهن 16 ضلعن مان هڪ هو جيڪي نئين رياست ڇتيسڳڙھ جو حصو بڻيا. 2012ع ۾ ٻيهر ورهاست ٿي ۽ ڪونڊاگائون ضلعو ٺهيو. اهي چار ضلعا بستار ڊويزن جو حصو آهن. بستار پنهنجي روايتي ڏسھرا ميلي جي ڪري مشهور آهي.^[2] چترڪوٽ ۽ تيرٿڳڙھ آبشار جگدلپور جي ويجهو واقع آهن. هي ضلعو ڳاڙهي ڪوريڊور جو حصو پڻ آهي.^[3] گونڊي ۽ هلبي ٻه مکيه ٻوليون آهن، جڏهن ته ڇتيسڳڙھي ۽ هندي به ڳالهايون وڃن ٿيون. نباتات ۽ حيوانات جي گهڻ رخي تنوع سبب هي علائقو ڊگهي عرصي کان سياحت لاءِ به ڪشش رکندڙ رهيو آهي.

انتظاميه

ڀارت جي 2011ع واري مردم شماري موجب بستار ضلعي ۾ 12 تعلقي (ٽالڪ) آهن. ضلعي ۾ هڪ ميونسپلٽي، جگدلپور نگر نگم، موجود آهي. جگدلپور (هيڊڪوارٽر) لڳ ڀڳ 3,50,000 آباديءَ جو شهر ڄاڻايو وڃي ٿو. آمدورفت بابت ڄاڻ: ريلوي اسٽيشنون ـ 11؛ آر ٽي سي ڊپو ـ 03؛ هوائي اڏا ـ جگدلپور.

آبادي

بستار ضلعي ۾ مذهب (2011ع)^[4]
مذهب			فيصد
هندومت			94.92%
عيسائيت			3.19%
اسلام			0.97%
ٻيو يا ڄاڻايل ناهي			0.92%

ڀارت جي 2011ع واري مردم شماري موجب، ڪونڊاگائون کان اڳ ورهاست واري دور ۾ بستار ضلعي جي آبادي 1,413,199 هئي؛ ورهاست کان پوءِ بستار ضلعي جي آبادي 834,375 رهي.^[5] اهو ڀارت ۾ 640 ضلعن مان آباديءَ جي لحاظ کان 348هين نمبر تي هو.^[5] ضلعي جي آباديءَ جي گهڻائي (کثافت) 140 inhabitants per square kilometre (360/sq mi) آهي.^[5] 2001ع کان 2011ع تائين ڏهاڪي ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 17.83% هئي.^[5] بستار ۾ جنسي تناسب 1000 مردن تي 1024 عورتون آهي.^[5] خواندگيءَ جي شرح 54.94% هئي.^[5] ڪونڊاگائون جي ورهاست کان پوءِ ضلعي جي آبادي 834,375 آهي، جنهن مان 135,511 (16.24%) شهري علائقن ۾ رهندڙ آهن. بستار ۾ جنسي تناسب 1000 مردن تي 1017 عورتون آهي ۽ خواندگيءَ جي شرح 53.15% آهي. شيڊول ڪاسٽ 14,759 (1.77%) ۽ شيڊول ٽرائب 520,779 (62.42%) آهن.^[5] 1981ع ۾ بستار جي آبادي 1,842,854 هئي، جنهن مان 1,249,197 ماڻهو شيڊول ٽرائب جا ميمبر هئا (تقريبن 68%).^[6] پر اهي انگ اکر 1999ع کان اڳ واري بستار ضلعي بابت آهن، جنهن جون حدون اڄ واري بستار ڊويزن جهڙيون هيون. 2011ع ۾ به ڊويزن جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين آبادي قبائلي هئي.

