مواد ڏانھن هلو

اڪادي سلطنت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
اڪادي سلطنت
Akadian Kingdom

𒆳𒌵𒆠 (Akkadian)
māt Akkadi
𒀀𒂵𒉈𒆠 (Sumerian)
a-ga-de3KI
ت. 2334 – c. 2154 ق م
اڪدي سلطنت جو نقشو (ڀورو) ۽ فوجي مهمن جون سمتون (پيلو تير) جو مقام
اڪدي سلطنت جو نقشو (ڀورو) ۽ فوجي مهمن جون سمتون (پيلو تير)
گاديءَ جو شهراڪد
سرڪاري ٻوليون
عام ٻوليون
مذهب
قديم ميسوپوٽيميا جو گهڻ خدائي نظام
حڪومتشاهي بادشاهي
تاريخي دوربرونز دور
• قائم ٿيل
ت. 2334 ق م
سانچو:Cx
• ختم ٿيل
سانچو:Cx
اڄ
سانچو:Region history sidebar title

اڪادي سلطنت (Akadian Empire) اڪد/اگاڊي جي بادشاهي[1] هڪ قديم بادشاهي هئي جيڪا تقريباً 2334 ق م ۾ قائم ٿي، ۽ اڪثر ڪري ان کي تاريخ جي پهرين سڃاتل سلطنت سمجهيو وڃي ٿو،[2] جيڪا ڊگهي عرصي تائين موجود شهري رياستن واري نظام سومر کان پوءِ آئي. هي سلطنت اڪد (/ˈækæd/ يا /ˈɑːkɑːd/) ۽ ان جي چوڌاري علائقي تي مرڪوز هئي[3]جيڪو اڄوڪي عراق ۾ واقع آهي، جتي سيميٽڪ اڪدي ٻولي ۽ سومري ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن کي هڪ حڪومت هيٺ متحد ڪيو ويو ۽ انهن جو اثر سڄي ميسوپوٽيميا، ليوانت (ليوانٽ)، اڄوڪي ايران ۽ اناطوليا تائين پکڙيو ۽ فوجي مهمون ڏکڻ طرف دلمن ۽ ماگان تائين عرب جزيري نما ۾ ڪيون ويون.۔[4]

هي سلطنت سرگون اڪد طرفان قائم ڪئي وئي، جنهن لوگال-زگيسي کي شڪست ڏئي هڪ وسيع علائقي کي متحد ڪيو. هن آزاد سومرو-اڪدي شهري رياستن جي نظام کي ختم ڪري، هڪ مرڪزي حڪومت قائم ڪئي جيڪارومي (ڀونوچ) سمنڊ کان ايران تائين ۽ اناطوليا کان فارس جي نار تائين پکڙيل هئي. "سرگون" ۽ سندس جانشين، خاص ڪري سندس پوٽو نارام-سين، فوجي فتحن، انتظامي سڌارن ۽ ثقافتي ميل جول ذريعي سلطنت کي وڌايو. نارام سين پاڻ کي هڪ زنده خدا قرار ڏنو ۽ "چار طرفن جو بادشاهه" جو لقب اختيار ڪيو۔ سيميٽڪ اڪادي ٻولي سلطنت جي لنگئا فرانڪا بڻجي وئي، جڏهن ته سومري ٻولي مذهبي ۽ ادبي ميدان ۾ اهم رهي. سلطنت جا ثبوت لکتن، انتظامي تختين ۽ مهرن، جهڙوڪ باسيٽڪي مجسمو مان ملن ٿا. اينهدوانا، سرگون جي ڌيءَ، اعليٰ پجاري هئي ۽ تاريخ ۾ پهرين سڃاتل ليکڪا سمجهي وڃي ٿي.

اڪادي سلطنت 24 هين ۽ 22 هين صدي ق.م. جي وچ ۾ سرگون جي فتحن کان پوءِ پنهنجي سياسي عروج تي پهتي. سرگون ۽ سندس جانشينن جي دور ۾، اڪادي ٻولي پاڙيسري علائقن جهڙوڪ ايلام، لولوبِي، هٽي ۽ گوتيم تي پڻ لاڳو ڪئي وئي. اڪد کي ڪڏهن ڪڏهن تاريخ جي پهرين سلطنت سڏيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان اصطلاح جي معنيٰ مڪمل طور واضح نه آهي ۽ ان کان اڳ به سومري سلطنت جي مثال موجود آهن.[5][6]

اڪادي رياست هڪ منظم معيشت تي ٻڌل هئي، جيڪا زراعت، ٽيڪس ۽ فتحن سان هلي ٿي. هن دور ۾ فن، ٽيڪنالاجي ۽ ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ به ترقي ٿي، جنهن ۾ سنڌو ماٿري سان لاڳاپا شامل هئا. پنهنجي طاقت جي باوجود، سلطنت کي اندروني بغاوتن، خانداني عدم استحڪام ۽ ٻاهرين خطري کي منهن ڏيڻو پيو. سرگون جا پٽ ريمش ۽ مانيشتوشو حڪومت سنڀالڻ ۾ ناڪام رهيا ۽ ٻئي پرتشدد موت جو شڪار ٿيا. نارام-سين کانپوءِ ايندڙ حڪمران ڪمزور هئا، جنهن ڪري سلطنت ٽٽڻ لڳي۔ آخرڪار، سلطنت اندروني بيچيني ۽ سخت موسمي ۽ معاشي بحران سبب ختم ٿي وئي، جيڪو 4.2-هزار ساله موسمي واقعي سان لاڳاپيل ڏڪار سبب پيدا ٿيو، جنهن فصلن جي ناڪامي، قحط، شهري زوال ۽ آبادي جي لڏپلاڻ جو سبب بڻيو ۽ پوءِ گٽين جي حملي سان سلطنت جو خاتمو ٿيو.

همعصر ڪتبي ذريعا

[سنواريو]

ڪتبي ذريعا سرگوني (اڪدي سلطنت) واري دور مان گهٽ ملن ٿا، جزوي طور ان ڪري جو گاديءَ جو هنڌ اڪد، جيئن پوءِ واري ميتاني ۽ پهرئين سيلينڊ خاندان جون راڄڌانيون، اڃا تائين سڃاتي نه ويون آهن، جيتوڻيڪ ان بابت گهڻي قياس آرائي ڪئي وئي آهي۔[7][8] ڪي ميخي لکت واريون تختيون اڪدي سلطنت جي قبضي هيٺ شهرن، جهڙوڪ اشنونا ۽ تل اقرب، مان کوٽائي دوران هٿ آيون آهن۔[9]

ٻيون تختيون قديم نوادرات جي بازار وسيلي سامهون آيون آهن ۽ اهي عجائب گهرن ۽ خانگي مجموعن ۾ محفوظ آهن، جهڙوڪ ادب ۾ اڪدي گورنر سان لاڳاپيل تختيون۔[10] اندروني شاهدي انهن جي تاريخ بندي سرگوني دور سان ۽ ڪڏهن ڪڏهن اصل هنڌ سان به جوڙي ٿي۔ دستاويزي ذخيرا مؤرخن لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، پر انهن مان فقط ٿورا ئي دستياب ٿيا آهن۔[11]

مي-ساگ دستاويزي مجموعو، جنهن جي اشاعت 1958ع ۾ شروع ٿي، سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ تختين جو تعداد لڳ ڀڳ 500 آهي، جن مان اڌ جيتريون شايع ٿي چڪيون آهن، ۽ اهي گهڻو ڪري ييل يونيورسٽي جي بابلي مجموعي ۽ بغداد عجائب گهر ۾ رکيل آهن، جڏهن ته ڪجهہ ٻيون جدا جدا هنڌن تي موجود آهن۔ هي تختيون نارام-سين جي حڪومت جي آخري دور کان وٺي شار-ڪلي-شري جي حڪومت جي شروعاتي دور تائين جون آهن۔ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهي امه ۽ لگش جي وچ واري ڪنهن شهر مان آهن ۽ مي-ساگ امه جو گورنر هو۔[12][13][14] 47 تختين جو هڪ مجموعو تل سليماه جي کوٽائي دوران همرين بيسن ۾ مليو۔[15]

اڪدي حڪمرانن جا مختلف شاهي ڪتبا به مليا آهن۔ اصل مثالن مان گهڻا ننڍا آهن، يا تمام گهڻا ٽٽل آهن، جهڙوڪ نارام-سين جي فتحي اسٽيل ۽ تيلو مان سرگوني فتحي اسٽيل۔[16] ڪجهه ڊگها مثال پوءِ جي نقلن سبب معلوم آهن، جيڪي گهڻو ڪري تمام پوءِ واري پراڻي بابلي دور جون آهن۔ جيتوڻيڪ انهن کي اڪثر ڪري گهڻو صحيح سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو ڄاڻڻ ڏکيو آهي ته ڇا انهن کي همعصر سياسي حالتن جي عڪاسي لاءِ ايڊٽ ڪيو ويو هو۔[17] بچيل ڊگهن مثالن مان هڪ باسيٽڪي مجسمو آهي، جيڪو ناريم-سين جي مجسمي جو ٽامي جو بنياد آهي:

"نارام-سين، زورآور، اگادي جو بادشاهه، جڏهن چارئي ڪنڊا گڏجي سندس خلاف بغاوت تي لٿا، ته ديوي اشتر جي جيڪا محبت مٿس هئي، تنهن جي طفيل هو هڪ ئي سال اندر نون جنگين ۾ ڪامياب ٿيو، ۽ جن بادشاهن کي انهن (باغين[؟]) سندس خلاف اٿاريو هو، تن کي هن قيد ڪري ورتو۔ ان حقيقت کي ڏسندي ته هن پنهنجي شهر جي بنيادن کي خطري کان بچايو، (سندس شهر جي ماڻهن ايئانا ۾ اشتر، نپور ۾ اينليل، تتل ۾ دگان، ڪيس ۾ ننهرساگ، ايريدو ۾ ايا، اور ۾ سين، سپر ۾ شمش، ۽ ڪوثا ۾ نرگال کان درخواست ڪئي ته (نارام-سين) کي سندن شهر جو ديوتا بنايو وڃي)، ۽ هنن اگادي جي اندر سندس نالي سان هڪ مندر تعمير ڪيو۔ ۽ جيڪو به هن لکت کي ڊاهيندو، شمش، اشتر، نرگال، بادشاهه جو عملدار، يعني مٿي ذڪر ڪيل سڀ ديوتا، سندس بنياد اکيڙي ڇڏين ۽ سندس نسل کي ناس ڪري ڇڏين۔"[17]

منيشتوشو جي شاهي مجسمن جا ڪيترائي ٽڪرا پڻ مليا آهن، جن سڀني تي هڪ "معياري ڪتبي" جا حصا لکيل آهن۔ ڪجهه ننڍن مختصر ڪتبن کان سواءِ، هي هن حڪمران بابت واحد معلوم همعصر ذريعو آهي۔[18] هڪ اقتباس:

"منيشتوسو، جهان جو بادشاهه: جڏهن هن انشان ۽ سيريهم کي فتح ڪيو، تڏهن هن ... جهازن کي هيٺين سمنڊ پار ڪرايو۔ سمنڊ جي هُن پار وارا شهر، جيڪي تعداد ۾ ٻٽيهه هئا، جنگ لاءِ گڏ ٿيا، پر هو انهن تي غالب آيو۔ ان کان پوءِ هن سندن شهرن کي فتح ڪيو، سندن حڪمرانن کي ڪيرايو، ۽ پوءِ جڏهن هن پنهنجن لشڪرن کي اڀاريو، تڏهن هو چانديءَ جي کاڻين تائين لٽي ڦري پهتو۔ هن هيٺين سمنڊ جي هُن پار جبلن مان ڪارو پٿر ڪڍرايو، ان کي جهازن تي چاڙهرايو، ۽ انهن جهازن کي اگادي جي گهات تي آڻي لنگرانداز ڪيو۔"[17]

