مواد ڏانھن هلو

برھما

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

برهما (Brahma): هندو ڌرم جي ٽمورتي (ٽن وڏن ديوتائن) ۾ برهما کي ڪائنات جو تخليقڪار يا پيدا ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.[1] هندن جي عقيدي موجب سڀئي انسان، ديوتا ۽ اَسر وغيره، برهما جي تخليق آهن.

برهما
ڪائنات جو خالق
پيدائش، علم ۽ ويدن جو ديوتا
رڪن ترمُورتي

ڇهين صديءَ جي برهما جي مُورتي
ٻيا نالا سويامڀو، ويرنچي، پرجاپتي
ديوناگري ब्रह्मा
سنسڪرت منتقلي صورت Brahmā
وابستگي ترمُورتي, ديو (هندو ڌرم)
رهائش برهمالوڪ
منتر ॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्:
Om vedātmanāya vidmahe hiraṇyagarbhāya dhīmahī tan no brahmā pracodayāt
ॐ ब्रह्मणे नम:
Om Brahmane Namah
هٿيار برهماسترا, برهماشيراسترا
علامت ڪنول, ويد، جپمالا، ڪمندلو
سواري همسا
ميلا ڪارتيڪ پورنيما
نسب
ساٿي ساوتري (سڃاتي وڃي ٿي سرسوتي يا گائتري سان)
اولاد ذهني پُٽ جن ۾ شامل:


سانچو:اييووازهي سانچو:هندو ڌرم سانچو:هندو اساطير سانچو:انڊونيشيائي اساطير ۽ لوڪ ڪهاڻيون

برهما (संस्कृत: ब्रह्मा) هڪ هندو ديوتا آهي، جيڪو ترمُورتي اندر "خالق" طور سڃاتو وڃي ٿو. ترمُورتي اعليٰ الوهيت جي ٽن روپن تي مشتمل آهي، جن ۾ وشنو ۽ شو به شامل آهن. برهما هر شيءِ جي پيدائش، علم ۽ ويدن سان لاڳاپيل آهي. ڪيترين پوراڻن ۾ هو پيدائش جي ڪهاڻين ۾ نمايان ذڪر ڪيو ويو آهي. ڪجهه روايتن موجب هن پاڻ کي هڪ سونهري انڊڙي مان پيدا ڪيو، جنهن کي هيرنيہ گربھ چيو وڃي ٿو.

برهما کي گهڻو ڪري رگ ويدي ديوتا پرجاپتي سان سڃاتو وڃي ٿو. ويد کان پوءِ واري دور ۾ هو اهم ديوتا هو، پر ستين صديءَ کان پوءِ سندس اهميت گهٽجي وئي. هو ٻين وڏن ديوتائن جهڙوڪ وشنو، شو ۽ مها ديوي جي ڀيٽ ۾ ثانوي خالق طور ڏٺو ويو.

برهما کي عام طور ڳاڙهي يا سونهري رنگت واري ڏاڙهي دار مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن جا چار مٿا ۽ چار هٿ آهن. سندس چار مٿا چار ويدن جي علامت آهن ۽ چار طرفن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هو ڪنول تي ويٺل هوندو آهي ۽ سندس سواري همسا آهي. صحيفن موجب هن پنهنجا ٻار پنهنجي ذهن مان پيدا ڪيا، تنهن ڪري کين مانس پُترا سڏيو وڃي ٿو.

اڄ جي هندو ڌرم ۾ برهما کي عوامي پوڄا گهٽ حاصل آهي. سندس نالي سان ٿورا مندر موجود آهن. سڀ کان مشهور برهما مندر، پُشڪر راجسٿان ۾ آهي. ڀارت کان ٻاهر پڻ ڪجهه هنڌن تي سندس مندر آهن، جهڙوڪ ايروان مزار بينڪاڪ ۾، جيڪو ٿائي ٻڌ برادري ۾ مشهور آهي.

اصل ۽ معنيٰ

[سنواريو]

لفظ برهما جي اصليت غير يقيني آهي، ڇاڪاڻ ته ويدڪ ادب ۾ لاڳاپيل لفظ جهڙوڪ برهمن (اعليٰ حقيقت) ۽ برهمڻ (پادري) پڻ ملن ٿا. برهمن هڪ غير شخصي مابعدالطبيعي تصور آهي، جڏهن ته برهما هڪ ذاتي ديوتا آهي. ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته برهما شايد برهمن جي غير شخصي ڪائناتي اصول جو مجسما روپ بڻجي ظاهر ٿيو.

گرامر موجب Brahma- جا ٻه روپ آهن: نپنسڪ برهم (ब्रह्म) ۽ مذڪر برهما (ब्रह्मा). پهريون مجرد ۽ تجريدي معنيٰ رکي ٿو، جڏهن ته ٻيو ديوتا جي نالي طور استعمال ٿئي ٿو. مهڀارت جي دور ۾ ڪڏهن ڪڏهن برهمن کي برهما جي نالي طور به استعمال ڪيو ويو.

ادب ۽ ڏند ڪٿائون

[سنواريو]

ويدڪ ادب

[سنواريو]
برهما جي هڪ شروعاتي تصوير، بيماران تابوت تي، پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات. برطانوي عجائب گهر.[2][3]

برهما جو وشنو ۽ شو سان گڏ سڀ کان پراڻو ذڪر پنجين پراپٺڪ (سبق) ۾ ملي ٿو، جيڪو ميترائڻيہ اپنيشد ۾ آهي، ۽ امڪان آهي ته اهو پهرين هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ ڌاري ترتيب ڏنل هجي. برهما بابت پهريون بحث آيت 5.1 ۾ اچي ٿو، جنهن کي ڪُتسايڻ حمد به چيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ان جي وضاحت آيت 5.2 ۾ ڪئي وئي آهي.[4]

پنتيئسٽڪ ڪُتسايڻ حمد ۾،[4] اپنيشد اهو بيان ڪري ٿو ته انسان جو روح برهمن آهي، ۽ هي آخري حقيقت/ڪائناتي عالمي حقيقت/ديوتا هر جيئري وجود جي اندر موجود آهي. هي اندروني آتمان (روح/ذات) کي برهما سان ۽ برهمن جي مختلف متبادلن سان برابر ڪري ٿو، هن ريت: "تون برهما آهين، تون وشنو آهين، تون شو آهين، تون اگني آهين، ورڻ، وايو، اندر، تون سڀ ڪجهه آهين."[4]

آيت (5.2) ۾ برهما، وشنو، شو کي گُڻن جي نظريي سان ڳنڍيو ويو آهي؛ يعني اهي خوبيون، نفسيات ۽ اندروني رجحان جيڪي متن موجب سڀني جيئرن ۾ ملن ٿا.[5][6] هن باب ۾ چيو ويو آهي ته ڪائنات اونداهي (تمس) مان ظاهر ٿي، پوءِ پهريائين اها رغبت/تحرڪ (رجس) جي صورت ۾ هئي، ۽ پوءِ اها پاڪيزگي ۽ ڀلائي (ستتو) ۾ سڌري ۽ فرقن ۾ ورهائجي وئي.[4][5] انهن ٽن خوبيّن مان رجس کي پوءِ برهما سان لاڳو ڪيو ويو آهي، هن ريت:[7]