ٻوليون

بستار ضلعي ۾ ٻوليون (2011ع)^[7]

هلبي (38.42%)

ڀاتري (25.88%)

گونڊي (14.56%)

هندي (10.75%)

ڌرووا (2.99%)

ڇتيسڳڙھي (2.63%)

اُڙيا (1.14%)

ٻيون (3.63%)

ڀارت جي 2011ع واري مردم شماري وقت ضلعي ۾ 38.42% ماڻهن جي پهرين ٻولي هلبي، 25.88% ڀاتري، 14.56% گونڊي، 10.75% هندي، 2.99% ڌرووا، 2.63% ڇتيسڳڙھي ۽ 1.14% اُڙيا هئي. ضلعي ۾ بنگالي ڳالهائيندڙ به وڏي تعداد ۾ موجود آهن.^[7]

اقتصاديات

زراعت

خريف موسم ۾ چانور بنيادي طور پوکيا وڃن ٿا، ۽ مينهن تي ڀاڙيندڙ فصل طور لڳ ڀڳ 2.38.9 ملين هيڪٽر ايراضيءَ ۾ پوک ٿيندي آهي. پر پيداوار گهٽ آهي، لڳ ڀڳ 08.53 قنٽل في هيڪٽر. آبپاشي ٿيل ايراضي (1.67%) ۽ ڀاڻ جو استعمال (4.6 ڪلو في هيڪٽر) ڇتيس ڳڙھ جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، ۽ فصل لاءِ غذائي جزن جي فراهمي لاءِ ناڪافي ڄاڻايو ويو آهي.^[8] بستار ۾ گذران جو نمونو اڃا به روايتن مطابق هلي ٿو. زراعت جا طريقا گهڻو ڪري روايتي آهن. ڪاٺ جا هل عام آهن ۽ لوهي هل تمام گهٽ آهن. ساڳي ڳالهه بيل گاڏين بابت به آهي. ٽريڪٽرن جو تعداد تمام گهٽ آهي جڏهن ته بيل گاڏيون هر هنڌ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. روايتي اوزارن سبب زرعي پيداوار گهٽجي وئي آهي. هتي پوکجندڙ کريف فصلن ۾ ڌان (چانور)، اُرَد، اَرهر، جوار ۽ مڪئي شامل آهن. رَبي فصلن ۾ تل، السِي، مونگ، سرس، ۽ چڻا شامل آهن. ٻيلن سان لاڳاپيل ڪم، جهڙوڪ ٻيلن جي پيداوار گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ، زرعي آمدنيءَ جي گهٽتائي کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. گهڻا ماڻهو سڄو سال روزگار نٿا حاصل ڪن. ٻوڏن ۽ ڏڪار جي چڪر سبب گذران تمام ڪمزور ٿي وڃي ٿو. بحرانن ۾ ماڻهو اڪثر سُودخورن کان مدد وٺڻ تي مجبور ٿين ٿا، جنهن جو نتيجو گهڻو ڪري لڳاتار قرض جي زندگيءَ جي صورت ۾ نڪري ٿو. متبادل روزگار جي گهٽتائي سبب علائقي ۾ غربت وڌي ٿي. بستار پهاڙي ميدان ۾ آبپاشيءَ جي ڪوريج صرف 1.2% ڄاڻائي وئي آهي.^[9] پاڻيءَ جي وسيع وسيلن سبب علائقي ۾ مناسب برسات ۽ لهرندڙ زمين سبب تيز وهڪرو ملي ٿو. ضلعي ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ (هاروياسٽنگ) جي صلاحيت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.^[10]

ٻيلو پيداوار

ٻيلن جو ماڻهن جي زندگين ۾ اهم ڪردار آهي: خوراڪ ۽ گذران لاءِ ننڍي ٻيلو پيداوار، ۽ ٻيلو کاتي ۾ غير مستقل مزدوري وسيلي روزگار ملندو آهي. ٻيلن مان ايندڙ شيون جهڙوڪ ٻارڻ، ڪاٺيون، دوائون، کاڌو، مشروبات ۽ رهائشي مواد وغيره گهريلو ضرورتون پوريون ڪن ٿيون.