منيشتوشو جو اوبيليسڪ, متن جي ويجهي ڏيک سان۔ 2270–2255 ق م، لوور عجائب گهر

اڪدي سلطنت کان اڳ، ڪئلينڊر جا سال حڪمراني جي انگن سان ظاهر ڪيا ويندا هئا۔ سرگوني دور ۾ سال-نالن جو نظام استعمال ڪيو ويو۔ هي روايت پراڻي بابلي دور جي پڄاڻي تائين جاري رهي، مثال طور، "اهو سال جنهن ۾ الاهي حمورابي بادشاهه اشنونا کي ٻوڏ ذريعي تباهه ڪيو۔"[19] ان کان پوءِ سڀني ايندڙ بادشاهتن طرفان حڪمراني جا انگ استعمال ڪيا ويا۔[20] اڪدي سلطنت دوران، سرگون جي سمجهيل 40 سال-نالن مان 3 معلوم آهن، ريموش جي (سمجهيل 9 مان) 1، نارام-سين جي (سمجهيل 56 مان) 20، ۽ شار-ڪلي-شري جي (سمجهيل 18 مان) 18۔[21] تازو هڪ اڪيلو سال-نالو به مليو آهي: "اهو سال جنهن ۾ دور-منيشتوسو قائم ڪيو ويو۔"[22] ان کان سواءِ شايد هڪ درجن جي لڳ ڀڳ ٻيا نالا به معلوم آهن، پر انهن کي يقيني طور ڪنهن حڪمران سان جوڙي نٿو سگهجي۔ خاص طور تي، ٻين ڪتبن جي کوٽ سبب، سال-نالا اڪدي سلطنت جي تاريخ طئي ڪرڻ ۾ نهايت اهم آهن۔ مثال طور، هڪ سال-نالي مان اسان کي خبر پوي ٿي ته سلطنت پنهنجي پڄاڻي کان گهڻو اڳ گوتين سان تڪرار ۾ هئي۔ اهو هڪ گوتي حڪمران جو نالو ٻڌائي ٿو ۽ بابليون ۾ ٻن مندرن جي تعمير کي اڪدي فتح جي مڃتا طور درج ڪري ٿو۔

"اهو سال جنهن ۾ شارڪليشري بابل ۾ ديوي انونيتُم ۽ ديوتا ابا جي مندرن جا بنياد وڌا ۽ جڏهن هن گوتيم جي بادشاهه شارلڪ کي شڪست ڏني۔"[23]


آخري همعصر ذريعو مهرون ۽ انهن جون مهر بند ٿيل تاريخون آهن۔ ٻين اڪدي سلطنتي ڪتبن جي کوٽ سبب اهي هتي خاص اهميت رکن ٿيون ۽ مؤرخن لاءِ نهايت ڪارآمد آهن۔ مثال طور، ٻه مهرون ۽ هڪ مهر بند ٿيل ٽڪرو يور جي شاهي قبرستان ۾ مليا، جن ۾ سرگون جي ڌيءَ اين-هيدوانا جو نالو هو۔ ان سان سندس وجود جي تصديق ٿي۔ مهرن تي لکيل هو: "En-hedu-ana, daughter of Sargon: Ilum-pal[il] (is) her coiffeur" ۽ "Adda, estate supervisor/majordomo of En-hedu-ana"۔[17] تل موزان (قديم اورڪيش) مان تارام-اگاڊي (اڪد <هن> سان پيار ڪري ٿو) جي مٽيءَ جي مهر هٿ آئي، جيڪا نارام-سين جي هڪ اڳ ۾ نامعلوم ڌيءَ هئي، ۽ شايد ڪنهن اڻڄاتل مقامي endan (حاڪم) سان پرڻيل هئي۔[24]


پوءِ واريون نقلون ۽ ادبي رچنائون

[سنواريو]
هڪ اڪدي حڪمران جو ڪانسي جو سر، جيڪو 1931ع ۾ نينوا مان مليو، ۽ گمان آهي ته اهو يا ته سرگون کي يا، وڌيڪ امڪان سان، سرگون جي پوٽي نارام-سين کي ڏيکاري ٿو۔[25][26]

اڪدي سلطنت جو ورثو، خاص طور تي سرگون ۽ ناريم-سين جي حڪومتن جو، هزارين سالن تائين ميسوپوٽيميا جي ادبي روايت ۾ محفوظ رکيو ويو ۽ وڌيڪ وڌايو ويو۔ اهو هڪ پاسي تي انهن لکتن جي مبينا نقلن تائين پکڙيل هو جيڪي سرگوني دور مان واقعي موجود هيون، ۽ ٻئي پاسي مڪمل ادبي قصن تائين جيڪي پوريءَ طرح تخيل تي ٻڌل هئا۔[27] ڪجهه مثال هي آهن:

  • نارام-سين خلاف وڏي بغاوت – سندس حڪومت جي هڪ موقعي تي سلطنت جو وڏو حصو، خاص طور تي پراڻين گهڻو ڪري سومري شهري رياستن، نارام-سين جي خلاف اٿي بيٺو۔ اها بغاوت چيڀاٽي وئي، پر ان واقعي جون گونجون تاريخ ۾ محفوظ رهيون۔ ڪجهه ڪهاڻيون، جهڙوڪ "نارام-سين ۽ دشمنن جا لشڪر" (پراڻو بابلي دور – جيڪا مبينا طور ڪوثا ۾ نرگال جي مندر ۾ هڪ لکت جي نقل هئي) ۽ "گولا-اين ۽ نارام-سين جي خلاف سترهن بادشاهه"، ادبي رچنائون هيون جن انهن موضوعن کي وڌيڪ وڌايو ۽ تبديل ڪيو۔ سڀ کان پراڻو نمونو، جيڪو پراڻي بابلي دور مان آهي، ڪيترين نامڪمل تختين ۽ ٽڪرن ۾ ملي ٿو، جيڪي پاڻ ۾ ڪجهہ فرق رکن ٿا، ۽ دعويٰ ڪن ٿا ته اهي نپور ۾ اينليل جي ايڪور مندر ۾ بيٺل نارام-سين جي مجسمي تي لکيل ڪتبي جون نقلون آهن۔ ڇاڪاڻ ته اهو معلوم همعصر لکتن ۽ سال-نالن سان ٺهڪي اچي ٿو، تنهن ڪري ان کي اصيل سمجهيو وڃي ٿو، البته ان سان گڏ ميسوپوٽيميا وارو عام لاڙو به نظر اچي ٿو ته جڏهن ڪجهه خراب ٿئي ٿو ته ان جو مطلب آهي ته توهان ديوتائن کي ناراض ڪيو آهي۔[28][29][30]

"… ديوي اشتر-انونلتم جي فيصلي سان، نارام-سين، زورآور، [تيوا] وٽ جنگ ۾ ڪِش جي ماڻهن تي ڪامياب ٿيو۔ [وڌيڪ اهو ته] اِلي-ريسي، سپهه سالار؛ ايلم-مودا، اِببي-زبابا، اِمتالڪ، ۽ پُزر-اسر، ڪِش جا ڪپتان؛ ۽ پُزر-ننگال، تيوا جو گورنر؛ اِلي-ريعا، سندس ڪپتان؛ ڪُليزوم، ايريس جو ڪپتان؛ ايدامعو، ڪوثا جو ڪپتان …"[17]

  • اگاڊي تي لعنت – هي هڪ خالص ادبي رچنا آهي، جيڪا هزارين سالن تائين ميسوپوٽيميا ۾ هلندي رهي۔ اها يور ٽئين خاندان جي دور ۾، واقعن کان هڪ صدي يا وڌ ۾ وڌ ٻه صدين پوءِ، تيار ڪئي وئي، ۽ بنيادي طور فني پروپيگنڊا آهي۔ اڪدي بالادستيءَ جي ڊگهي عرصي کان پوءِ ڏکڻ جا سومري ٻيهر طاقت ۾ اچي ويا۔ يور جي حڪمراني کي ڪڏهن ڪڏهن نئين سومري سلطنت به سڏيو وڃي ٿو۔ هن رچنا ۾ يور جي عروج کان اڳ سڀئي مصيبتون اڪدي سلطنت جي کاتي ۾ وڌيون ويون آهن (ڇاڪاڻ ته نارام-سين اينليل جي ايڪور مندر کي ٻيهر تعمير دوران ڊاهي پٽ ڪيو، جنهن سبب ميسوپوٽيميا جا اٺ وڏا ديوتا اڪد کان پنهنجو سهارو ۽ تحفظ واپس وٺي ويا)۔ جيتوڻيڪ هي بنيادي طور افسانوي آهي، پر پوءِ به مؤرخن لاءِ ڪارآمد آهي۔[31]

"… اينليل جبلن مان اهڙن ماڻهن کي ڪڍي آندو جيڪي ٻين ماڻهن جهڙا نه هئا، جيڪي ملڪ جو حصو شمار نه ڪيا ويندا هئا، يعني گوتي، هڪ بي لڳام قوم، جن وٽ انسانن جهڙي عقل هئي پر جبلتن ۾ ڪتن جهڙا ۽ چهري ۾ باندرن جهڙا هئا۔ اهي ننڍڙن پکين وانگر وڏن جهنڊن ۾ زمين تي لهي آيا۔ اينليل جي سبب اهي جانورن جي ڄار وانگر ميدان تي پنهنجا هٿ ڦهلائي بيٺا۔ سندن چنبن مان ڪجهہ به نه بچيو، ۽ ڪنهن به سندن پڪڙ مان جان نه ڇڏائي۔ قاصد هاڻي شاهراهُن تي سفر نه ڪندا هئا، ۽ نه ئي قاصد جي ٻيڙي درياهن ۾ هلندي هئي۔ گوتين اينليل جون ڀروسي جهڙيون ٻڪريون سندن واڙن مان ڪڍي ڇڏيون ۽ سندن ڌڻين کي به پاڻ سان هلڻ تي مجبور ڪيو، هنن ڳئون کي به سندن وٿاڻن مان هٽايو ۽ سندن ڳوٺاڻن کي به سندن پويان وڃڻ تي مجبور ڪيو۔ قيدين کي چوڪيداريءَ تي بيهاريو ويو۔ ڌاڙيل شاهراهُن تي قابض ٿي ويا۔ ملڪ جي شهرن جي دروازن جا در گاري ۾ اٽڪيل پيا هئا، ۽ سڀئي پرديسي ملڪ پنهنجي شهرن جي ڀتين تان ڏکويل دانهن ڪندا هئا …"[32][33]

اهڙيون ڪيتريون ئي روايتون هيون، جيڪي ڪاتبن جي روايت جي حصي طور نسل در نسل هلنديون رهيون، جن ۾ سرگون جي پيدائش واري روايت (نئون اسيري دور), وائيڊنر تواريخ, ۽ سرگون اڪد جي سلطنت بابت جاگرافيائي رسالو شامل آهن۔[34][35][36][37]

آرڪيالاجي

[سنواريو]

تعميراتي باقيات جي سڃاڻپ هن حقيقت سبب مشڪل ٿي وڃي ٿي ته ڪڏهن ڪڏهن انهن خاصيتن ۾ واضح فرق نٿو ملي جيڪي اڳئين ابتدائي بادشاهي دور سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون، ۽ انهن ۾ جيڪي اڪدي دور سان منسوب ڪيون وڃن ٿيون۔ ساڳي طرح، اهو مواد جيڪو اڪدي سمجهيو وڃي ٿو، اهو يور III دور تائين به استعمال ۾ رهيو۔[38] اهڙو ئي مسئلو ميخي لکت واري تختين سان به آهي۔ اڪدي سلطنت جي ابتدائي دور ۾ تختيون ۽ انهن تي لکيل نشان اڳين دورن سان گهڻو ملندڙ جلندڙ آهن، ان کان اڳ جو اهي وڌيڪ مختلف ڪلاسيڪي سرگوني انداز ۾ تبديل ٿين۔[11]

جيئن ته گاديءَ جو هنڌ اڪد اڃا تائين نه مليو آهي، تنهن ڪري سلطنت جون آثاري باقيات گهڻو ڪري انهن شهرن مان مليون آهن جتي انهن علائقائي گورنر مقرر ڪيا هئا۔ هڪ مثال ادب آهي، جتي نارام-سين ادب جي "وڏي بغاوت" ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ سڌي شاهي ڪنٽرول قائم ڪيو۔[39] ماري شهر کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ اڪدي سلطنت ان کي ٻيهر تعمير ڪري انتظامي مرڪز بڻايو، جتي هڪ شاهي گورنر مقرر ڪيو ويو۔[40] نوزي شهر پڻ اڪدين قائم ڪيو، جتان ڪيترائي معاشي ۽ انتظامي متن مليا آهن۔[41] اهڙيءَ طرح ماراد، نپور، تتوب ۽ ايبلا مان به اهڙا آثار مليا آهن۔[42][43]

موجوده ماڳ تل براڪ تي کوٽائي مان اهو ظاهر ٿيو آهي ته اڪدين هن هنڌ تي هڪ شهر ("براڪ" يا "نگر") ٻيهر تعمير ڪيو، جنهن کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو۔ هن شهر ۾ ٻه وڏيون عمارتون شامل هيون، جن ۾ هڪ پيچيده ڍانچو شامل هو جنهن ۾ مندر، آفيسون، صحن ۽ وڏا تندور شامل هئا۔[44][45]

تاريخ بندي ۽ دؤربندي

[سنواريو]