هاڻي پوءِ، سندس اهو حصو جيڪو تمس سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد (برهمچارين), اهو شو آهي۔
سندس اهو حصو جيڪو رجس سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد، اهو برهما آهي۔
سندس اهو حصو جيڪو ستتو سان لاڳاپيل آهي، اهو، اي مقدس علم جا شاگرد، اهو وشنو آهي۔
بيشڪ، اهو هڪ ٽن رُخن وارو بڻيو، اٺ رُخن وارو بڻيو، يارهن رُخن وارو، ٻارهن رُخن وارو، ۽ بي انتها رُخن ۾ ڦهلجي ويو۔
هي وجود (نپنسڪ) سڀني وجودن ۾ داخل ٿيو؛ اهو سڀني وجودن جو حاڪم بڻيو۔
اهو ئي آتمان (روح/ذات) آهي—اندر به ۽ ٻاهر به؛ ها، اندر به ۽ ٻاهر به!

— ميترائڻيہ اپنيشد, 5.2، [4][5]، ميترائڻيہ اپنيشد

جيتوڻيڪ ميترائڻيہ اپنيشد برهما کي هندو ڌرم جي گُڻن واري نظريي جي هڪ جز سان ڳنڍي ٿو، پر هي متن کيس اُن ٽريفنڪشنل (ٽِن ڪم ڪندڙ) ترمُورتي واري خيال جو حصو نٿو ٺهرائي، جيڪو پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾ ملي ٿو.[8]

ويد کان پوءِ جو دور، مهاڪاويہ ۽ پوراڻ

[سنواريو]
کاٻي پاسي: برهما ٻارهين صدي عيسويءَ جي چنڻيڪيشو مندر، سومانٿاپورا ۾؛ ساڄي پاسي: تصوير جنهن ۾ برهما همسا تي ڏيکاريل آهي، لڳ ڀڳ 1700ع

ويد کان پوءِ واري دور ۾ برهما هڪ اهم ديوتا رهيو ۽ سندس فرقي جو وجود ٻئين صدي عيسويءَ کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين بيان ڪيو وڃي ٿو. شروعاتي متن، جهڙوڪ برهمانڊ پوراڻ، ٻڌائن ٿا ته ابتدا ۾ رڳو هڪ ابدي سمنڊ هو. ان مان هيرنيہ گربھ نالي سونهري انڊڙو ظاهر ٿيو. انڊڙو ڦاٽي پيو ۽ برهما—جنهن پاڻ کي ان جي اندر ئي پيدا ڪيو هو—وجود ۾ آيو (۽ کيس سويامڀو نالو مليو). پوءِ هن ڪائنات، ڌرتي ۽ ٻيون شيون بڻايون. هن ماڻهن کي به پيدا ڪيو ته جيئن هو سندس پيدائش ۾ آباد ٿين ۽ رهن.[9][10][11]

پر ستين صدي عيسويءَ تائين برهما جي اهميت گهٽجي وئي. مؤرخن موجب هن زوال جا وڏا سبب شو ازم ۽ وشنو ازم جو اڀار، سمارتا روايت ۾ سندس جاءِ تي تري ديوي کي وڌيڪ مرڪزي بڻائڻ، ۽ پڻ ٻُڌ ڌرم، جين ڌرم ۽ انهن هندو ڌرمين جي ڪڏهن ڪڏهن تنقيدون/مقابلا هئا جيڪي اندر ۽ ٻين ڪيترن هندو ديوتائن جي پوڄا ڪندا هئا.[11][10]

برهما جي مُورتي پرمبانن، جاوا انڊونيشيا ۾

پوراڻن جون مختلف ڏند ڪٿائون سندس پوڄا ۾ گهٽتائيءَ لاءِ مختلف سبب بيان ڪن ٿيون. عام طور ٻه وڌيڪ مشهور روايتون ڏنل آهن:

پهريئين روايت شو پوراڻ سان لاڳاپيل آهي: برهما ۽ وشنو پاڻ ۾ بحث ڪرڻ لڳا ته ڪير وڏو آهي. بحث دوران کين آسمان کي چيريندڙ باهه جو وڏو ٿنڀ نظر آيو، جيڪو لينگوُدڀو جي صورت ۾ شو هو. هنن فيصلو ڪيو ته ان باهه جي ٿنڀ جو آغاز ۽ انت ڳوليو وڃي. وشنو وراهه جي صورت اختيار ڪري ڌرتيءَ ڏانهن هليو ۽ برهما همسا (سوان) بڻجي آسمان ڏانهن ويو. وشنو پنهنجي ناڪاميءَ جو اقرار ڪيو ته هو انت تائين نه پهچي سگهيو. پر برهما ڪيٽڪي (Pandanus tectorius) جي گل کي، جيڪو شو جي مٿي تان ڪري پيو هو، ڪوڙو شاهد بڻايو ته هن آغاز ڏسي ورتو آهي. شو پوءِ پنهنجي اصل صورت ۾ ظاهر ٿيو، برهما جي بي ايمانيءَ سبب سندس پنجن مٿن مان هڪ ڪٽي ڇڏيو، ۽ اعلان ڪيو ته برهما کي هاڻي فعال پوڄا ۽ وڏي پيروي نه ملندي ۽ سندس مقبوليت گهٽ رهندي. وشنو جي سچائيءَ تي خوش ٿي شو کيس وڌيڪ مقبوليت ۽ فعال پوڄا جي برتري عطا ڪئي، ۽ ڪيٽڪي گل کي پنهنجي مٿي جو زيور بڻايو.[12]