صنعت

ناگرنار اسٽيل ڪارخانو

قومي معدني ترقي ڪارپوريشن (NMDC) نگرنار ۾ 3 ايم ٽي پي اي گنجائش وارو نئون گڏيل اسٽيل ڪارخانو قائم ڪري رهي آهي، جيڪو جگدلپور کان 16 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ ان تي اندازي موجب 210 ارب رپين جي لاڳت ڄاڻائي وئي آهي. آگسٽ 2010ع تائين زمين حاصل ڪئي وئي هئي، ۽ فيبروري 2012ع تائين اسٽيل پلانٽ جا پنج وڏا پيڪيج تقريبن 65 لک ڪروڙ رپين جي لاڳت تي بين الاقوامي شهرت يافته ڪمپنين کي ڏنا ويا هئا.^[11]

ٽاٽا اسٽيل ڪارخانو

ٽاٽا اسٽيل جون 2008ع ۾ ڇتيس ڳڙھ جي حڪومت سان جگدلپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري لوهنڊيگُوڊا ۾ 5.5 ملين ٽن سالياني گنجائش واري اسٽيل پلانٽ لاءِ معاهدي واري ڄاڻ ڏنل آهي، جنهن جي اندازي مطابق لاڳت 195 ارب رپيا هئي.^[12] هڪ ماحوليات واري وزارت جي پينل، ٻيلي زمين کي اسٽيل پلانٽ لاءِ ڦيرائڻ جي سفارش ڪئي هئي، جيڪا ڀارت جي ماحوليات ۽ ٻيلا واري وزارت جي جنگلاتي صلاحڪاري ڪميٽي (FAC) جي اجلاس ۾ ٿيل فيصلي طور ڄاڻائي وئي آهي.^[13]

گذران

ڄاڻايل مطابق 40% گذران ٻيلن تي، 30% زراعت تي، ۽ 15% جانورن جي پالنا تي ڀاڙيندڙ آهي. باقي 15% آمدني اجرتي مزدوريءَ مان اچي ٿي.^[10]

زميندار

زمين رکندڙ ماڻهو لڳ ڀڳ مڪمل طور پوک تي ڀاڙين ٿا، يا ته پنهنجي زمين تي يا ٻين جي زمين تي. اهي جانورن جي پالنا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مختلف مزدوري سان به آمدني وڌائين ٿا. ڪجهه ماڻهن ننڍين خدمتن يا ننڍي پيداوار وارين سرگرمين ڏانهن به رخ ڪيو آهي.

مزدور

جن وٽ زمين ناهي يا تمام ٿوري آهي، اهي هارين ۽ غير مستقل مزدورن طور گذران ڪن ٿا. اهي غير زرعي شعبن ۾ به ڪم ڪن ٿا: کاڻين، ننڍن دوڪانن، تعميراتي هنڌن ۽ شهري مزدور مارڪيٽ ۾.

زميندار ۽ ٻيلو گڏ ڪندڙ

جن وٽ ڪجهه زمين هجي ۽ ٻيلن ڀرسان رهن، اهي اڪثر زميندار ۽ ٻيلو گڏ ڪندڙ بڻجن ٿا. گهريلو استعمال ۽ آمدني جو وڏو حصو ٻيلو گڏ ڪرڻ تي هوندو آهي، جڏهن ته زراعت مددگار آمدني فراهم ڪري ٿي.

ٻيلو گڏ ڪندڙ ۽ مزدور

ٻيلن ڀرسان رهندڙ پر زمين کان محروم يا گهٽ زمين رکندڙ ماڻهو ٻيلو گڏ ڪندڙ ۽/يا مزدور ٿين ٿا. اهي ٻيلو پيداوار گڏ ڪري وڪڻن ٿا يا سڌو استعمال ڪن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن سرڪاري ٻيلا واري نظام ۽ روايتي استعمال جي فرق سبب انتظاميه سان تڪرار به ٿي سگهن ٿا.^[14]^[15] ڪڏهن ڪڏهن ٻنين ۾ يا ٻيلن ۾ مزدوري به آمدني وڌائي ٿي. بستار جي قبائلي آبادي، خاص طور بائيسن هارن ماريا ۾ لڏپلاڻ واري مزدوري پڻ ڏٺي وڃي ٿي.^[16]