اڪدي دور کي عام طور 2334–2154 ق م جي وچ ۾ رکيو وڃي ٿو (جيڪو وچولي تاريخ بندي موجب آهي)۔ مختصر تاريخ بندي موجب 2270–2083 ق م جون تاريخون هاڻي گهٽ امڪاني سمجهيون وڃن ٿيون۔ هن کان اڳ ميسوپوٽيميا جو ابتدائي بادشاهي دور (اي ڊي) هو ۽ ان کان پوءِ يور ٽيون دور آيو، جيتوڻيڪ ٻئي تبديليون واضح نه آهن۔ مثال طور، امڪان آهي ته سرگون اڪد جو عروج ابتدائي بادشاهي دور جي آخري حصي سان گڏ ٿيو هجي، ۽ اڪدي سلطنت جا آخري بادشاهه هڪ ئي وقت گٽين بادشاهن سان گڏوگڏ اروڪ ۽ لگش جي شهري رياستن جي حڪمرانن سان گڏ حڪومت ڪري رهيا هئا۔ اڪدي دور ساڳئي وقت ابتدائي برونز (اي بي) IV (۾ اسرائيل), اي بي IVA ۽ اي جي IV (۾ شام), ۽ اي بي IIIB (۾ ترڪي) سان همعصر آهي۔[46][47]

حڪمرانن جي ٽائيم لائين

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اڪد جي بادشاهن جي فهرست

اڪدي بادشاهن جي نسبتي ترتيب واضح آهي، جيتوڻيڪ اهو نوٽ ڪرڻ گهرجي ته سومري بادشاهن جي فهرست جي يور III نسخي ۾ ريموش ۽ منيشتوشو جي ترتيب کي الٽو ڏيکاريو ويو آهي۔[48][49] انهن جي حڪومتن جون قطعي تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن (جيئن ته سڀ تاريخون ديرين برونز دور جي زوال کان اڳ تقريباً 1200 ق م تائين آهن)۔[50]

حڪمران وچولي تاريخ بندي
سڀ تاريخون ق م		 خانداني وڻ
سرگون 2334–2279
ريمش 2278–2270
منيشتوشو 2269–2255
نارام-سين 2254–2218
شار-ڪلي-شري 2217–2193
دودو Alabaster vase of Dudu of Akkad Louvre Museum AO 31549 2189–2169
شو-تورول Votive_hammer_of_Shu-turul 2168–2154

سلطنت جي تاريخ ۽ واڌ ويجهه

[سنواريو]

سرگون کان اڳ وارو اڪد

[سنواريو]
واڌ کان اڳ اڪد (سائي رنگ ۾)۔ سومر جو علائقو پنهنجي آخري بادشاهه لوگال-زاگي-سي جي دور ۾ نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي۔ تقريباً 2350 ق م
سرگون پنهنجي فتحي اسٽيل تي، شاهي وار ڳنڍ سان، هٿ ۾ گرز جهليل ۽ کاٻي ڪلهي تي گهيريدار شاهي چوغو ۽ وڏي پٽي پاتل (کاٻي)، جنهن جي پٺيان هڪ خادم شاهي ڇٽي کڻي بيٺو آهي۔[51][52] سرگون جو نالو ميخي لکت ۾ ("بادشاهه سرگون") سندس چهري جي اڳيان ڌنڌلو نظر اچي ٿو۔[51][53] لوور عجائب گهر.
سرگون اڪد جي جلوس ۾ هڪ اڪدي عملدار، هٿ ۾ ڪهاڙو جهليل

اڪدي سلطنت پنهنجو نالو علائقي ۽ اڪد شهر ٻنهي مان ورتو، جيڪي ٻنهي دجله ۽ فرات ندين جي گڏجڻ واري عام علائقي ۾ واقع هئا۔ جيتوڻيڪ اڪد شهر جي زميني سڃاڻپ اڃا نه ٿي سگهي آهي، پر اهو مختلف متني ذريعن مان معلوم آهي۔ انهن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ متن سرگون جي حڪومت کان اڳ جو آهي۔ ان حقيقت سان گڏ ته اڪد نالو اڪدي بڻ مان نه آهي، اهو ظاهر ڪري ٿو ته اڪد شهر شايد سرگون کان اڳ واري زماني ۾ به آباد هو۔[7][54]

سرگون اڪد

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سرگون اڪد

اڪدي ٻوليءَ ۾ سڀ کان پراڻا رڪارڊ سرگون اڪد جي زماني جا آهن، جنهن سومري بادشاهه لوگال-زاگي-سي کي اروڪ جي جنگ ۾ شڪست ڏني ۽ سندس اڳوڻو علائقو فتح ڪري اڪدي سلطنت قائم ڪئي۔ سومري بادشاهن جي فهرست ۾ سرگون کي هڪ ماليءَ جو پٽ ٻڌايو ويو آهي۔ بعد جي ڏند ڪٿائن سندس پيءُ جو نالو لا اِبُم يا اِتّي-بيل ٻڌايو، ۽ سندس ڄائي ماءُ کي اشتار جي هڪ پجارڻ (يا شايد هڪ مندر جي خادمه) چيو ويو، جيڪا سومري ديوي اِنانا جي اڪدي هم منصب هئي۔ نئين اسيري دور جي سرگون بابت هڪ ڏند ڪٿا ۾ هو پاڻ چوي ٿو:

منهنجي ماءُ هڪ بدلائي ويل هئي، منهنجي پيءُ کي مان نه سڃاڻندو هئس۔ منهنجي پيءُ جا ڀائر جبلن سان محبت ڪندا هئا۔ منهنجو شهر ازورپيرانو آهي (جهنگلي ٻوٽن جا ميدان)، جيڪو فرات جي ڪنارن تي واقع آهي۔ منهنجي بدلائي ويل ماءُ مون کي ڳجهيءَ طرح ڄڻيو۔ هن مون کي ڪانن جي ٽوڪريءَ ۾ رکيو، ۽ گندڪ سان منهنجو ڍڪ بند ڪيو۔ هن مون کي درياهه ۾ ڇڏيو، جيڪو مون تي چڙهي نه آيو۔ درياهه مون کي کڻي هليو ۽ اڪّي، پاڻي ڀرڻ واري، وٽ پهچايو۔ اڪّي، پاڻي ڀرڻ واري، مون کي پنهنجي پٽ وانگر وٺي پاليو۔ اڪّي، پاڻي ڀرڻ واري، مون کي پنهنجو مالي مقرر ڪيو۔ جڏهن مان مالي هئس تڏهن اشتار مون تي پنهنجي محبت ڪئي، ۽ چئن ۽ (پنجاهه؟) ورهين تائين ... مون بادشاهي هلائي۔[55]

بعد ۾ سرگون جي حق ۾ اهو دعويٰ به ڪيو ويو ته سندس ماءُ هڪ اينتو پجارڻ (اعليٰ پجارڻ) هئي۔ اهي دعوائون شايد اشرافي نسب ثابت ڪرڻ لاءِ ڪيون ويون، ڇاڪاڻ ته اهڙو منصب رڳو ڪنهن اعليٰ خاندان مان ئي حاصل ٿي سگهندو هو۔[56]

شروع ۾ جام بردار (ربشاقي) طور ڪش جي هڪ بادشاهه وٽ، جنهن جو نالو سيميٽڪ هو، اور-زبابا جي خدمت ڪندي، سرگون پوءِ مالي بڻيو، جنهن جي ذميواري آبپاشيءَ جي واهن جي صفائي هئي۔ ان وقت شاهي جام بردار حقيقت ۾ هڪ اهم سياسي عهدو هو، جيڪو بادشاهه جي ويجهو هوندو هو ۽ ان سان گڏ ڪيترن ئي اعليٰ درجي جي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو، جيڪي ان عهدي جي نالي مان ظاهر نه ٿيون ٿين۔[57] ان سان هن کي هڪ منظم مزدورن جي جٿي تائين رسائي ملي، جيڪي شايد سندس پهريان سپاهي به هئا۔ اور-زبابا کي هٽائي، سرگون بادشاهه تاجپوش ٿيو، ۽ هن پرڏيهي فتحن جي مهم شروع ڪئي۔[58] هن چار ڀيرا شام ۽ ڪنعان تي چڙهائي ڪئي، ۽ ٽن سالن تائين "اولهه" جي ملڪن کي مڪمل طور زير ڪيو ته جيئن انهن کي ميسوپوٽيميا سان "هڪ اڪيلي سلطنت" ۾ گڏ ڪري۔

تنهن هوندي به سرگون هن عمل کي اڳتي وڌايو، ڀرپاسي جي ڪيترن ئي علائقن کي فتح ڪري اهڙي سلطنت ٺاهي، جيڪا اولهه طرف بحر روم ۽ شايد قبرص (ڪپتارا) تائين، اتر طرف جبلن تائين (هڪ پوءِ وارو هٽي متن دعويٰ ڪري ٿو ته هن هتي بادشاهه نورداگال سان بروشندا ۾ جنگ ڪئي، جيڪو اناطوليا جي اندر گهڻو اڳتي هو)، اوڀر طرف ايلام کان پار، ۽ ڏکڻ طرف ماگان (عمان) تائين پهتي — هڪ اهڙو علائقو جنهن تي سندس حڪومت مبينا طور 56 سال رهي، جيتوڻيڪ رڳو چار "سال-نالا" بچيا آهن۔ هن پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ اڳين مخالف حڪمرانن جي جاءِ تي پنهنجي اباڻي شهر اڪد جي معزز ماڻهن کي مقرر ڪيو، اهڙيءَ طرح وفاداري کي يقيني بڻايو۔[59]

هڪ سپاهي جي نگرانيءَ هيٺ قيدي، سرگون اڪد جي هڪ فتحي اسٽيل تي، تقريباً 2300 ق م۔[60][61] قيدين جي وارن جو انداز (مٿي گهنگهرالا وار ۽ ڪنارن تي ننڍا وار) سومرين جي خاص سڃاڻپ آهي، جيئن يور جو معيار تي پڻ ڏسي سگهجي ٿو۔[62] لوور عجائب گهر.

واپار چاندي جي کاڻين، جيڪي اناطوليا ۾ هيون، کان وٺي موجوده افغانستان جي لاجورد جي کاڻين تائين، لبنان جي ديدارن تائين ۽ ماگان جي ٽامي تائين پکڙيل هو۔ سومر ۽ اڪد جي شهري رياستن جي هن گڏجڻ ميسوپوٽيميا جي وڌندڙ معاشي ۽ سياسي طاقت جي عڪاسي ڪئي۔ سلطنت جو اناج پيدا ڪندڙ بنيادي علائقو مينهن تي ڀاڙيندڙ زرعي نظام هو، ۽ شاهي ڪڻڪ جي پيداوار تي قبضي لاءِ قلعن جي هڪ زنجير تعمير ڪئي وئي۔

سرگون جون تصويرون پنهنجي فتحن جي نشاني طور بحر روم جي ڪنارن تي نصب ڪيون ويون، ۽ ملڪ اندر فتح ٿيل زمينن جي مالِ غنيمت سان شهر ۽ محل تعمير ڪيا ويا۔ ايلام ۽ ميسوپوٽيميا جو اترين حصو به زير ڪيو ويو، ۽ سومر ۾ بغاوتون چيڀاٽي ويون۔ معاهدي وارين تختين تي ڪنعان جي خلاف ۽ گوتيم جي بادشاهه سرلڪ جي خلاف مهمن وارن سالن جون تاريخون مليون آهن۔ هن اهو فخر به ڪيو ته هن "چارئي پاسا" زير ڪيا — يعني اڪد جي اتر، ڏکڻ (سومر)، اوڀر (ايلام) ۽ اولهه (مارتو) واريون زمينون۔ ابتدائي تاريخي متنن مان ڪجهه (اي بي سي 19، 20) اهو ظاهر ڪن ٿا ته هن بابل شهر (باب-اِلو) کي اڪد جي ويجهو پنهنجي نئين هنڌ تي ٻيهر تعمير ڪيو۔[63]

سندس حڪومت جي پڇاڙيءَ ڏانهن مشڪلاتون وڌڻ لڳيون۔ پوءِ واري هڪ بابلي متن ۾ لکيل آهي:

پنهنجي پوڙهائپ ۾، سڀئي ملڪ سندس خلاف بغاوت تي لٿا، ۽ هنن اڪد (شهر) ۾ کيس گهيرو ڪيو [پر] هو جنگ لاءِ نڪتو ۽ انهن کي شڪست ڏنائين، کين ڪيرائي وڌائين ۽ سندن وڏي لشڪر کي تباهه ڪيائين۔

اهو سندس "ايلام" واري مهم ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جتي هن اوان جي بادشاهه جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني ۽ شڪست کاڌلن کي پنهنجو باجگذار بڻايو۔[64]

ٿوري ئي دير کان پوءِ هڪ ٻي بغاوت به ٿي:

سبارتو، مٿيون ملڪ—پنهنجي واري تي حملو ڪيو، پر اهي سندس هٿيارن آڏو جهڪي پيا، ۽ سرگون سندن رهائشون مقرر ڪيون، ۽ هنن کي سختي سان ماري ڪيرايو۔

ريمش ۽ منيشتوشو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ريمش ۽ منيشتوشو
اڪدي سپاهي دشمنن کي قتل ڪندي، تقريباً 2300 ق م، شايد ريمش جي فتحي اسٽيل مان۔[65]