ٻي روايت وشنو پوراڻ سان لاڳاپيل آهي: ان مطابق وشنو پنهنجي ناف مان برهما ۽ پنهنجي پيشانيءَ مان شو کي پيدا ڪيو. اهڙيءَ طرح برهما ۽ شو ٻئي وشنو جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا قرار ڏنا وڃن ٿا، ڇو ته وشنو کي مٿانهون ديوتا سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن ڪائنات جي پيدائش مڪمل ٿي وئي ته برهما جو ڪردار (خالق) ختم ٿيڻ سان گڏ سندس اهميت به گهٽجي وئي، ۽ ماڻهن ۾ سندس پوڄا گهٽجي وئي؛ جڏهن ته شو کي فنا/انهدام جي ڪم سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب ۽ وشنو کي بقا/حفاظت سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب انهن جي پوڄا جاري رهي. هندو ڌرم جي ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ ڪائنات جي پيدائش بابت ڪيترائي نظريا ملن ٿا، جن مان گهڻن ۾ برهما جو ڪردار اچي ٿو. انهن ۾ سرگ (ڪائنات جي بنيادي پيدائش) ۽ وسرگ (ثانوي پيدائش) جا تصور شامل آهن. اهي تصور هن هندستاني فڪر سان لاڳاپيل آهن ته حقيقت جا ٻه درجا آهن: هڪ بنيادي, جيڪو تبديل نٿو ٿئي (مابعدالطبيعي), ۽ ٻيو ثانوي—جيڪو هميشه تبديل ٿيندو رهي ٿو (تجرباتي). ۽ ثانوي سطح جي ڏٺل حقيقت هڪ لا انتها تڪراري چڪر ۾ آهي: ڪائنات ۽ زندگي بار بار ٺهي ٿي، وڌي ٿي، ٽٽندي/وسرندي آهي ۽ وري ٻيهر ٺهي ٿي.[13] بنيادي خالق بابت ويدڪ ڪائناتيات ۾ تفصيل سان بحث ملي ٿو، جتي برهمن يا پُرُش يا پراڪرتي جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا.[13][14] ان جي ابتڙ، ويدڪ ۽ ويد کان پوءِ وارا متن مختلف ديوتائن ۽ ديوين کي ثانوي خالق طور سڏين ٿا (۽ ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ گهڻو ڪري برهما کي)، ۽ ڪڏهن هر ڪائناتي چڪر (ڪلپ) جي شروعات ۾ ثانوي خالق بدلجي به سگهي ٿو.[15][13]

مهڀارت ۽ پوراڻن ۾ برهما کي "ثانوي خالق" طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ هن بابت گهڻو پڙهيو ۽ لکيو ويو آهي.[16][17][18] وشنو-مرڪوز پوراڻن موجب، برهما وشنو جي ناف مان نڪرندڙ ڪنول مان پيدا ٿيو، ۽ شو وشنو جي پيشانيءَ مان نڪرندڙ باهه مان پيدا ٿيو.[19][20] ان جي ابتڙ، شو-مرڪوز پوراڻن موجب برهما ۽ وشنو شو جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان پيدا ٿيا؛ ۽ ٻين پوراڻن ۾ شو ۽ وشنو برهما جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان، يا وري وشنو، شو، برهما مختلف ڪلپن ۾ هڪ ٻئي کي چڪرائتي نموني پيدا ڪندا رهندا آهن.[15][21] ڪجهه روايتون اهو به ٻڌائن ٿيون ته تري ديوي برهما، وشنو ۽ شو کي پيدا ڪيو،[22] ۽ پوءِ اهي متن چون ٿا ته برهما انهن جي طرفان دنيا جي پيدائش ۾ ڪم ڪندڙ ثانوي خالق آهي.[22][23] برهما ڪائنات اندر سڀ روپ پيدا ڪري ٿو، پر ابتدائي ڪائنات (اصل هستي) پاڻ پيدا نٿو ڪري.[24] انهيءَ ڪري گهڻن پوراڻن ۾ برهما جي تخليقي سرگرمي ڪنهن مٿانهين ديوتا يا مٿانهين ديوي جي موجودگي ۽ طاقت تي دارومدار رکي ٿي.[25] وچئين دور جي هنن وڏين هئيئيشتي روايتن جا متن اهو به چون ٿا ته سَگُڻ (چهري ۽ صفتن سان نمائندگي) برهما، وشنو، شو يا تري ديوي ٿي سگهي ٿو، روايتن مطابق.[26][27][28][29]

ويد کان پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾،[30] برهما پيدا ڪري ٿو، پر نه بچائي ٿو ۽ نه تباهه ڪري ٿو. ڪجهه هندو متنن ۾ هن کي ائين تصور ڪيو ويو آهي ته هو مابعدالطبيعي برهمن مان وشنو (حافظ) ۽ شو (تباهه ڪندڙ) سان گڏ، ٻين ديوتائن، مادّي ۽ ٻين وجودن سميت ظاهر ٿيو. هندو ڌرم جي اهيئيشتي مڪتبن ۾ جتي برهما کي ڪائناتيات جو حصو بڻايو ويو آهي، اتي برهما سڀني ديوتائن وانگر فاني ديوتا آهي ۽ جڏهن ڪائنات ختم ٿئي ٿي ته هو مجرد/غير فاني برهمن ۾ ضم ٿي وڃي ٿو؛ پوءِ نئون ڪائناتي چڪر (ڪلپ) شروع ٿئي ٿو ۽ سڀ ٻيهر پيدا ڪيا وڃن ٿا.[30][31]

برهما جي مُورتي، جنهن جي ٻنهي پاسن تي ياما ۽ چترگپت آهن، تامل ناڊو، ڏهين صدي عيسوي، ميلڪاڊمبُر امرتڪديشورر مندر

ڀاڳوت پوراڻ ۾ برهما کي ڪيترن ڀيرا ائين ڏيکاريو ويو آهي ڄڻ هو "سببن جو سمنڊ" مان اڀري ٿو.[32] هي پوراڻ ٻڌائي ٿو ته برهما اُن مهل ظاهر ٿئي ٿو جڏهن وقت ۽ ڪائنات جنم وٺن ٿا: وشنو جي ناف ۾ جڙيل ڪنول جي اندر، ۽ ان سان گڏ شو به، جيڪو وشنو جي پيشانيءَ ۾ جڙيل باهه جي اندر مان ظاهر ٿيو. هن پوراڻ موجب برهما ۽ شو ٻئي ابتدا ۾ اوٻاسي/سستي سبب عارضي طرح الجهيل ۽ نااهل ٿي پون ٿا جڏهن هو ڪائنات ٺاهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[32] پوءِ هو پنهنجي مونجهاري ۽ اوٻاسي کي سمجهن ٿا، ٻن تپسويَن وانگر ڌيان ڪن ٿا، پوءِ پنهنجي جسمن ۾ وشنو کي سڃاڻن ٿا، ڪائنات جي شروعات ۽ انت کي ڏسن ٿا، ۽ پوءِ سندن تخليقي قوتون ٻيهر بحال ٿين ٿيون. ان کان پوءِ، ڀاڳوت پوراڻ موجب، برهما ۽ شو گڏجي پراڪرتي (فطرت/مادّو) ۽ پُرُش (روح/جان) کي ملائي جيئرن جي نهايت گهڻ رُخي قسمن جي پيدائش ڪن ٿا ۽ سببن جي ڳنڍين جو هڪ طوفان جهڙو جال بڻائن ٿا.[32] ڀاڳوت پوراڻ اهڙيءَ طرح مايا جي تخليق کي به برهما ۽ شو سان نسبت ڏئي ٿو،[حوالو گهربل] ۽ چوي ٿو ته هو رڳو تخليق جي خاطر تخليق ڪن ٿا، ۽ هر شيءِ ۾ ڀلائي ۽ بڇڙائي، مادّي ۽ روحاني، شروعات ۽ انجام, سڀ گڏ ڀرين ٿا.[33] پراڻن ۾ برهما کي وقت پيدا ڪندڙ ديوتا به چيو ويو آهي.[حوالو گهربل] اهي انساني وقت کي برهما جي وقت سان ملائن ٿا: مثال طور ڪلپ (مھاڪلپ) هڪ وڏو ڪائناتي عرصو آهي، جنهن کي برهما جي وجود جي هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.[25][حوالو گهربل]