ثقافت

بستار پنهنجي قبائلي آباديءَ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 63% ڄاڻائي وئي آهي.^[9] بستار علائقي جا وڏا قبائلي گروهه گونڊ، ڀانج، اڀوج ماريا، ڀاترا وغيره آهن. ڀاترا قبيلو بستار جي بادشاهه سان لاڳاپيل اصل بابت هڪ روايت ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو. ڀاترا قبيلو سان ڀاترا، پِت ڀاترا ۽ امنيت ڀاترا جهڙن ذيلي گروهن ۾ ورهايل ڄاڻايو ويو آهي، ۽ امنيت ڀاترا کي اعليٰ حيثيت ڏنل آهي. هلبا، ڌرووا، موريا ۽ بائيسن هارن ماريا به ذڪر ٿين ٿا. ماريا قبيلو پنهنجي گھوتُل نظام جي ڪري مشهور آهي. گونڊ آباديءَ جي لحاظ کان مرڪزي ڀارت جو وڏو قبائلي گروهه پڻ ڄاڻايو وڃي ٿو. بستار جي قبيلن جي ثقافت ۽ ورثو الڳ سڃاڻپ رکندڙ آهي. هر قبيلو پنهنجو جدا رواج، لباس، خوراڪ، رسمون ۽ عبادت جا نمونا رکي ٿو. ڪيترائي قبائلي ماڻهو اڃا به گهري ٻيلن ۾ رهن ٿا ۽ ٻاهرين ماڻهن سان گهٽ ميل جول ڪندا آهن ته جيئن پنهنجي الڳ ثقافت کي محفوظ رکي سگهن. بستار جا قبائلي رنگين ميلن ۽ هٿ جي هنر لاءِ به مشهور آهن. علائقي جو اهم ميلو بستار ڏسھرا آهي.^{[حوالو گهربل]} قبائلي ماڻهو ڌاتن سان ڪم ڪرڻ ۾ به قديم ڄاڻ رکن ٿا ۽ قبائلي ديوتائن جون مُورتون، نذراني جانور، تيل جا ڏيئا ۽ جانورن واريون گاڏيون وغيره ٺاهين ٿا.^{[حوالو گهربل]}

هنر ۽ دستڪاري

بستار ۾ هٿ جي هنر جو هڪ مشهور علائقو ڪونڊاگائون آهي. هتي مقامي ديوتائن جون صورتون، زيور، ٿانوَ ۽ سينگار جون شيون ‘گم ٿيل موم’ (لاسٽ وڪس) طريقي سان ٺهنديون آهن، جنهن جي سادگي قبائلي ماحول لاءِ مناسب ڄاڻائي وئي آهي. بستار ضلعي ۾ دھوڪرا ۽ ڪاٺ جي منفرد ڪاريگري وارين شين جي تياريءَ جي خاص سڃاڻپ پڻ بيان ڪئي وئي آهي. دھوڪرا طريقي ۾ موم، ڳئون جو گوبر، ڌان جو ڇلڪو ۽ ڳاڙهي مٽي استعمال ٿيندي آهي. موم جي تارن وسيلي شين جي بناوٽ ۽ پالش لاءِ به ڪم ڪيو ويندو آهي. دھوڪرا ۽ بيل ميٽل دستڪاري دنيا جي مختلف هنڌن ڏانهن برآمد ٿيندي آهي، ۽ سياح به انهن مان ڪيتريون شيون سوکڙي طور خريد ڪندا آهن.^{[حوالو گهربل]}

سياست

بستار بستار لوڪ سڀا تڪ جو حصو آهي، ۽ اتي جو ايم پي مهیش ڪاشيپ ڀارتيا جنتا پارٽي مان ڄاڻايو ويو آهي. بستار ۾ ٽن اسيمبلي تڪن جو ذڪر آهي: بستار، جگدلپور ۽ چترڪوٽ. بستار ۽ چترڪوٽ شيڊول ٽرائب لاءِ مخصوص آهن. انهن تڪن جا ايم ايل اي طور لاکيشور بگھيل (ڀارتي قومي ڪانگريس) ۽ ڪيرن سنگھ ديو ۽ ونائڪ گوٺائي (ڀارتيا جنتا پارٽي) جا نالا بيان ڪيا ويا آهن.