سرگون وڌاپي ۾ به مخالفت کي چيڀاٽي ڇڏيو هو۔ اهي ئي ڏکيائيون وري سندس پٽن جي دور ۾ اڀريون، جتي ريمش (2278–2270 ق م) جي نون سالن واري حڪومت دوران بغاوتون ٿيون، ۽ هن سلطنت کي بچائڻ لاءِ سخت جنگيون ڪيون ۽ ڪامياب به رهيو، تان جو پنهنجن ئي درٻاريَن مان ڪجهه ماڻهن جي هٿان قتل ڪيو ويو۔ سندس لکتن موجب، هن کي وسيع بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو، ۽ هن کي يور، امه، ادب، لگش، دير ۽ ڪزالو جا شهر باغي انسين کان ٻيهر فتح ڪرڻا پيا:[66] ريمش وڏي پيماني تي قتل عام ۽ سومري شهري رياستن جي وسيع تباهي متعارف ڪرائي، ۽ پنهنجي تباهڪارين جو باقاعده تفصيلي رڪارڊ رکيو۔ سومر جا گهڻا وڏا شهر تباهه ڪيا ويا، ۽ سومري انساني نقصان نهايت وڏا هئا:[66][67]

ريمش جي مهمن مان سومري جاني نقصان[66]
تباهه ٿيل شهر: ادب ۽ زبالا امه ۽ KI.AN يور ۽ لگش ڪزالو (سومر ۾ ٽي جنگيون) ڪل
قتل ڪيل 15,718 8,900 8,049 12,052 11,322 56,041
گرفتار ۽ غلام بڻايل 14,576 3,540 5,460 5,862 _ 29,438
"تڙيا ڪڍيل ۽ ناس ڪيل" _ 5,600 5,985 _ 14,100 25,685

ريمش جو وڏو ڀاءُ منيشتوشو (2269–2255 ق م) سندس جانشين ٿيو۔ لڳي ٿو ته هن 32 بادشاهن خلاف هڪ سامونڊي جنگ وڙهي، جيڪي سندس خلاف گڏ ٿيا هئا، ۽ هن انهن جي اڳ-عرب ملڪ تي قبضو ڪري ورتو، جيڪو اڄوڪي گڏيل عرب امارات ۽ عمان تي مشتمل هو۔ پنهنجي ڪاميابي جي باوجود، پنهنجي ڀاءُ وانگر لڳي ٿو ته هو به محلاتي سازش ۾ قتل ڪيو ويو۔[68][66]

نارام-سين

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نارام-سين
نارام-سين جو پورٽريٽ، سندس نالي واري لکت سان

منيشتوشو جو پٽ ۽ جانشين، نارام-سين (2254–2218 ق م)، پنهنجي وسيع فوجي فتحن سبب، شاهي لقب "بادشاهه نارام-سين، چارئي پاسن جو بادشاهه" (لوگال نارام-سئن، شار ڪِبرات اربعئم) اختيار ڪيو، جتي "چارئي پاسا" سڄي دنيا ڏانهن اشارو هو۔ کيس سومري ثقافت ۾ پهريون ڀيرو "اگاڊي جو ديوتا" (سومري = DINGIR، اڪدي = اِلو) پڻ سڏيو ويو، جيڪو اڳئين مذهبي عقيدي جي ابتڙ هو، جنهن مطابق بادشاهه رڳو ماڻهن جا نمائندا هوندا هئا، ديوتائن آڏو۔[69][70] سندس حڪومت جي شروعات ۾ به بغاوتون ٿيون،[71] پر هن جلدي انهن کي چيڀاٽي ڇڏيو۔

نارام-سين جي فتحي اسٽيل، جيڪا لولوبي ماڻهن خلاف زاگروس مان 2260 ق م جي فتح جو جشن ملهائي ٿي۔ هن شاخدار خود پائي رکيو آهي، جيڪو الوهيت جي علامت آهي، ۽ ٻين جي ڀيٽ ۾ وڏي قد ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته جيئن سندس برتري ظاهر ٿئي۔[69] سپر مان 12هين صدي ق م ۾ جنگي مال طور سوسا آندو ويو۔

نارام-سين ايبلا سان گڏوگڏ ارمانوم ۽ ان جي بادشاهه جي اڪدي فتح جو پڻ ذڪر ڪيو۔[72]

نارام-سين جو محل تل براڪ ۾۔

شام تي بهتر نگراني لاءِ، هن تل براڪ ۾ هڪ شاهي رهائشگاهه تعمير ڪئي، جيڪو خابور ندي جي واديءَ ۾ جزيره جي دل ۾ هڪ واٽ چوڪ هو۔ نارام-سين ماگان خلاف به مهم هلائي، جنهن به بغاوت ڪئي هئي؛ نارام-سين "ماجان خلاف ڪاهيو ۽ ذاتي طور ان جي بادشاهه مندانّو کي پڪڙيو"، جتي هن اهم رستن جي حفاظت لاءِ فوجي چوڪيون قائم ڪيون۔ وڏو خطرو اتر جي زاگروس جبلن مان اچي رهيو هو، يعني لولوبي ۽ گوتي۔ لولوبِي خلاف مهم جي نتيجي ۾ "نارام-سوئن جي فتحي اسٽيل" تراشي وئي، جيڪا هاڻي لوور ۾ آهي۔ هتي ذريعا دعويٰ ڪن ٿا ته اڪد جو نارام-سين اناطوليا تائين به وڌي ويو، جتي هن هتي ۽ حوري بادشاهن پامبا جو هتي، زيپاني جو ڪنيش، ۽ ٻين 15 حڪمرانن سان جنگ ڪئي۔

معيشت تمام گهڻي منصوبابند هئي۔ اناج صاف ڪيو ويندو هو، ۽ اناج ۽ تيل جا راشن شهر جي ڪمارن طرفان ٺهيل معياري ٿانون ۾ ورهايا ويندا هئا۔ ٽيڪس پيداوار ۽ محنت جي صورت ۾ عوامي ڀتين، جن ۾ شهر جون ڀتيون، مندر، آبپاشيءَ جا واهه ۽ پاڻيءَ جا رستا شامل هئا، تي ڏنا ويندا هئا، جنهن مان وڏا زرعي اضافا پيدا ٿيندا هئا۔[73] هي نئون اڪدي دولت شايد سازگار موسمي حالتن، وڏن زرعي اضافن، ۽ ٻين قومن جي دولت جي ضبطگيءَ تي ٻڌل هئي۔[74]

بعد وارن اسيري ۽ بابلي متنن ۾ اڪد جو نالو، سومر سان گڏ، شاهي لقب جي حصي طور اچي ٿو، جيئن سومري LUGAL KI-EN-GI KI-URI يا اڪدي شار مات شُمري اُ اڪدي،[50] جنهن جو ترجمو آهي "سومر ۽ اڪد جو بادشاهه"۔[75] هي لقب ان بادشاهه اختيار ڪيو، جنهن نپور تي قبضو ڪيو، جيڪو ڏاکڻي ميسوپوٽيميا جو فڪري ۽ مذهبي مرڪز هو۔

اڪدي دور ۾، اڪدي ٻولي وچ اوڀر جي لسان عام بڻجي وئي، ۽ انتظام لاءِ سرڪاري طور استعمال ٿيڻ لڳي، جيتوڻيڪ سومري ٻولي ڳالهائڻ ۽ ادب ۾ برقرار رهي۔ اڪدي ٻوليءَ جي پکڙجڻ شام کان ايلام تائين ٿي، ۽ ايتري قدر جو ايلامي ٻولي کي به عارضي طور ميسوپوٽيميا جي ميخي لکت ۾ لکيو ويو۔ اڪدي متن پوءِ ڏورانهن هنڌن تائين پهتا، مصر (جي امرنا دور ۾) ۽ اناطوليا کان وٺي فارس (بيهستون) تائين۔


زوال

[سنواريو]
گوتي هڪ بابلي شهر تي قبضو ڪندي، جڏهن اڪدي پنهنجي شهر کان ٻاهر مزاحمت ڪري رهيا آهن۔ 19هين صديءَ جي هڪ تمثيلي تصوير۔

اڪد جي سلطنت غالباً 22هين صدي ق م ۾، پنهنجي قيام کان 180 سالن جي اندر، زوال پذير ٿي، جنهن سان هڪ "اونداهو دور" شروع ٿيو، جنهن ۾ يور جو ٽيون خاندان اچڻ تائين ڪا نمايان شاهي مرڪزي طاقت نه رهي۔ علائقي جي سياسي ڍانچي شايد ٻيهر شهري رياستن جي مقامي حڪمراني واري اڳئين حالت ڏانهن موٽي وئي هجي۔[76]

شارڪليشري جي حڪومت جي آخر تائين سلطنت ٽٽڻ شروع ٿي وئي هئي۔ ڪيترن سالن جي افراتفري (۽ چئن بادشاهن) کان پوءِ شو-تورول ۽ دودو لڳي ٿو ته ڪجهه ڏهاڪن لاءِ مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا؛ تنهن هوندي به، اهي آخرڪار سلطنت جي مڪمل زوال کي روڪي نه سگهيا۔ انهيءَ نتيجي ۾ پيدا ٿيل اقتداري خال ۾ گوتي، جن کي شارڪليشري جي دور ۾ اڪد فتح ڪيو هو، مرڪزي بابلي علائقي تي ادب ۽ امه تائين قبضو ڪري ورتو، ۽ انشان عارضي طور ديالا علائقي ۽ خود اڪد شهر تي به ڪنٽرول قائم ڪيو۔ هن وچ واري بي حڪمرانيءَ جي مدت بابت اندازا 40 سالن کان 100 سالن تائين آهن۔ اور-نمو جي قانوننامي جي ديباچي ۾ هو دعويٰ ڪري ٿو ته هن اڪشڪ، مارادا، گريڪل، ڪزالو، ۽ اُصَرم کي انشان کان آزاد ڪرايو۔[77][78]

گوتي دور بابت ٿورو ئي معلوم آهي، ۽ اهو به واضح نه آهي ته اهو ڪيترو وقت هليو۔ ميخي لکت وارا ذريعا ظاهر ڪن ٿا ته گوتين جي انتظاميه زراعت، لکتن جي رڪارڊ، يا عوامي سلامتيءَ جي سنڀال بابت گهڻي پرواهه نه ڏيکاري؛ مشهور آهي ته هنن سڀني مال وارن جانورن کي آزاد گهمڻ ڏنو، جنهن ڪري جلد ئي قحط ۽ اناج جي اگهن ۾ تيز واڌ پيدا ٿي وئي۔ سومري بادشاهه اور-نمو (2112–2095 ق م) پنهنجي حڪومت دوران گوتين کي ميسوپوٽيميا مان ڪڍي ڇڏيو۔

سميري بادشاهن جي فهرست، جيڪا شار-ڪلي-شري جي وفات کان پوءِ اڪدي سلطنت جو احوال بيان ڪري ٿي، چوي ٿي:

بادشاهه ڪير هو؟ ڪير بادشاهه نه هو؟ اِرگِگي بادشاهه هو؛ نانُم، بادشاهه؛ اِمي، بادشاهه؛ اِلولو، بادشاهه — اهي چارئي بادشاهه هئا پر رڳو ٽي سال حڪومت ڪيائون۔ دودو 21 سال حڪومت ڪئي؛ شو-تورول، دودو جو پٽ، 15 سال حڪومت ڪئي۔ ... اگادي شڪست کاڌي ۽ ان جي بادشاهي اروڪ ڏانهن کڻي وڃي وئي۔ اروڪ ۾ اور-ننگن 7 سال حڪومت ڪئي، اور-گگير، اور-ننگن جو پٽ، 6 سال حڪومت ڪئي؛ ڪودا 6 سال حڪومت ڪئي؛ پُزر-اِلي 5 سال حڪومت ڪئي، اور-اُتو 6 سال حڪومت ڪئي۔ اروڪ تي هٿيارن سان حملو ٿيو ۽ ان جي بادشاهي گوتين جي لشڪر کڻي ويا۔

تنهن هوندي به، اڪد يا اروڪ جي انهن پوءِ وارن بادشاهن بابت، اڪد جي بادشاهه دودو ۽ شو-تورول سان لاڳاپيل ڪجهه نوادرات کان سواءِ، ڪو به معلوم سال-نالو يا ٻيو آثار قديمه وارو ثبوت موجود ناهي۔[79] اروڪ جا نالي وارا بادشاهه شايد اڪد جي آخري بادشاهن جا همعصر هئا، پر ڪنهن به صورت ۾ گهڻو نمايان نه ٿي سگهيا هوندا۔