پراڻن ۾ برهما بابت ڪهاڻيون گهڻ رخي ۽ هڪ ٻئي سان ڪڏهن ڪڏهن ميل نه کائيندڙ آهن. مثال طور سڪند پوراڻ ۾ تري ديوي کي ”ڪائنات جون مائرون“ چيو ويو آهي، ۽ انهن کي برهما سميت سڀني ٻين مڪمل ديوتائن—جن ۾ وشنو، شو، ٽن جهانن ۽ سڄي ڪائنات جي پيدائش—جو سبب قرار ڏنو ويو آهي. سڪند پوراڻ موجب اهي ئي آهن جن ٽن گُڻن—ستتو، رجس، تمس—کي مادّي صورت (پراڪرتي) ۾ گڏ ڪري، اهو تجرباتي طور ڏٺو ويندڙ جهان پيدا ڪيو.[34]

ويدڪ بحث ۾ برهما کي رجس (رجسي) خوبيءَ سان وابسته ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي؛ هي بحث پوءِ پوراڻڪ ۽ تانتر ادب ۾ وڌيڪ وسيع ٿئي ٿو. بهرحال، انهن متنن موجب سندس زال سراسوتي وٽ ستتو (توازن، هم آهنگي، ڀلائي، پاڪيزگي، مجموعيت، تعميريت، تخليق، مثبت مزاج، امن، نيڪي) جي خوبي آهي؛ اهڙيءَ طرح هوءَ برهما جي رجس (جوش، حرڪت، نه مڪمل سٺو نه مڪمل خراب—ڪڏهن هن پاسي ڪڏهن هن پاسي—عمل بطورِ عمل، فرديت پيدا ڪندڙ، تحريڪ ڏيندڙ، متحرڪ) کي پنهنجي ستتو خوبيّن سان پورو ڪري ٿي.[35][36][37]

سنگم ادب

[سنواريو]

سنگم ادب ۾ هندو ديوتا ۽ ديويون، ۽ قديم ويدڪ ڌرم جون ويدڪ رسمون تملڪم جي پسمنظر ۾ ذڪر ٿيل آهن. تاملن ويدن کي هندو ڌرم جا ڪتاب سمجهيو ۽ انهن وسيلي يَجنا ڪندا هئا.[38][39] ڪيترن تامل هندو راجائن ۽ راڻين ويدڪ قربانيون ادا ڪيون ۽ مختلف ديوتائن ۽ ديوين جي پوڄا ڪئي. سنگم جا ڪيترائي متن ٻڌائن ٿا ته برهما هڪ خالق ديوتا آهي، جيڪو وشنو جي ناف مان پيدا ٿيو؛ ۽ ساڳئي وقت شو کي فنا ڪندڙ ديوتا طور وشنو جي پيشانيءَ مان پيدا ٿيل ڄاڻايو ويو، جڏهن ته وشنو کي پالڻهار/حافظ ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ برهما کي سڀني راج گهرانن جو سڌو حياتياتي ڏاڏو قرار ڏنو ويو، تنهنڪري چولا پاڻ بابت چيو ته برهما ۽ شو سندن سڌا حياتياتي وڏا آهن، ۽ وشنو سندن به خالق ۽ سڄي ڪائنات جو خالق آهي.[40] سيلپتيڪارم ۾ پڻ برهما بابت خالق ديوتا طور ڪيترائي ذڪر ملن ٿا.[41]

شڪل نگاري

[سنواريو]
کاٻي پاسي: انيسين صدي عيسويءَ جي تصوير، جنهن ۾ چار چهري وارو برهما پوڙهي مرد جي صورت ۾، ڪنول، قلمی متن (ويد) ۽ هڪ ڏچو هٿ ۾ کنيل آهي؛ ساڄي پاسي: ڇهين صدي عيسويءَ جي مُورتي، جنهن ۾ برهما وچ عمر مرد جي صورت ۾ بادامي غارن جا مندر ۾، قلم/اسٽائلس، ڏچو، مالا هٿ ۾ کنيل آهي؛ تصوير ۽ بادامي مُورتيءَ جي هيٺان: ڏهين–يارهين صدي عيسويءَ جي چنديلا دور جي ڪاريگري، جنهن ۾ برهما ۽ سندس ساٿي سراسوتي، چترگپت (سوريا) مندر، کجوراهو ڏيکاريل آهن۔

برهما کي روايتي طور چار چهرا ۽ چار ٻانهون ڏيکاريون وڃن ٿيون.[42] سندس هر چهرو هڪ مکيه رخ (چار طرفن مان هڪ طرف) ڏانهن هوندو آهي. سندس هٿن ۾ هٿيار نه هوندا، پر علم ۽ تخليق جون نشانيون هونديون آهن. هڪ هٿ ۾ هو ويدن جا مقدس متن کڻي ٿو؛ ٻئي هٿ ۾ مالا کڻي ٿو، جيڪا ڪائنات جي تخليق لاءِ وقت جي علامت آهي؛ ٽئين هٿ ۾ شرُڪا—يعني هڪ ڏچو—کڻي ٿو، جيڪو يَجنا جي باهه کي خوراڪ پهچائڻ جي وسيلن جي علامت آهي؛ ۽ چوٿين هٿ ۾ ڪمندلو—پاڻيءَ جو ٿانو—کڻي ٿو، جيڪو اُن وسيلي جي علامت آهي جتان سڀ تخليق ڦٽي نڪري ٿي.[43][44] سندس چار واتن کي چار ويدن جي تخليق سان نسبت ڏني وئي آهي.[45] هو اڪثر اڇي ڏاڙهيءَ سان ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪا سندس رشي جهڙي تجربي جي علامت آهي. هو ڪنول تي ويٺل، اڇا (يا ڳاڙها ۽ گلابي) ڪپڙا پاتل، ۽ سندس سُواري (واهن) همسا—هڪ سوان—ويجهو ڏيکاريل هوندي آهي.[42][46]