حوالا

↑ "Pin Codes of Bastar, Chhattisgarh, India, Bastar Pincode Search". indiapincodes.net. Retrieved 26 February 2024.
↑ "Chhattisgarh : Exp CG: Bastar Dashahra or Dussehra – Jagdalpur Danteshwari Temple, Chhattisgarh".
↑ "83 districts under the Security Related Expenditure Scheme". IntelliBriefs. 11 December 2009. Archived from the original on 27 October 2011. Retrieved 17 September 2011.
↑ "Table C-01 Population by Religion: Chhattisgarh". censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر. 2011.
1 2 3 4 5 6 7 "District Census Handbook: Bastar" (PDF). censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر. 2011.
↑ Gell, Simeran Man Singh. The گھوتُل in Muria Society (Singapore: Hardwood Academic Publishers, 1992) p. 1
1 2 "Table C-16 Population by Mother Tongue: Chhattisgarh". www.censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر.
↑ Plant Archives ^{[مئل ڳنڍڻو]}
1 2 Report planningonline.gov.in ^{[مئل ڳنڍڻو]}
1 2 "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 20 August 2013. Retrieved 2012-04-01.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
↑ Money Control
↑ "Tata group | Tata Steel | Media reports | Tata Steel's Rs19,500-crore Bastar project gets villagers support". tata.com. Retrieved 26 January 2022.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ "MoEF panel recommends land diversion for Tata Steel's plant". The Times of India. 11 March 2012. Archived from the original on 2014-02-28. https://web.archive.org/web/20140228214322/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-11/news/31145325_1_steel-plant-forest-land-kalinganagar. Retrieved 2026-02-20.
↑ A Crucible of Conflicts pradan.net
↑ "Forest rights in Bastar: Of tribals being 'guests' in their own woods".
↑ News Reach pradan.net

Bastar آرڪائيو ڪيا ويا 2024-07-06 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ڀارت جو امپيريل گزيٽيئر، 1908ع، جلد 7، صفحا 121–124.
Dr.Sanjay Alung-Chhattisgarh ki Riyaste/Princely stastes aur Jamindariyaa (Vaibhav Prakashan, Raipur1, ISBN 81-89244-96-5)
Dr.Sanjay Alung-Chhattisgarh ki Janjaatiyaa/Tribes aur Jatiyaa/Castes (Mansi publication, Delhi6, ISBN 978-81-89559-32-8)

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا ڪامنز ۾ بستار ضلعو سان لاڳاپيل ابلاغي مواد ڏسو.

Official website

سانچو:بستار ضلعو سانچو:ڇتيسڳڙھ جا ضلعا سانچو:گوڏاوري حوض

19°04′00″N 82°01′59″E / 19.06667°N 82.03306°E / 19.06667; 82.03306

[1] "Pin Codes of Bastar, Chhattisgarh, India, Bastar Pincode Search". indiapincodes.net. Retrieved 26 February 2024.

[2] "Chhattisgarh : Exp CG: Bastar Dashahra or Dussehra – Jagdalpur Danteshwari Temple, Chhattisgarh".

[3] "83 districts under the Security Related Expenditure Scheme". IntelliBriefs. 11 December 2009. Archived from the original on 27 October 2011. Retrieved 17 September 2011.

[religion-4] "Table C-01 Population by Religion: Chhattisgarh". censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر. 2011.

[districtcensus-5] 1 2 3 4 5 6 7 "District Census Handbook: Bastar" (PDF). censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر. 2011.

[6] Gell, Simeran Man Singh. The گھوتُل in Muria Society (Singapore: Hardwood Academic Publishers, 1992) p. 1

[languages-7] 1 2 "Table C-16 Population by Mother Tongue: Chhattisgarh". www.censusindia.gov.in. ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر.

[8] Plant Archives ^{[مئل ڳنڍڻو]}

[planningonline.gov.in-9] 1 2 Report planningonline.gov.in ^{[مئل ڳنڍڻو]}

[chhattisgarh.nic.in-10] 1 2 "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 20 August 2013. Retrieved 2012-04-01.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)

[11] Money Control

[12] "Tata group | Tata Steel | Media reports | Tata Steel's Rs19,500-crore Bastar project gets villagers support". tata.com. Retrieved 26 January 2022.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[13] "MoEF panel recommends land diversion for Tata Steel's plant". The Times of India. 11 March 2012. Archived from the original on 2014-02-28. https://web.archive.org/web/20140228214322/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-11/news/31145325_1_steel-plant-forest-land-kalinganagar. Retrieved 2026-02-20.

[14] A Crucible of Conflicts pradan.net

[15] "Forest rights in Bastar: Of tribals being 'guests' in their own woods".

[16] News Reach pradan.net

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]