گوتين جي لشڪر ۾ (پهريون حڪمران) هڪ بي نالو بادشاهه هو؛ (پوءِ) اِمتا 3 سال بادشاهه رهيو؛ شُلمي 6 سال حڪومت ڪئي؛ ايلولوميش 6 سال حڪومت ڪئي؛ اِنمباڪيش 5 سال حڪومت ڪئي؛ اِگيشواش 6 سال حڪومت ڪئي؛ اِيارلاگب 15 سال حڪومت ڪئي؛ اِباتي 3 سال حڪومت ڪئي؛ ... 3 سال حڪومت ڪئي؛ ڪوروم 1 سال حڪومت ڪئي؛ ... 3 سال حڪومت ڪئي؛ ... 2 سال حڪومت ڪئي؛ اِياراروم 2 سال حڪومت ڪئي؛ اِبرانم 1 سال حڪومت ڪئي؛ هبلُم 2 سال حڪومت ڪئي؛ پُزر-سين، هبلُم جو پٽ، 7 سال حڪومت ڪئي؛ اِيارلاگاندا 7 سال حڪومت ڪئي؛ ... 7 سال حڪومت ڪئي؛ ... 40 ڏينهن حڪومت ڪئي۔ ڪل 21 بادشاهن 91 سال، 40 ڏينهن حڪومت ڪئي۔

"بادشاهه يا ديوتا ۽ شڪست کاڌل شينهن سان سلنڊر مهر" (پراڻي اڪدي دور)۔[80] والٽرز آرٽ عجائب گهر۔

تقريباً 2112 ق م کان 2004 ق م تائين وارو دور يور III دور جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ دستاويز ٻيهر سميري ٻولي ۾ لکجڻ لڳا، جيتوڻيڪ سميري هاڻي هڪ خالص ادبي يا مذهبي ٻولي بڻجي رهي هئي، بلڪل ائين جيئن پوءِ وچئين دور واري يورپ ۾ لاطيني ٿي وئي هئي۔[55]

اڪدي سلطنت جي خاتمي جي هڪ وضاحت سادي هي آهي ته اڪدي خاندان ٻين آزاد ۽ طاقتور شهري رياستن تي پنهنجي سياسي بالادستي برقرار رکي نه سگهيو۔[76][81]

فطري سبب: ڏڪار ۽ موسمي نمونا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 4.2-kiloyear event

هڪ نظريو، جيڪو اڃا تائين اختلاف جوڳو آهي، علائقي جي زوال کي اڪدي دور جي پڇاڙيءَ (۽ قديم مصر ۾ پراڻي بادشاهي کان پوءِ واري پهريون وچ وارو دور جي خاتمي) سان ڳنڍي ٿو، ۽ ان جو سبب قديم ويجهي اوڀر واري علائقي ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ خشڪي ۽ وسڪاري جي ناڪاميءَ کي قرار ڏئي ٿو، جيڪا صدي پيماني جي هڪ عالمي ڏڪار سبب ٿي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن 4.2-هزار ساله واقعو به چيو وڃي ٿو۔[82][83][84] هاروي وائس اهو ڏيکاريو آهي ته

[A]رڪيالوجي ۽ مٽيءَ جي طبقن بابت ڊيٽا سبير جي شروعات، واڌ ۽ زوال جي سڃاڻپ ڪري ٿي، جيڪا ٽئين هزار سال ق م ۾ اتر ميسوپوٽيميا جي برسات تي ڀاڙيندڙ زرعي تهذيب هئي ۽ شام جي حابور ميداني علائقي ۾ واقع هئي۔ 2200 ق م ۾، آتش فشاني ڌماڪي کان پوءِ، خشڪي ۽ هوائن جي گردش ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن زمين جي استعمال جي حالتن کي سخت خراب ڪري ڇڏيو۔ چار صدين جي شهري زندگيءَ کان پوءِ، هي اوچتو موسمي تبديلي ظاهري طور تل ليلاڻ جي ڇڏجڻ، علائقائي ويرانگي، ۽ ڏکڻ ميسوپوٽيميا ۾ قائم اڪدي سلطنت جي زوال جو سبب بڻي۔ پاڙيسري علائقن ۾ هم وقت زوال اهو ظاهر ڪري ٿو ته هن اوچتي موسمي تبديلي جو اثر تمام وسيع هو۔[83]

پيٽر بي. ڊي مينوكل ڏيکاريو آهي ته "هن وقت اتر ائٽلانٽڪ اوسليشن جو دجله ۽ فرات جي وهڪري تي اثر پيو، جنهن اڪدي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو"۔[85] HadCM3 موسمي ماڊل جي مشاهدن تي ٻڌل وڌيڪ تازي تجزيي مان به اهو ظاهر ٿيو آهي ته خشڪ تر موسم ڏانهن هڪ تبديلي آئي، جنهن جو وقت سلطنت جي زوال سان ٺهڪي اچي ٿو۔[86]

اڪدي بادشاهه شارڪليشري (تقريباً 2200 ق م) جي دور جي هڪ سلنڊر مهر جو نقش، جنهن جي وچ ۾ لکت آهي: "الاهي شارڪليشري، اڪد جو شهزادو، اِبني-شروم، ڪاتب، سندس خادم"۔ ڊگهي سڱن وارو ڀينسو غالباً سنڌو ماٿري مان آيل هو، ۽ ميلوحا (يعني سنڌو ماٿري جي تهذيب) سان لاڳاپن جي شاهدي ڏئي ٿو، جيڪو سنڌو-ميسوپوٽيميا لاڳاپا جي هڪ مثال آهي۔ تقريباً 2217–2193 ق م۔ لوور عجائب گهر.[87][88][89]

تل ليلاڻ جي کوٽائي مان ظاهر ٿئي ٿو ته شهر جون وڏيون ڀتيون ٺهڻ، مندر جي ٻيهر تعمير، ۽ اناج جي پيداوار جي نئين تنظيم کان ٿوري ئي پوءِ هي ماڳ ڇڏي ڏنو ويو۔ ان کان پوءِ جي مٽي، ڌوڙ ۽ واري ۾ انساني سرگرميءَ جو ڪو نشان نٿو ملي۔ مٽيءَ جي نمونن ۾ هوائن سان آيل بارڪ واري، ڪيڙن جي سرگرميءَ جو نه هجڻ، گهٽ وسڪارو، ۽ وڌيڪ خشڪ ۽ هوادار موسم جا اشارا مليا آهن۔ شاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڏڪار سبب انتهائي ڪمزور ٿيل رڍون ۽ ڍڳا مري ويا، ۽ لڳ ڀڳ 28,000 ماڻهو ماڳ ڇڏي ويا، غالباً ٻين وڌيڪ نم علائقن ڏانهن۔ تل براڪ جو قد ننڍو ٿي ويو۔ واپار ختم ٿي ويو۔ خانہ بدوش ڌڻ چاريندڙ، جهڙوڪ اموري، پنهنجا ڌڻ پاڻيءَ جي وڌيڪ قابلِ اعتماد ذريعن جي ويجهو آندا، جنهن ڪري سندن اڪدي آباديءَ سان تڪرار پيدا ٿيو۔ لڳي ٿو ته موسم سبب آيل هن زوال سڄي وچ اوڀر کي متاثر ڪيو، ۽ مصر جي پراڻي بادشاهي جي زوال سان به هم وقت هو۔[83]

مٿئين ملڪ ۾ برسات تي ڀاڙيندڙ زراعت جي هن زوال جو مطلب اهو ٿيو ته ڏکڻ ميسوپوٽيميا اڪدي سلطنت کي ملندڙ زرعي مدد کان محروم ٿي وئي، جيڪا ان جي مالي پائيداريءَ لاءِ ضروري هئي۔ دجله ۽ فرات ۾ پاڻيءَ جي سطح 2600 ق م جي سطح کان 1.5 ميٽر هيٺ هلي وئي، ۽ جيتوڻيڪ يور III دور ۾ ڪجهه وقت لاءِ اها سنڀالي وئي، پر ڌڻ چاريندڙن ۽ آبادگارن وچ ۾ رقابت وڌي وئي۔ اڳوڻن کي زرعي زمينن ۾ پنهنجي ڌڻ چرائڻ کان روڪڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون، جهڙوڪ يور III جي حڪمران شو-سين جي دور ۾ دجله ۽ فرات جي وچ ۾ 180 ڪلوميٽر ڊگهي ڀت تعمير ڪرڻ، جنهن کي "امورين کي ڌڪي واپس ڪندڙ" سڏيو ويو۔ اهڙين ڪوششن سياسي بيچينيءَ ۾ واڌ ڪئي؛ ساڳئي وقت، گهٽ سازگار موسمي حالتن سان آبادي جي توازن کي بحال ڪرڻ لاءِ سخت معاشي زوال به آيو۔[90][91][92]

رچرڊ ايل. زيٽلر ڏڪار واري نظريي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اڪدي سلطنت جي تاريخ بندي تمام غير يقيني آهي، ۽ موجود شاهدي ايتري ڪافي نه آهي جو اها ڏيکاري سگهي ته ان جي معيشت وائس ۽ ٻين جي کوٽايل اترين علائقن تي منحصر هئي۔ هو وائس تي اها تنقيد به ڪري ٿو ته هن ڪجهه تباهڪار واقعن جي وضاحت ۾ اڪدي لکتن کي لفظي معنيٰ ۾ ورتو۔[93]

جوئن اوٽس جي مطابق، تل براڪ ۾ ڏڪار سان لاڳاپيل مٽيءَ جو "اشارو" نارام-سين جي محل جي سطح کان هيٺ آهي۔ تنهن هوندي به، شاهدي شايد اهو ظاهر ڪري ٿي ته براڪ واري "واقعي" کان پوءِ اڪدي ڪنٽرول وڌيڪ سخت ٿيو، مثال طور، پاڻ ان مضبوط قلعابند "محل" جي تعمير ۽ مقامي عملدارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڪدي عملدارن جي موجودگي، جيڪا شايد ديهاتي علائقي ۾ بيچينيءَ جي علامت هجي، جيئن اهڙي قدرتي آفت کان پوءِ اڪثر ٿيندو آهي۔ ان کان سواءِ، اڪدين جي زوال کان پوءِ به براڪ آباد ۽ فعال رهيو۔[94]

2019ع ۾ هوڪائيدو يونيورسٽي جي عمان ۾ فاسل مرجانن بابت هڪ مطالعي مان اها شاهدي ملي ته ڊگهي ٿيندڙ سياري جي شمالي موسمن، يعني شمال، آبپاشي وارن کيتن جي کاراپڻ جو سبب بڻيا؛ نتيجي طور، فصلن جي پيداوار ۾ ڊرامائي گهٽتائي آئي، جنهن وڏي پيماني تي قحط پيدا ڪيو ۽ آخرڪار قديم اڪدي سلطنت جو زوال آندو۔[95][96]

حڪومت

[سنواريو]
اڪدي سلطنت جا سپاهي نارام-سين جي فتحي اسٽيل تي، تقريباً 2250 ق م
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميسوپوٽيميا ۾ ادارن جي تاريخ

اڪدي حڪومت هڪ اهڙو "روايتي معياري نمونو" قائم ڪيو، جنهن سان پوءِ ايندڙ سڀني ميسوپوٽيميا جي رياستن پاڻ کي ڀيٽيو۔ روايتي طور، انسي سومري شهري رياستن جو سڀ کان اعليٰ عملدار هوندو هو۔ پوءِ وارين روايتن ۾، ڪو ماڻهو ديوي اِنانا سان شادي ڪري انسي بڻبو هو، ۽ اهڙيءَ طرح الوهي رضا منديءَ وسيلي حڪمراني کي جائزيت ملندي هئي۔

شروعات ۾، شاهي لوگال (lu = ماڻهو، gal = وڏو) پجارڻ واري انسي جي ماتحت هوندو هو، ۽ مشڪل وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو هو، پر پوءِ وارن خانداني دورن ۾ لوگال ئي سڀ کان مٿانهون ڪردار بڻجي اڀريو، جنهن وٽ پنهنجو "é" (= گهر) يا "محل" هوندو هو، جيڪو مندر جي اداري کان آزاد هوندو هو۔ ميسالم جي زماني تائين، جيڪا به گهراڻو ڪش شهر تي قبضو رکندو هو، تنهن کي šar kiššati (= ڪش جو بادشاهه) تسليم ڪيو ويندو هو، ۽ اهو سومر ۾ برتر سمجهيو ويندو هو، شايد ان ڪري جو اتي ٻئي درياهه هڪ ٻئي جي ويجهو ٿيندا هئا، ۽ جيڪو ڪش تي حڪومت ڪندو هو سو هيٺاهين طرف ٻين شهرن جي آبپاشي نظامن تي به ڪنٽرول رکندو هو۔