مانسارا جي باب 51 (سنسڪرت ۾ مُورتين ۽ مندرن جي جوڙجڪ لاءِ هڪ قديم ڊزائن دستور) ۾ چيو ويو آهي ته برهما جي مُورتي سونهري رنگ جي هئڻ گهرجي.[47] هي متن سفارش ڪري ٿو ته مُورتي جا چار چهرا ۽ چار ٻانهون هجن، جٽا-مڪُٽ-منڊت (تپسويءَ جي جٽيل وارَ) هجن ۽ تاج پاتل هجي.[47] سندس ٻنهي هٿن کي پناهه ڏيڻ ۽ دان ڏيڻ واري مدرا ۾ ڏيکارڻ گهرجي، جڏهن⁠تہ کيس ڪنڊڪا (پاڻيءَ جو ٿانو)، اڪشمالا (تسبِيح/مالا)، ننڍو شرُڪا ۽ وڏو شرُڪا (يَجنا ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه ڏچا) سان گڏ ڏيکاريو وڃي.[47] متن مُورتي جي مختلف تناسبن جو تفصيل ڏئي ٿو، زيورن جي وضاحت ڪري ٿو، ۽ صلاح ڏئي ٿو ته مورتي هيٺين ڪپڙي طور چيرا (وڻ جي ڇال جي پٽي) پائي، ۽ يا ته اڪيلي هجي يا ديوي سراسوتي سان گڏ هجي. برهما کي وڏي حد تائين ويدڪ ثقافت، يَجنا ۽ علم سان جوڙيو وڃي ٿو. ڪجهه ويدڪ يَجنا ۾، برهما کي رسم جي اندر پرجاپتي جي صورت ۾ سڏيو ويندو آهي ته جيئن هو رسم ۾ رهائش اختيار ڪري ۽ ان جي نگراني ڪري.

برهما جي زال ديوي سراسوتي آهي.[48][49] هوءَ سندس طاقت جي تجسيم آهي، تخليق جو اوزار آهي، ۽ اها توانائي آهي جيڪا سندس عملن کي اڳتي وڌائي ٿي۔

برهما جا دور

[سنواريو]

برهما کي خالق سمجهڻ جي باوجود، صحيفن موجب کيس فاني تصور ڪيو ويندو آهي. هندو ڪائناتيات موجب برهما جو دور نهايت وسيع وقتي مرحلن تي پکڙيل آهي. ڪلپ برهما جو هڪ ڏينهن آهي، ۽ برهما جو هڪ ڏينهن چار يُگن (دورن) جي هزار چڪرن تي مشتمل آهي: ستيا يُگ، تريتا يُگ، دواپرا يُگ، ۽ ڪلي يُگ. اهي چارئي يُگ جڏهن هزار ڀيرا ڦرن ٿا ته برهما جو هڪ ڏينهن ٺهي ٿو، ۽ ساڳئي مقدار سان هڪ رات ٺهي ٿي. برهما اهڙن ”سالن“ مان سئو سال جيترو جيئرو رهي ٿو، پوءِ مري وڃي ٿو. انهن ”سئو سالن“ جو مجموعو ڌرتيءَ جي حساب سان 311 ٽريلين 40 بلين (311,040,000,000,000) سال ٿئي ٿو. برهما جي عمر 311.04 ٽريلين شمسي سال آهي، ۽ انسانيت موجوده برهما جي حياتيءَ جي 51هين سال جي 28هين ڪلي يُگ ۾ آهي.[50][51]

مظهر ۽ شبيھ

[سنواريو]

هن ديوتا جي شبيھ چئومکي (چار چهرا) هوندي آهي، جيڪا چئن طرفن جي نمائندگي ڪري ٿي.

  • صورت: کيس عام طور تي هڪ سونهاري واري بزرگ جي روپ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي.
  • رنگ: سندس رنگ اڇو آهي، جنهن مان تاريخي طور اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته هو قديم زماني ۾ اولهه کان آيل آريائي لوڪن جو ديوتا هو، جڏهن ته شِو ۽ ڪرشن جو سانورو رنگ مقامي سنڌي ۽ هندستاني تهذيب جي عڪاسي ڪري ٿو.[52]
  • نشانين: هو اڪثر ڪنول جي گل تي ويٺل هوندو آهي يا ڪنول سندس هٿ ۾ هوندو آهي.

تخليق جو چڪر

[سنواريو]

برهما جي باري ۾ اهو عقيدو آهي ته هو ابدي ناهي، پر ڪائنات جي هڪ مخصوص دور (ڪلپا) جي پڄاڻيءَ تي هو پاڻ به ختم ٿي ويندو آهي ۽ ٻيهر نئين ڪائنات جي تخليق ڪندو آهي.[53]

ورڻ ونڊ (ذاتيون)

[سنواريو]

هندو سماج جي چار مکيه جاتيون برهما جي جسم مان پيدا ٿيل مڃيون وڃن ٿيون:

  1. برهمڻ: برهما جي منڍيءَ (مٿي) مان.
  2. کتري: ٻانهن مان.
  3. وئش: ٽنگن مان.
  4. شودر: پيرن مان.[54]

مندر ۽ پوڄا

[سنواريو]

هندستان ۾ برهما جي پوڄا جا مندر تمام گهٽ آهن. سڀ کان مشهور مندر راجستان جي شهر پشڪر ۾ آهي. روايتن مطابق، ڀگوان شو پاران مليل هڪ سزا يا پاراتي سبب برهما جي عام پوڄا نٿي ڪئي ويندي آهي.[53]

پوڄا

[سنواريو]

ڀارت

[سنواريو]
برهما مندر پُشڪر، راجسٿان ۾

ڀارت ۾ تمام ٿورا مندر اهڙا آهن جيڪي بنيادي طور برهما ۽ سندس پوڄا لاءِ وقف آهن.[55][56] ڏند ڪٿائون ٻڌائن ٿيون ته ساوترِي، برهما جي زال، هڪ لعنت ڪئي جنهن سبب سندس پوڄا پُشڪَر تائين محدود ٿي وئي.[57] برهما لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور هندو مندر برهما مندر، پُشڪر آهي.[58] ٻيا هن ريت آهن:

ٻارهين صدي عيسويءَ جي برهما جي مُورتي ڇنڇ، بانسواڙا، راجسٿان ۾

برهما کي ترمُورتي لاءِ وقف مندرن جي ڪمپليڪسز ۾ به پوڄيو ويندو آهي. انهن مان ڪي هي آهن: ٿنومالايَن مندر،[59] شري پُروشوٿامن مندر، ٿرپايه ترمُورتي مندر، مِٿرننٿاپورم ترمُورتي مندر، ڪوڊومُوڊي مگوديشورر مندر، برهمپوريشورر مندر

ڪيرالا ۾ به برهما لاءِ هڪ مزار ڪانڊي يور مهاديوا مندر ۾ آهي، جتي ڏند ڪٿا موجب ڀڳوان شو برهما جو سِر وڍيو.[60]

شري ڪالهاستي (تيرُپتي جي ويجهو، آنڌرا پرديش) واري مندر-شهر ۾ چتورمکيشور مندر ۾ ڀڳوان شو جي چار چهري واري تصوير آهي ۽ بيس-ريليف نقشڪاري پڻ آهي. هن مندر ۾ ڀڳوان برهما ۽ ڀڳوان شو ٻنهي جي پوڄا ٿيندي آهي. ڏند ڪٿا موجب هيءَ اها جاءِ آهي جتي ڀڳوان برهما، شو کان پنهنجي سِسِهٺيا (گناهن) جي معافي گهري، پوءِ ٻيهر تخليق جي سگهه حاصل ڪئي.[61]

چيبرو لو (آنڌرا پرديش) ۾ چتورمُک برهما جو مندر پڻ آهي، ۽ بينگلورو، ڪرناٽڪ ۾ ست فٽ اوچو چتورمُک (چار چهرو) برهما جو مندر به آهي. ساحلي رياست گووا ۾ پنجين صديءَ سان لاڳاپيل هڪ مزار به ملي ٿي، جيڪا ننڍڙي ۽ پري ڳوٺ ڪارمبولِم، سَتّاري تعلقو (اتر اوڀر علائقو) ۾ آهي.[62][63][64]

برهما جو هڪ مشهور بت منگلويڍا ۾ به موجود آهي،[65] جيڪو سولاپور ضلعي ( مهاراشٽر ) کان 52 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ سوپارا ( ممبئي جي ويجهو) ۾ پڻ. مندر کوخان، اننم پُٿور ۽ هوسور ۾ پڻ موجود آهن.

ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا

[سنواريو]
کاٻي پاسي: چار چهري واري برهما (Phra Phrom) جو بت، اي راوان مزار، ٿائيلينڊ
وچ ۾: ٻارهين صدي عيسويءَ جو برهما (ڪتاب ۽ پاڻيءَ جي ٿانوءَ کان سواءِ)، ڪمبوڊيا
ساڄي پاسي: نائين صدي عيسويءَ جي برهما جي مُورتي پرمبانن جاوا، انڊونيشيا

ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ برهما جي هڪ مزار ملي ٿي. نائين صدي عيسويءَ واري پرمبانن مندرن جي ڪمپليڪس (يوگياڪارتا، وچ جاوا، انڊونيشيا) جي ٽن وڏن مندرن مان هڪ مندر برهما لاءِ وقف آهي؛ ٻيا ٻه بالترتيب شو (ٽين مان سڀ کان وڏو) ۽ وشنو لاءِ آهن.[66] برهما جو مندر شو جي مندر جي ڏکڻ پاسي، ۽ وشنو جي مندر سان گڏ واقع آهي.

بئنڪاڪ، ٿائيلينڊ ۾ اي راوان مزار تي برهما جو بت موجود آهي ۽ اڄ به جديد دور ۾ وڏي عقيدت سان مڃيو وڃي ٿو.[67] ٿائيلينڊ جي سرڪاري ايوان جي سونهري گنبذ ۾ پرا فروم (برهما جي ٿائي روپ) جو بت موجود آهي. ٿائيلينڊ جي ڦيٺچابُري شهر ۾ وات يائي سووننرام وٽ ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي تصوير برهما کي ڏيکاري ٿي.[68]

ملڪ برما جو نالو برهما مان نڪتل ٻڌايو وڃي ٿو. وچئين دور جي متنن ۾ ان کي Brahma-desa سڏيو ويو آهي.[69][70]

ٻُڌ ڌرم ۾ برهما کي چيني ۾ Simianshen (四面神, "Four-Faced God"), Simianfo (四面佛, "Four-Faced Buddha") يا Fantian (梵天)، تبتين ۾ Tshangs pa (ཚངས་པ)، ويتنامي ۾ Phạm Thiên (梵天)، ۽ جاپاني ۾ بونتين (梵天) سڏيو وڃي ٿو،[71] ۽ ڪورين ۾ Beomcheon (범천,梵天).[72] چيني ٻُڌ ڌرم ۾ کيس ٻاويهه ديوتا (二十諸天 Èrshí Zhūtiān) يا چوويهه ديوتا (二十四諸天 Èrshísì zhūtiān) مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، جيڪي حفاظتي ڌرماپالائن جو گروهه آهن.[73]

انڊونيشيا جا هندو اڄ به برهما کي وڏي عزت سان مڃين ٿا ( انڊونيشي ۽ جاوي ۾: Batara Brahma ۽ Sanghyang Brahma ). پرمبانن ۾ برهما لاءِ خاص مندر موجود آهي، جيڪو وشنو ۽ شو جي مندرن سان گڏ هڪ قطار ۾ آهي، ۽ بالي ۾ پڻ Andakasa مندر برهما لاءِ وقف آهي.[74]

ماضيءَ ۾، جيتوڻيڪ وشنو ۽ شو جيترو مقبول نه هو، تڏهن به برهما جو نالو ڪيترن موقعن تي ظاهر ٿيو. اوڀر جاوا ۾ ڪين آروڪ بابت جيڪا ڪهاڻي وڌي، ان ۾ برهما کي ڪين آروڪ جو حياتياتي پيءُ سمجهيو وڃي ٿو. چيو وڃي ٿو ته برهما ڪين آروڪ جي ماءُ ڪين اينڊوڪ جي حسن کان متاثر ٿيو ۽ کيس محبوبه بڻايو؛ انهيءَ لاڳاپي مان ڪين آروڪ ڄائو.

برهما جو نالو ٽينگير جبلن جي سلسلي ۾ هڪ جبل لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، يعني بُرومو جبل. بُرومو جبل کي لفظ برهما مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن هڪ اهڙو فرقو به هو جيڪو اهو مڃيندو هو ته برهم لوڪ—يعني اهو جهان جتي برهما رهندو آهي—بُرومو جبل سان ڳنڍيل آهي. اڄ تائين بُرومو جبل کي جاوي هندو مقدس جاءِ سمجهن ٿا، ۽ اتي ساليانو يادنيه ڪسادا يا ڪاسودو رسم ٿيندي آهي. بُرومو جبل جي آس پاس رهندڙ ماڻهو هر سال ڪاسودو جشن ملهائيندا آهن ۽ ڀاڄين، مرغيُن ۽ پيسن جهڙيون نذرانون پيش ڪري انهن کي ديوتائن لاءِ ظاهر ڪري بُرومو جبل جي کڏ ۾ اڇلائيندا آهن، ته جيئن قادرِ مطلق جو شڪر ادا ڪن.[75]

جاوي روايت جي وايانگ (ڇانوڻي ڪٺ پتلي راند) ۾ برهما جو ڪردار سندس اصل ڪردار کان بلڪل مختلف آهي. جڏهن جاوا مان هندو سماج آهستي آهستي گهٽجڻ لڳو ۽ واليسونگو جي وايانگ ڪُلِت جو دور اڀريو، تڏهن ڇانوڻي راند جي معياري روايت ۾ خالق وارو ڪردار Sang Hyang Wenang نالي ڪردار کي ڏنو ويو؛ جڏهن⁠تہ برهما کي پاڻ Brama (باهه) جي نالي سان سڏيو ويو ۽ کيس حڪمران ديوتا بڻايو ويو. وائيانگ ۾ Brama کي بتارا گرو (شو) جو پٽ ڄاڻايو وڃي ٿو. جاوي وايانگ ۾ برهما جو ڪردار اگني سان گڏ ملائي ۽ گڏيل صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.[76]