جڏهن سرگون پنهنجي فتوحات کي "هيٺين سمنڊ" (فارسي نار) کان "مٿئين سمنڊ" (بحر روم) تائين وڌايو، تڏهن اهو سمجهيو ويو ته هو "آسمان هيٺ سڀني زمينن جي مڪمل مجموعي" تي حڪمران آهي، يا جيئن همعصر متن چون ٿا، "سج اڀرڻ کان وٺي سج لهڻ تائين"۔ سرگون جي دور ۾ انسي پنهنجا عهدا گهڻو ڪري برقرار رکندا هئا، پر کين وڌيڪ علائقائي گورنرن طور ڏٺو ويندو هو۔ لقب šar kiššati کي "ڪائنات جو مالڪ" جي معنيٰ ۾ به سمجهيو وڃڻ لڳو۔ سرگون بابت اهو به درج آهي ته هن دلمن (بحرين) ۽ ماگان ڏانهن بحري مهمون منظم ڪيون، جيڪي تاريخ جي پهرين منظم فوجي بحري مهمن مان شمار ٿين ٿيون۔ ڇا هن بعد وارن دستاويزن ۾ ڪيل دعويٰ مطابق ڪپتارا (شايد قبرص) واري بادشاهي تائين، جيڪا بحر روم سان لاڳاپيل هئي، به اهڙي مهم ڪئي، اهو وڌيڪ مشڪوڪ آهي۔

نارام-سين، جيڪو سرگون جو پوٽو هو، هن عمل کي سرگون کان به اڳتي وڌايو، جتي بادشاهه کي نه رڳو "چارئي پاسن (زمين) جو مالڪ" سڏيو ويو، پر کيس dingir (= ديوتائن) جي درجي تائين به بلند ڪيو ويو، ۽ سندس پنهنجو مندر به قائم ٿيو۔ ان کان اڳ ڪو حڪمران، جيئن گلگامش، مرڻ کان پوءِ الوهي درجو حاصل ڪري سگهندو هو، پر اڪدي بادشاهه، نارام-سين کان شروع ٿي، پنهنجي حياتيءَ ۾ ئي زمين تي ديوتا سمجهيا ويا۔ سندن تصويرن ۾ کين عام انسانن کان گهڻو وڏو ڏيکاريو ويندو هو ۽ پنهنجن خادمن کان فاصلي تي رکيو ويندو هو۔[97]

ملڪ تي قبضي کي برقرار رکڻ لاءِ، سرگون ۽ نارام-سين ٻنهي هڪ حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن مطابق هنن پنهنجين ڌيئرن، بالترتيب اينهدوانا ۽ ايمينانا، کي سومر جي انتهائي ڏاکڻي شهر يور ۾، سومري چنڊ ديوتا ننا جي اڪدي صورت سين جي اعليٰ پجارڻ مقرر ڪيو؛ پنهنجن پٽن کي اهم هنڌن تي علائقائي انسي گورنر بڻايو؛ ۽ پنهنجين ڌيئرن کي سلطنت جي ڪناري وارن حصن جي حڪمرانن سان شادي ڪرائي (اورڪيش ۽ مرهاشي)۔ ان جو هڪ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل مثال نارام-سين جي ڌيءَ تارام-اگاڊي جو اورڪيش ۾ آهي۔[98]

براڪ جي انتظامي مرڪز مان ملندڙ رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڪدين مقامي ماڻهن کي محصول وصول ڪندڙ طور مقرر ڪيو هو۔[99]

معيشت

[سنواريو]
ڪاتب ڪَلڪي جي سلنڊر مهر، جنهن ۾ شهزادو اُبِل-اشتر، جيڪو غالباً سرگون جو ڀاءُ هو، معززن ماڻهن سان گڏ ڏيکاريل آهي (سامهون هڪ تيرانداز، شهزادي جي پٺيان تختي جهليل ڪاتب، ۽ هٿيارن سان ٻه معزز شخصيتون)۔[53]

اڪد جي آبادي، لڳ ڀڳ سڀني جديد-کان-اڳ وارين رياستن وانگر، مڪمل طور علائقي جي زرعي نظامن تي ڀاڙيندي هئي، جيڪي بظاهر ٻن بنيادي مرڪزن تي ٻڌل هئا: ڏکڻ عراق جون آبپاشيءَ واريون زرعي زمينون، جتي روايتي طور پوکيل هر هڪ داڻي عيوض 30 داڻن جي پيداوار ٿيندي هئي، ۽ اتر عراق جي برسات تي ڀاڙيندڙ زراعت، جيڪا "مٿيون ملڪ" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي۔

اڪدي دور ۾ ڏکڻ عراق بظاهر پنهنجي موجوده وسڪاري واري سطح جي ويجهو پهچي چڪو هو، جيڪا هر سال 20 mm (0.8 in) کان به گهٽ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت مڪمل طور آبپاشيءَ تي ڀاڙيندڙ هئي۔ اڪدي دور کان اڳ، خراب نيڪال واري آبپاشي سبب زمينن جي وڌندڙ کاراپڻ ڏکڻ حصي ۾ ڪڻڪ جي پيداوار گهٽائي رهي هئي، جنهن ڪري وڌيڪ لوڻ برداشت ڪندڙ جَوَ جي پوک ڏانهن رخ ڪيو ويو۔ هتان جي شهري آبادي 2600 ق م تائين اڳ ئي پنهنجي چوٽيءَ تي پهچي چڪي هئي، ۽ آباديءَ جو دٻاءُ تمام گهڻو هو، جيڪو اڪدي دور کان بلڪل اڳ ظاهر ٿيندڙ فوجيت جي عروج ۾ حصيدار ٿيو (جيئن اياناتم جي گدهن جي اسٽيل ۾ ڏسي سگهجي ٿو)۔ شهري رياستن جي وچ ۾ جنگ سبب آباديءَ ۾ گهٽتائي ٿي هئي، جنهن مان اڪد عارضي نجات فراهم ڪئي۔[100] ڏکڻ ۾ زرعي پيداوار جي انهيءَ بلند سطح ئي ان وقت دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهڻائيءَ جي واڌ کي ممڪن بڻايو، جنهن اڪد کي فوجي برتري ڏني۔

مرڪس جي سامونڊي خول تي ريمش، ڪش جي بادشاهه، جو نالو، ت. 2270 ق م، لوور، جيڪو بحر روم جي سامونڊي ڪناري کان واپار وسيلي آندو ويو، جتي ان کي ڪنعاڻين پاران واڱڻائي رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو۔

هن علائقي ۾ پاڻيءَ جي زيرزميني سطح تمام مٿي هئي ۽ اها باقاعدي ڀرجي ويندي هئي—آڪٽوبر کان مارچ تائين دجله ۽ فرات جي مٿانهن علائقن ۾ سياري جي طوفانن وسيلي، ۽ مارچ کان جولاءِ تائين برف ڳرڻ وسيلي۔ ٻوڏ جون سطحون، جيڪي تقريباً 3000 کان 2600 ق م تائين مستحڪم رهيون هيون، پوءِ گهٽجڻ شروع ٿيون، ۽ اڪدي دور تائين اڳوڻي رڪارڊ جي ڀيٽ ۾ اڌ ميٽر کان هڪ ميٽر هيٺ اچي ويون۔ تنهن هوندي به، زمين جي همواري ۽ موسمي غير يقينيءَ سبب ٻوڏون نيل جي ڀيٽ ۾ گهڻيون غير متوقع هيون؛ لڳي ٿو ته سخت ٻوڏون باقاعده واقعو هيون، جنهن ڪري آبپاشيءَ جي کاهين ۽ نيڪال جي نالن جي مسلسل سنڀال جي ضرورت پوندي هئي۔ هارين کي آگسٽ کان آڪٽوبر تائين، جيڪا خوراڪ جي کوٽ جو وقت هوندو هو، شهر جي مندرن جي عملدارن جي قبضي هيٺ هن ڪم لاءِ جٿن ۾ ڀرتي ڪيو ويندو هو، ۽ اهڙيءَ طرح اهو هڪ قسم جي بي روزگاري رليف طور به ڪم ڪندو هو۔ گوينڊولن ليڪ[101] تجويز ڪيو آهي ته شايد اهو ئي سرگون جو ڪش جي بادشاهه وٽ اصل روزگار هو، جنهن کيس ماڻهن جي وڏن گروهن کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ جو تجربو ڏنو؛ هڪ تختيءَ تي لکيل آهي، "سرگون، اهو بادشاهه، جنهن لاءِ اينليل ڪنهن به حريف کي برداشت نه ڪيو—5,400 سپاهي روزانو سندس اڳيان ماني کائيندا هئا"۔[102]

لُڻ پوئين بهار ۾ ٿيندي هئي ۽ سُڪي اونهاري جي مهينن ۾۔ اتر اولھه کان ايندڙ خانہ بدوش اموري پنهنجن رڍن ۽ ٻڪرين جي ڌڻن کي ڪٽيل فصلن جي بچيل ٽُڪرن تي چرائڻ لاءِ آڻيندا هئا ۽ کين درياهه ۽ آبپاشيءَ جي نالن مان پاڻي پياريو ويندو هو۔ هن سهولت جي بدلي کين اون، گوشت، کير ۽ پنير جي صورت ۾ مندرن کي محصول ڏيڻو پوندو هو، جيڪي اهي شيون پوءِ عملدارن ۽ پجارين ۾ ورهائيندا هئا۔ سٺن سالن ۾ سڀ ڪجهہ ٺيڪ هلندو هو، پر خراب سالن ۾ سياري جا قدرتي چراگاهه گهٽجي ويندا هئا، خانه بدوش پنهنجا ڌڻ اناج وارن کيتن ۾ چرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ هارين سان جهيڙا ٿيندا هئا۔ ظاهر ٿو ٿئي ته سلطنت جي اترين حصي مان ڪڻڪ گهرائي ڏکڻ جي آباديءَ کي سهارو ڏيڻ سان هن مسئلي تي عارضي طور ضابطو آيو،[103] ۽ لڳي ٿو ته انهيءَ سان هن علائقي اندر معاشي بحالي ۽ وڌندڙ آبادي ممڪن ٿي۔

پرڏيهي واپار

[سنواريو]
ميسوپوٽيميا وارن لاءِ پرڏيهي علائقن جا هنڌ، جن ۾ ايلام، ماگان، دلمن، مرهاشي ۽ ميلوحا شامل آهن۔

پنهنجين معاشي ۽ زرعي پاليسين جي نتيجي ۾، سومر ۽ اڪد وٽ زرعي شين جو اضافو موجود هو، پر لڳ ڀڳ هر ٻي شيءِ، خاص طور ڌاتي معدنيات، ڪاٺ ۽ تعميري پٿر، جي کوٽ هئي، ۽ اهي سڀ شيون درآمد ڪرڻيون پونديون هيون۔ اڪدي رياست جو "چانديءَ جي جبل" (شايد طورس جبل)، لبنان جي "ديدارن"، ۽ ماگان جي ٽامي جي ذخيرن تائين پکڙجڻ، وڏي حد تائين انهن درآمدن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي مقصد سان ٿيو۔ هڪ تختي، جيڪا هڪ اصل لکت جي پراڻي بابلي دور واري نقل آهي، چوي ٿي:

"سرگون، ڪش جو بادشاهه، سمنڊ جي ڪناري تائين چونٽيهه جنگين ۾ (شهرن تي) غالب آيو ۽ انهن جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيائين۔ هن ميلوحا جا جهاز، ماگان جا جهاز ۽ دلمن جا جهاز اگادي جي گهاٽ سان ٻڌرائي بيهاريا۔ سرگون بادشاهه (ديوتا) داگان جي اڳيان جهڪي پيو ۽ هن کان دعا گهري؛ ۽ هن (داگان) کيس مٿيون ملڪ عطا ڪيو، يعني ماري، يارمُتي ۽ ايبلا، ديدارن جي ٻيلي تائين ۽ چانديءَ جي جبل تائين۔"

— سرگون اڪد جي لکت (تقريباً 2270–2215 ق م)[104][105][106][107]

اڪدي دور ۾ بين الاقوامي واپار ترقي ڪئي۔ سنڌو-ميسوپوٽيميا لاڳاپا به بظاهر وڌيا: سرگون اڪد (تقريباً 2300 يا 2250 ق م) پهريون ميسوپوٽيمي حڪمران هو، جنهن ميلوحا واري علائقي جو صاف لفظن ۾ ذڪر ڪيو، جنهن کي عام طور بلوچستان يا سنڌو واري علائقي طور سمجهيو وڃي ٿو۔[106]

ثقافت

[سنواريو]

اڪدي فن

[سنواريو]
نصيريه جي نارام-سين فتحي اسٽيل
نارام-سين جي نصيريه اسٽيل تي تلوار کڻندڙ سپاهي ۽ اگهاڙا قيدي۔[108]