ڏسو پڻ

[سنواريو]

سانچو:Col div

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Brahma | Hindu god", Encyclopedia Britannica (ٻولي ۾ انگريزي)۔
  2. ↑ "The Bimaran Reliquary, a Gandharan work, which is now housed in the British Museum, London, is of great historical and iconographic significance. It shows Buddha in the centre, attended by Brahma to his right and Indra to the left." in Banerjee, Priyatosh (2001) (en ۾). Central Asian art: new revelations from Xinjiang. Abha Prakashan. p. 48. ISBN 9788185704241. https://books.google.com/books?id=iazpAAAAMAAJ.
  3. ↑ "Standing Buddha in the arched compartment, flanked by figures of Brahma and Indra standing in similar compartments, detail of the side of Bimaran gold casket" in Agrawala, Prithvi Kumar (1977) (en ۾). Early Indian Bronzes. Prithvi Prakashan. p. 152. https://books.google.com/books?id=kZUrAAAAMAAJ.
  4. 1 2 3 4 5 Hume, Robert Ernest (1921), The Thirteen Principal Upanishads, Oxford University Press, صص: 422–424۔
  5. 1 2 3 Max Muller, The Upanishads, Part 2, Maitrayana-Brahmana Upanishad, Oxford University Press, pages 303-304
  6. ↑ Jan Gonda (1968), The Hindu Trinity, Anthropos, Vol. 63, pages 215-219
  7. ↑ Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120814684, pages 344-346
  8. ↑ GM Bailey (1979), Trifunctional Elements in the theology of the Hindu Trimūrti آرڪائيو ڪيا ويا 9 July 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Numen, Vol. 26, Fasc. 2, pages 152-163
  9. ↑ Srinivasan, Shalini (April 1971). Stories of Creation. Amar Chitra Katha private limited. ISBN 8184826478.
  10. 1 2 Achuthananda, Swami (27 August 2018) (en ۾). The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma. Relianz Communications Pty Ltd. ISBN 978-0-9757883-3-2. https://books.google.com/books?id=F9FqDwAAQBAJ&q=Brahma.
  11. 1 2 Dalal, Roshen (2010) (en ۾). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. pp. 78–79. ISBN 978-0-14-341421-6. https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&q=Brahma.
  12. ↑ Eck, Diana L. (2013-06-05) (en ۾). Banaras: CITY OF LIGHT. Knopf Doubleday Publishing Group. pp. 146. ISBN 978-0-307-83295-5. https://books.google.com/books?id=2LgO6TJhFDwC&pg=PT146. Retrieved 29 October 2023.
  13. 1 2 3 Tracy Pintchman (1994), The Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, State University of New York Press, ISBN 978-0791421123, pages 122-138
  14. ↑ Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity آرڪائيو ڪيا ويا 25 April 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pages 213-214
  15. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Stella Kramrisch 1994 pages 205-206
  16. ↑ Krishna : a sourcebook. New York: Oxford University Press. 2007. p. 7. ISBN 978-0-19-514891-6.
  17. ↑ Sutton, Nicholas (2000). Religious doctrines in the Mahābhārata (1st ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. p. 182. ISBN 81-208-1700-1.
  18. ↑ Asian Mythologies by Yves Bonnefoy & Wendy Doniger. Page 46
  19. ↑ S. M. Srinivasa Chari (1994). Vaiṣṇavism: Its Philosophy, Theology, and Religious Discipline. Motilal Banarsidass. p. 147. ISBN 978-81-208-1098-3. https://books.google.com/books?id=evmiLInyxBMC.
  20. ↑ Brahma: Hindu god آرڪائيو ڪيا ويا 11 October 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Encyclopædia Britannica.
  21. ↑ Wendy Doniger O'Flaherty (1981). Siva: The Erotic Ascetic. Oxford University Press. p. 125. ISBN 978-0-19-972793-3. https://books.google.com/books?id=dnfZ_MBErlQC.
  22. 1 2 David Kinsley (1988). Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition. University of California Press. pp. 137. ISBN 978-0-520-90883-3. https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins.
  23. ↑ Stella Kramrisch (1992). The Presence of Siva. Princeton University Press. pp. 205–206. ISBN 0-691-01930-4. https://books.google.com/books?id=O5BanndcIgUC&pg=PA205.
  24. ↑ Krishna : a sourcebook. New York: Oxford University Press. 2007. p. 18. ISBN 978-0-19-514891-6.
  25. 1 2 Frazier, Jessica (2011). The Continuum companion to Hindu studies. London: Continuum. p. 72. ISBN 978-0-8264-9966-0.
  26. ↑ Arvind Sharma (2000). Classical Hindu Thought: An Introduction. Oxford University Press. p. 4. ISBN 978-0-19-564441-8. https://books.google.com/books?id=gDmUToaeMJ0C.
  27. ↑ Mark Juergensmeyer; Wade Clark Roof (2011). Encyclopedia of Global Religion. SAGE Publications. p. 1335. ISBN 978-1-4522-6656-5. https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ. Retrieved 14 October 2016.
  28. ↑ Stella Kramrisch (1992). The Presence of Siva. Princeton University Press. p. 171. ISBN 0-691-01930-4. https://books.google.com/books?id=O5BanndcIgUC. Retrieved 14 October 2016.
  29. ↑ David Kinsley (1988). Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition. University of California Press. pp. 136. ISBN 978-0-520-90883-3. https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins.
  30. 1 2 R. M. Matthijs Cornelissen (2011). Foundations of Indian Psychology Volume 2: Practical Applications. Pearson. p. 40. ISBN 978-81-317-3085-0. https://books.google.com/books?id=BkkgeKXyiOIC.
  31. ↑ Jeaneane D. Fowler (2002). Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism. Sussex Academic Press. p. 330. ISBN 978-1-898723-93-6. https://books.google.com/books?id=8dRZ4E-qgz8C.[مئل ڳنڍڻو]
  32. 1 2 3 Richard Anderson (1967), Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés آرڪائيو ڪيا ويا 1 October 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, pages 28-35
  33. ↑ Richard Anderson (1967), Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés آرڪائيو ڪيا ويا 1 October 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, page 31-33
  34. ↑ Nicholas Gier (1998), The Yogi and the Goddess, International Journal of Hindu Studies, Vol. 1, No. 2, pages 279-280
  35. ↑ H Woodward (1989), The Lakṣmaṇa Temple, Khajuraho and Its Meanings, Ars Orientalis, Vol. 19, pages 30-34
  36. ↑ Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237
  37. ↑ جوزف آلٽر (2004), Yoga in modern India, Princeton University Press, page 55
  38. ↑ "Poem: Purananuru - Part 362 by George L. III Hart", اصل کان 26 September 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 9 October 2023۔
  39. ↑ "Poem: Purananuru - Part 15 by George L. III Hart", اصل کان 30 September 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 9 October 2023۔