فن ۾ گهڻو زور هن گهراڻي جي بادشاهن تي ڏنو ويو، جڏهن ته گهڻو ڪجهه اڳئين سومري فن مان به جاري رهيو۔ ٿوري ئي تعميراتي باقيات بچي آهي۔ وڏن ڪمن ۽ ننڍين شين جهڙوڪ مهرن ۾ حقيقت نگاري جو درجو نمايان طور وڌيو،[109] پر مهرن ۾ "ظالماڻي ٽڪراءَ، خطري ۽ غير يقينيءَ واري هڪ سخت دنيا" ڏيکاريل آهي، "اها دنيا جنهن ۾ انسان ڏورانهن ۽ هيبتناڪ ديوتائن جي اڻ ڄاتل عملن جي آڏو بي وسيءَ سان جهڪيل آهي، جن جي هو خدمت ته ڪري ٿو پر محبت نٿو ڪري سگهي۔ هي اداس مزاج ... ميسوپوٽيمي فن جي هڪ نمايان خصوصيت بڻيل رهيو..."[110]

اڪدي سنگتراشي پنهنجي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ سبب نمايان آهي، جيڪا اڳئين سومري فن جي ڀيٽ ۾ صاف واڌارو ڏيکاري ٿي۔[111][112]

مهرون

[سنواريو]

اڪدين بصري فنون کي نظريي جي اظهار جو ذريعو بڻايو۔ هنن سلنڊر مهرن لاءِ هڪ نئون انداز پيدا ڪيو، جنهن ۾ روايتي جانورن واري سينگار کي ٻيهر استعمال ڪيو ويو، پر ان کي لکتن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو، جيڪي اڪثر ترتيب جو مرڪزي حصو بڻجي ويون۔ شڪلون به وڌيڪ مجسماتي ۽ فطري ٿي ويون۔ نوان عنصر به شامل ڪيا ويا، خاص طور اڪدي ديو مالا سان لاڳاپيل مالا مال موضوعن جي حوالي سان۔

ٻولي

[سنواريو]

ٽئين هزار سال ق م دوران سومرين ۽ اڪدين جي وچ ۾ هڪ تمام گهري ثقافتي هم آهنگي پيدا ٿي، جنهن ۾ وسيع ٻٽي ٻولي ڳالهائڻ شامل هو۔[115] اڪدي ٻولي تي سومري جو اثر (۽ ان جي ابتڙ) هر شعبي ۾ ظاهر آهي، وڏي پيماني تي لفظي ادل بدليءَ کان وٺي نحوي، صرفي ۽ صوتياتي ويجهڙائپ تائين۔[115] ان ڪري عالمن ٽئين هزار سال ق م جي سومري ۽ اڪدي کي هڪ اسپراخ بُنڊ سڏيو آهي۔[115]

اڪدي ٻولي آهستي آهستي سومري جي جاءِ ڳالهائجندڙ ٻولي طور تقريباً 2000 ق م جي لڳ ڀڳ ورتي (صحيح تاريخ اڃا بحث جو موضوع آهي)،[116] پر سومري ٻولي ميسوپوٽيميا ۾ پهرين صدي عيسويءَ تائين مقدس، رسمي، ادبي ۽ علمي ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي۔[117][118]

شاعره-پجارڻ اينهدوانا

[سنواريو]
اينهدوانا، سرگون اڪد جي ڌيءَ، تقريباً 2300 ق م

سومري ادب اڪدي دور ۾ به وڏي شاهوڪاري سان ترقي ڪندو رهيو۔ اينهدوانا، "ننا [سومري چنڊ ديوتا] جي زال (سومري dam = اعليٰ پجارڻ) ۽ سرگون جي ڌيءَ"[119]، جيڪا يور ۾ سين جي مندر سان لاڳاپيل هئي ۽ ت. 2285–2250 ق م جي وچ ۾ زنده رهي، تاريخ جي پهرين اهڙي شاعره آهي جنهن جو نالو معلوم آهي۔ سندس معلوم تصنيفن ۾ ديوي اِنانا جي واکاڻ ۾ ڀڄن شامل آهن، جهڙوڪ اِنانا جي سرفرازي ۽ اِن-نن سا-گُر-را۔ ٽين تصنيف، مندرن جا ڀڄن، مخصوص ڀڄنن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو مندرن، انهن جي رهواسين ۽ انهن ديوتائن کي مخاطب ڪري ٿو جن لاءِ اهي مندر وقف ڪيا ويا هئا۔ هن شاعره جون تصنيفون اهم آهن، ڇاڪاڻ ته جيتوڻيڪ انهن جي شروعات ٽئين شخص ۾ ٿئي ٿي، اهي پوءِ شاعرہ جي پنهنجي پهرين شخصي آواز ۾ بدلجن ٿيون، ۽ اهي ميخي لکت جي استعمال ۾ هڪ نمايان ترقيءَ جي نشاندهي ڪن ٿيون۔ شاعره، شهزادي ۽ پجارڻ طور، هوءَ اهڙي شخصيت هئي جنهن، وليم ڊبليو. هيلو جي لفظن ۾، "پنهنجن ٽنهي ڪردارن ۾ ايندڙ ڪيترين ئي صدين لاءِ معيار قائم ڪيو"۔[120]

اِنانا جي سرفرازي ۾،

اينهدوانا اِنانا کي هڪ جنگي ديوي طور انسان ذات کي سزا ڏيندي ڏيکاري ٿي۔ اهڙيءَ طرح هوءَ جنگجو اڪدي اشتر جي خاصيتن کي نرم سومري محبت ۽ زرخيزيءَ واري ديوي جي خاصيتن سان گڏائي ٿي۔ هوءَ اِنانا کي هڪ وڏي طوفاني پکيءَ سان تشبيهه ڏئي ٿي، جيڪو ننڍن ديوتائن تي جهپٽيو ٿي پوي ۽ انهن کي ڇرڪيل چمگادڙن وانگر اُڏائي ڇڏي ٿو۔ پوءِ، ڀڄن جي شايد سڀ کان دلچسپ حصي ۾، اينهدوانا پاڻ اڳتي اچي ٿي ۽ پهرين شخص ۾ پنهنجون گذريل وڏايون بيان ڪري ٿي، پنهنجي ساک قائم ڪري ٿي، ۽ پنهنجي موجوده تڪليف جي وضاحت ڪري ٿي۔ هن کي يور شهر جي مندر مان ۽ اروڪ مان، اعليٰ پجارڻ واري عهدي تان ڪڍي ميدانن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو آهي۔ هوءَ چنڊ ديوتا ننا کان اپيل ڪري ٿي ته هو سندس حق ۾ سفارش ڪري، ڇاڪاڻ ته اروڪ شهر، حڪمران لوگالانّي جي ماتحت، سرگون جي خلاف بغاوت ڪئي آهي۔ باغي لوگالانّي ايئانا مندر، جيڪو قديم دنيا جي وڏن مندرن مان هڪ هو، کي به تباهه ڪري ڇڏيو ۽ پوءِ پنهنجي ڀاڄائي ڏانهن به هٿ وڌايو۔[121]

ديوي اشتار هڪ اڪدي مهر تي، 2350–2150 ق م

اڪد جا بادشاهه پوءِ وارين ميسوپوٽيمي تهذيبن ۾ ڏند ڪٿائي حيثيت اختيار ڪري ويا، جتي سرگون کي هڪ مضبوط ۽ داناءُ اڳواڻ جو نمونو سمجهيو ويو، ۽ سندس پوٽو نارام-سين هڪ بدڪار ۽ بي حرم اڳواڻ (Unheilsherrscher يعني "فساد جو حڪمران"، هانس گستاف گيٽر بوڪ جي تجزيي موجب) سمجهيو ويو، جنهن پنهنجي سلطنت تي تباهي آندي۔[122][123]

ٽيڪنالاجي

[سنواريو]