  40. ↑ "Pattupattu Ten Tamil Idylls Chelliah J. V."۔
  41. ↑ The Cilappatikāram: The Tale of an Anklet (Iḷaṅkōvaṭikaḷ). Penguin Books. 2004. pp. 6–8. ISBN 978-0-14-303196-3. https://books.google.com/books?id=HWPg7EvPirgC. Retrieved 9 October 2023.
  42. 1 2 Kenneth Morgan (1996), The Religion of the Hindus, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120803879, page 74
  43. ↑ Roshen Dalal (2010). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. Penguin Books. pp. 66–67. ISBN 978-0-14-341517-6. https://books.google.com/books?id=pNmfdAKFpkQC&pg=PA67. Retrieved 10 October 2017.
  44. ↑ Thomas E. Donaldson (2001). Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa. Abhinav. p. 99. ISBN 978-81-7017-406-6. https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&pg=PA99. Retrieved 10 October 2017.
  45. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bruce86
  46. ↑ Philip Wilkinson and Neil Philip (2009), Mythology, Penguin, ISBN 978-0756642211, page 156
  47. 1 2 3 PK Acharya, A summary of the Mānsāra, a treatise on architecture and cognate subjects, PhD Thesis awarded by Rijksuniversiteit te Leiden, published by BRILL, سانچو:Oclc, page 50
  48. ↑ Elizabeth Dowling and W George Scarlett (2005), Encyclopedia of Religious and Spiritual Development, SAGE Publications, ISBN 978-0761928836 page 204
  49. ↑ David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, ISBN 0-520063392, pages 55-64
  50. ↑ Johnson, W.J. (2009). A Dictionary of Hinduism. Oxford University Press. p. 165. ISBN 978-0-19-861025-0.
  51. ↑ "Ch. 1.2.4 Time Measurements". Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units. Springer Series in Materials Science: 122. Springer. 2010. pp. 6–8. ISBN 9783642007378. https://books.google.com/books?id=pHiKycrLmEQC&pg=PA7. Retrieved 14 February 2024. "Paraphrased: Deva day equals solar year. Deva lifespan (36,000 solar years) equals 100 360-day years, each 12 months. Mahayuga equals 12,000 Deva (divine) years (4,320,000 solar years), and is divided into 10 charnas consisting of four Yugas: Satya Yuga (4 charnas of 1,728,000 solar years), Treta Yuga (3 charnas of 1,296,000 solar years), Dvapara Yuga (2 charnas of 864,000 solar years), and Kali Yuga (1 charna of 432,000 solar years). Manvantara equals 71 Mahayugas (306,720,000 solar years). Kalpa (day of Brahma) equals an Adi Sandhya, 14 Manvantaras, and 14 Sandhya Kalas, where 1st Manvantara preceded by Adi Sandhya and each Manvantara followed by Sandhya Kala, each Sandhya lasting same duration as Satya yuga (1,728,000 solar years), during which the entire earth is submerged in water. Day of Brahma equals 1,000 Mahayugas, the same length for a night of Brahma (Bhagavad-gita 8.17). Brahma lifespan (311.04 trillion solar years) equals 100 360-day years, each 12 months. Parardha is 50 Brahma years and we are in the 2nd half of his life. After 100 years of Brahma, the universe starts with a new Brahma. We are currently in the 28th Kali yuga of the first day of the 51st year of the second Parardha in the reign of the 7th (Vaivasvata) Manu. This is the 51st year of the present Brahma and so about 155 trillion years have elapsed. The current Kali Yuga (Iron Age) began at midnight on 17/18 February 3102 BC in the proleptic Julian calendar."
  52. ↑ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، حيدرآباد.
  53. 1 2 Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Rosen Publishing. pp. 118-119. ISBN 978-0-8239-2287-1.
  54. ↑ رگ ويد، پورشا سوڪتا (Purusha Sukta).
  55. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named morris123
  56. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :1
  57. ↑ "Sāvitrī’s curses and Gāyatrī’s boons". Wisdom Library. https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-padma-purana/d/doc364137.html#:~:text=Goddess%20(S%C4%81vitr%C4%AB)%20seeing%20that%20said,lady%20as)%20his%20wife?%E2%80%9D.
  58. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named chakravarti15
  59. ↑ History of Suchindram temples". The Hindu. 29 January 2002. Retrieved 24 May 2020.
  60. ↑ "Kerala Mythology: Legend of Kandiyoor Mahadeva Temple", 11 November 2016۔
  61. ↑ "About Srikalahasti Temple - Temple Open Timings - Rahu Ketu Pooja"۔
  62. ↑ "Brahma Temple at Brahma Carambolim in Goa, Brahma Temple in Goa, About Brahma Temple in Goa, Lord Brahma Goa Temple information"۔
  63. ↑ "The rare temple of Sri Brahma in Brahmakarmali | the Navhind Times | Goa News", 13 July 2019۔
  64. ↑ "🪔 Brahma Karmali Mandir देवालयं | Brah.ma"۔
  65. ↑ "The Sampradaya Sun - Independent Vaisnava News - Feature Stories - September 2009"۔
  66. ↑ Trudy Ring et al (1996), International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Routledge, ISBN 978-1884964046, page 692
  67. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ellenlondon74
  68. ↑ Chami Jotisalikorn et al (2002), Classic Thai: Design, Interiors, Architecture., Tuttle, ISBN 978-9625938493, pages 164-165
  69. ↑ Arthur P. Phayre (2013), History of Burma, Routledge, ISBN 978-0415865920, pages 2-5
  70. ↑ Gustaaf Houtman (1999), Mental Culture in Burmese Crisis Politics, Tokyo University of Foreign Studies, ISBN 978-4872977486, page 352
  71. ↑ Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. pp. 141–142. ISBN 978-1-4008-4805-8. https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ.
  72. ↑ Korean Buddhist Sculpture: Art and Truth, Woo bang Kang
  73. ↑ Lewis Hodous; William Edward Soothill (2004). A dictionary of Chinese Buddhist terms : with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index. London: RoutledgeCurzon. ISBN 0-203-64186-8. OCLC 275253538.
  74. ↑ "Menyingkap Misteri Dewa Brahma Jarang Dipuja (Indonesian)", Baliexpress, اصل کان 9 July 2021 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 June 2021۔
  75. ↑ "Java | the Bromo Volcano | Authentic-Indonesia"۔
  76. ↑ "Dewa Brahma", GamaBali, اصل کان 24 June 2021 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 June 2021۔


ٻاهرين ڳنڍڻيون

[سنواريو]

سانچو:Hindu Culture and Epics سانچو:Hindudharma سانچو:Chaitanya sampradaya سانچو:Burmese nats سانچو:Melakarta ragas سانچو:Brahmanda سانچو:Names of God سانچو:Vaishnava philosophy سانچو:Hinduism topics

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=برھما&oldid=355277" تان ورتل