هن دور جي هڪ تختيءَ ۾ لکيل آهي، "(قديم ترين ڏينهن کان) ڪنهن به ماڻهو شيهي جو مجسمو نه ٺاهيو هو، (پر) ڪش جي بادشاهه ريمش پنهنجو شيهي جو مجسمو ٺهرايو۔ اهو اينليل جي اڳيان بيٺو هو؛ ۽ اهو ديوتائن جي مجلس آڏو سندس (ريمش جي) خوبين کي بيان ڪندو هو"۔ ٺهيل-موم طريقي سان ڍاليل ٽامي جو باسيٽڪي مجسمو انهيءَ اعليٰ مهارت جي شاهدي ڏئي ٿو، جيڪا اڪدي دور ۾ ڪاريگرن حاصل ڪئي هئي۔[50]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Akkadian: URUAkkad KI "(اڪد جو شهر)"; Biblical Hebrew: אַכַּד Akkad.
  2. ↑ Kirby, Mayson (2018). History of Civilizations. EDTECH. ص. 116. ISBN 978-1-83947-277-0.
  3. ↑
    Sumerian: Agade
  4. ↑ Mish, Frederick C., Editor in Chief. "Akkad" Webster's Ninth New Collegiate Dictionary. ninth ed. Springfield, MA: Merriam-Webster 1985. ISBN 0-87779-508-8).
  5. ↑ F Leo Oppenhiem – Ancient Mesopotamia
  6. ↑ Liverani (1993), p. 3.
  7. 1 2 Wall-Romana, Christophe (1990). "An Areal Location of Agade". Journal of Near Eastern Studies 49 (3): 205–245. doi:10.1086/373442. https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1990-07_49_3/page/205.
  8. ↑ Weiss, Harvey (1975), "Kish, Akkad and Agade", Journal of the American Oriental Society, 95 (3): 434–453, doi:10.2307/599355, JSTOR 599355
  9. ↑ I.J. Gelb, "Sargon Texts from the Diyala Region", Materials for the Assyrian Dictionary, vol. 1, Chicago, 1961
  10. ↑ M. Molina, "Sargonic Cuneiform Tablets in the Real Academia de la Historia : The Carl L. Lippmann Collection", Real Academia de la Historia, 2014 ISBN 978-8415069713
  11. 1 2 Foster, Benjamin R., "Archives and Record-keeping in Sargonic Mesopotamia", ZAVA, vol. 72, no. 1, pp. 1–27, 1982
  12. ↑ Markina, Ekaterina, "Akkadian of the Me-ság Archive", in Babel und Bibel 6, edited by Leonid E. Kogan, N. Koslova, S. Loesov and S. Tishchenko, University Park, US: Penn State University Press, pp. 169–188, 2012
  13. ↑ Susan Jane Bridges, The Mesag Archive: A Study of Sargonic Society and Economy, Yale University Dissertation, 1981
  14. ↑ Robson, Eleanor, and Gábor Zólyomi, "Mesag reports a murder: cuneiform tablets in the collections of Norwich Castle Museum and Cambridge University Library", Iraq 76, pp. 189–203, 2014
  15. ↑ Visicato, Giuseppe, "The Sargonic Archive of Tell El-Suleimah", Journal of Cuneiform Studies, vol. 51, pp. 17–30, 1999
  16. ↑ Foster, Benjamin R., "The Sargonic Victory Stele from Telloh", Iraq, vol. 47, pp. 15–30, 1985
  17. 1 2 3 4 5 Douglas R. Frayne, The Sargonic and Gutian Periods (2334–2113), University of Toronto Press, 1993, ISBN 0-8020-0593-4
  18. ↑ Eppihimer, Melissa, "Assembling King and State: The Statues of Manishtushu and the Consolidation of Akkadian Kingship", American Journal of Archaeology, vol. 114, no. 3, pp. 365–80, 2010
  19. ↑ Ebeling, E. and Meissner, B., "Reallexikon der Assyriologie (RIA-2), Berlin, 1938
  20. ↑ Horsnell, Malcolm J. A., "Why Year-Names? An Exploration into the Reasons for Their Use", Orientalia, vol. 72, no. 2, pp. 196–203, 2003
  21. ↑ Marcel Sigrist and Peter Damerow, "Mesopotamian Year Names", Cuneiform Digital Library Initiative, 2001
  22. ↑ Alkhafaji, Nashat Ali Omran, "A Double Date Formula of the Old Akkadian King Manishtusu", Journal of Cuneiform Studies, vol. 71, pp. 3–9, 2019
  23. ↑ Lambert, Wilfred G., "Babylon: Origins". Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident", edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 71–76, 2011
  24. ↑ Buccellati, Giorgio; Kelly-Buccellati, Marilyn (2002). "Tar'am-Agade, Daughter of Naram-Sin, at Urkesh" (PDF). ۾ Al-Gailani Werr, Lamia (مرتب). Of Pots and Plans. Papers on the Archaeology and History of Mesopotamia and Syria presented to David Oates in Honour of his 75th Birthday. London: Nabu. ص. 11–31. ISBN 978-1897750629.
  25. ↑ Mallowan, M. E. L. (1936). "The Bronze Head of the Akkadian Period from Nineveh". Iraq 3 (1): 104–110. doi:10.2307/4241589.
  26. ↑ Kidner, Frank L.; Bucur, Maria; Mathisen, Ralph; McKee, Sally; Weeks, Theodore R. (2007). Making Europe: People, Politics, and Culture (انگريزي ۾). Cengage Learning. ص. 15. ISBN 978-0-618-00479-9.
  27. ↑ Westenholz, Joan Goodnick, "Heroes of Akkad", Journal of the American Oriental Society, vol. 103, no. 1, pp. 327–36, 1983
  28. ↑ Tinney, Steve, "A New Look at Naram-Sin and the ‘Great Rebellion’", Journal of Cuneiform Studies, vol. 47, pp. 1–14, 1995
  29. ↑ Michalowski, Piotr, "New Sources Concerning the Reign of Naram-Sin", Journal of Cuneiform Studies, vol. 32, no. 4, pp. 233–46, 1980
  30. ↑ Westenholz, Joan Goodnick, "Naram-Sin and the Enemy Hordes": The “Cuthean Legend” of Naram-Sin", Legends of the Kings of Akkade: The Texts, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 263–368, 1997
  31. ↑ "The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature".
  32. ↑ Cooper, Jerrold S., The Curse of Agade., The Johns Hopkins University Press: Baltimore/London, 1983
  33. ↑ Jacobsen, Thorkild, The Harps that Once .... Sumerian Poetry in Translation. Yale University Press: New Haven/London, 1987
  34. ↑ Lenzi, Alan, "Legends of Akkadian Kings", in An Introduction to Akkadian Literature: Contexts and Content, University Park, US: Penn State University Press, pp. 123–132, 2019
  35. ↑ E. A. Speiver, "Akkadian Myths and Epics", in Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament with Supplement, edited by James B. Pritchard, Princeton: Princeton University Press, pp. 60–119, 1955
  36. ↑ Albright, W. F., "A Babylonian Geographical Treatise on Sargon of Akkad's Empire", Journal of the American Oriental Society, vol. 45, pp. 193–245, 1925
  37. ↑ Al-Rawi, F. N. H. “Tablets from the Sippar Library. I. The ‘Weidner Chronicle’: A Supposititious Royal Letter Concerning a Vision.” Iraq, vol. 52, pp. 1–13, 1990
  38. ↑ Augusta McMahon, "Nippur V. The Early Dynastic to Akkadian Transition: The Area WF Sounding at Nippur", Oriental Institute Publications 129, Chicago: The Oriental Institute, 2006 ISBN 1-885923-38-4
  39. ↑ M. Molina, "The palace of Adab during the Sargonic period", D. Wicke (ed.), Der Palast im antiken und islamischen Orient, Colloquien der Deutschen Orient-Gesellschaft 9, Wiesbaden: Harrassowitz, pp. 151–20, 2019
  40. ↑ Margueron, Jean-Claude, "The Kingdom of Mari", In Crawford, Harriet (ed.). The Sumerian World. Translated by Crawford, Harriet. Routledge, 2013 ISBN 978-1-136-21912-2
  41. ↑ Freedman, Nadezhda, "The Nuzi Ebla", The Biblical Archaeologist, 40 (1), pp. 32–33, 1977
  42. ↑ Archi, Alfonso, "Ebla and Its Archives: Texts, History, and Society", Walter de Gruyter, 2015 ISBN 978-1-61451-788-7
  43. ↑ Gibson, McGuire, "A Re-Evaluation of the Akkad Period in the Diyala Region on the Basis of Recent Excavations at Nippur and in the Hamrin", American Journal of Archaeology, vol. 86, no. 4, pp. 531–38, 1982
  44. ↑ J. Oates (2004), pp. 5–8.
  45. ↑ Oates, David; Oates, Joan (1989). "Akkadian Buildings at Tell Brak". Iraq 51: 193–211. doi:10.2307/4200303.
  46. ↑ Schrakamp, Ingo (2013). "Sargon of Akkad and his dynasty". ۾ Bagnall, Roger S. (مرتب). The Encyclopedia of Ancient History. Chicago: Blackwell. ص. 6045–6047. doi:10.1002/9781444338386.wbeah24182. ISBN 9781444338386.
  47. ↑ Pruß, Alexander (2004), "Remarks on the Chronological Periods", ۾ Lebeau, Marc; Sauvage, Martin (مرتب), Atlas of Preclassical Upper Mesopotamia, Subartu, جلد 13, ص. 7–21, ISBN 978-2503991207
  48. ↑ Steinkeller, P., "An Ur III manuscript of the Sumerian King List", in: W. Sallaberger [e.a.] (ed.), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien. Festschrift fü r Claus Wilcke. OBC 14. Wiesbaden, 267–29, 2003
  49. ↑ Thomas, Ariane. "The Akkadian Royal Image: On a Seated Statue of Manishtushu" Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, vol. 105, no. 1-2, 2015, pp. 86–117
  50. 1 2 3 van de Mieroop, M. (2007). A History of the Ancient Near East, ca. 3000–323 BC. Malden: Blackwell. ISBN 978-0-631-22552-2.
  51. 1 2 Foster, Benjamin R. (2015). The Age of Agade: Inventing Empire in Ancient Mesopotamia (انگريزي ۾). Routledge. ص. 3. ISBN 9781317415527.
  52. ↑ Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq (British Institute for the Study of Iraq) 60: 92. doi:10.2307/4200454.
  53. 1 2 Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq (British Institute for the Study of Iraq) 60: 93–94. doi:10.2307/4200454.
  54. ↑ Foster, Benjamin R. (2013), "Akkad (Agade)", ۾ Bagnall, Roger S. (مرتب), The Encyclopedia of Ancient History, Chicago: Blackwell, ص. 266–267, doi:10.1002/9781444338386.wbeah01005, ISBN 9781444338386
  55. 1 2 Georges Roux (1996), Ancient Iraq (3rd Edition)(Penguin Harmondsworth)
  56. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. ص. 69.
  57. ↑ Sargon, doi:10.1163/1574-9347_bnp_e1101500
  58. ↑ Samuel Noah Kramer, The Sumerians, Chicago University Press, 1971, ISBN 0-226-45238-7
  59. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. ص. 70.
  60. ↑ Potts, D. T. (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 104. ISBN 9780521564960.
  61. ↑ Harper, Prudence O. (1992). Royal City of Susa: Ancient Near Eastern Treasures in the Louvre (انگريزي ۾). Metropolitan Museum of Art. ص. 162–163.
  62. ↑ Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq (British Institute for the Study of Iraq) 60: 85–102. doi:10.2307/4200454.
  63. ↑ Dalley proposes that these sources may have originally referred to سرگون II of the Assyria rather than Sargon of Akkad. Stephanie Dalley, "Babylon as a Name for Other Cities Including Nineveh", in آرڪائيو ڪيا ويا 30 July 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Proceedings of the 51st Rencontre Assyriologique Internationale, Oriental Institute SAOC 62, pp. 25–33, 2005
  64. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. ص. 71.
  65. ↑ "Musée du Louvre-Lens – Portail documentaire – Stèle de victoire du roi Rimush (?)". ressources.louvrelens.fr (فرانسيسي ۾).
  66. 1 2 3 4 Hamblin, William J. (2006). Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History (انگريزي ۾). Routledge. ص. 93–94. ISBN 978-1-134-52062-6.
  67. ↑ Crowe, D. (2014). War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History (انگريزي ۾). Springer. ص. 10. ISBN 978-1-137-03701-5.
  68. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. ص. 72.
  69. 1 2 Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman. ص. 74. ISBN 978-0-321-42297-2.
  70. ↑ Piotr Michalowski, "The Mortal Kings of Ur: A Short Century of Divine Rule in Ancient Mesopotamia", in Religion and Power: Divine Kingship in the Ancient World and Beyond – Nicole Brisch ed., pp. 33–45, Oriental Institute Seminars 4, Chicago: The Oriental Institute, 2012 ISBN 978-1-885923-55-4
  71. ↑ Tinney, Steve (1995). "A New Look at Naram-Sin and the Great Rebellion". Journal of Cuneiform Studies 47: 1–14. doi:10.2307/1359810. https://archive.org/details/sim_journal-of-cuneiform-studies_1995_47/page/n4.
  72. ↑ Otto, Adelheid (2006). "Archaeological Perspectives on the Localization of Naram-Sin's Armanum". Journal of Cuneiform Studies 58: 1–26. doi:10.1086/JCS40025220. https://archive.org/details/sim_journal-of-cuneiform-studies_2006_58/page/1.
  73. ↑ Fagan, Brian (2004). The Long Summer: how climate changed civilisation. Granta Books. ISBN 1-86207-644-8.
  74. ↑ Burroughs, William J. (2008). Climate Change in Prehistory: The end of the age of chaos. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-07010-2.
  75. ↑ Ulanowski, Krzysztof, "The Rituals of Power: The Akkadian Tradition in Neo-Assyrian Policy", Tradition and Innovation in the Ancient Near East. Ed. by A. Arch, Winona Lake, Indiana Eisenbrauns, pp. 237-250, 2015
  76. 1 2 Zettler (2003), pp. 24–25.
  77. ↑ Kraus, Nicholas, "The Weapon of Blood: Politics and Intrigue at the Decline of Akkad", Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, vol. 108, no. 1, pp. 1–9, 2018
  78. ↑ Badamchi, Hossein, "The Burden of Proof in Neo-Sumerian Law: A New Look at the Gutian Period in Codex Ur-Namma", Journal of Near Eastern Studies 84.2, pp. 315-332, 2025
  79. ↑ "CDLI-Found Texts". cdli.ucla.edu.
  80. ↑ "Cylinder Seal with King or God and Vanquished Lion". The Walters Art Museum.
  81. ↑ Norman Yoffee, "The Collapse of Ancient Mesopotamian States and Civilization", in The Collapse of Ancient States and Civilizations, ed. Norman Yoffee and George L. Cowgill, University of Arizona Press, 1991
  82. ↑ Richard A. Kerr (1998). "Sea-Floor Dust Shows Drought Felled Akkadian Empire". Science 279 (5349): 325–326. doi:10.1126/science.279.5349.325. Bibcode: 1998Sci...279..325K. https://archive.org/details/sim_science_1998-01-16_279_5349/page/325.
  83. 1 2 3 Weiss, H (1993). "The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization". Science 261 (5124): 995–1004. doi:10.1126/science.261.5124.995. PMID 17739617. Bibcode: 1993Sci...261..995W. http://revistas.ucm.es/index.php/ILUR/article/view/61022.
  84. ↑ Wiener, Malcolm H. (2014). "The Interaction of Climate Change and Agency in the Collapse of Civilizations ca. 2300–2000 BC". Radiocarbon 56 (4): S1–S16. doi:10.2458/azu_rc.56.18325. Bibcode: 2014Radcb..56S...1W.
  85. ↑ de Menocal, P.B. (30 June 2000). "North Atlantic influence on Tigris–Euphrates streamflow". International Journal of Climatology 20 (8): 853–863. doi:10.1002/1097-0088(20000630)20:8<853::AID-JOC497>3.0.CO;2-M. Bibcode: 2000IJCli..20..853C. https://archive.org/details/international-journal-of-climatology_2000-06-30_20_8/page/853.
  86. ↑ Cookson, Evangeline; Hill, Daniel J.; Lawrence, Dan (2019-06-01). "Impacts of long term climate change during the collapse of the Akkadian Empire" (en ۾). Journal of Archaeological Science 106: 1–9. doi:10.1016/j.jas.2019.03.009. ISSN 0305-4403. Bibcode: 2019JArSc.106....1C. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440318306198.
  87. ↑ "Cylinder Seal of Ibni-Sharrum". Louvre Museum.
  88. ↑ "Site officiel du musée du Louvre". cartelfr.louvre.fr.
  89. ↑ Brown, Brian A.; Feldman, Marian H. (2013). Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art (انگريزي ۾). Walter de Gruyter. ص. 187. ISBN 9781614510352.
  90. ↑ Christie, Peter (2008) The Curse of Akkad: Climate upheavals that rocked human history, Annick Press, pp. 31–48
  91. ↑ deMenocal, Peter B. (2001). "Cultural responses to climate change during the late Holocene". Science 292 (5517): 667–673. doi:10.1126/science.1059827. PMID 11303088. Bibcode: 2001Sci...292..667D. https://www.ldeo.columbia.edu/~peter/site/Papers_files/deMenocal.2001.pdf.
  92. ↑ "Climate change and the collapse of the Akkadian empire: Evidence from the deep sea" Geology 28(4), April 2000.
  93. ↑ Zettler (2003), pp. 18–21.
  94. ↑ J. Oates (2004), p. 11–13. "A French soil-micromorphologist, Marie-Agnès Courty, a leading figure in assessing the evidence for this 'event', has now identified at Brak the earliest clearly dated Near Eastern soil 'signal' in a level unquestionably preceding the construction of Naram-Sin's Palace, that is, well before the collapse of the Akkadian Empire (see Courty 2001 and associated bibliography)."
  95. ↑ Watanabe, Takaaki K.; Watanabe, Tsuyoshi; Yamazaki, Atsuko; Pfeiffer, Miriam (2019). "Oman corals suggest that a stronger winter shamal season caused the Akkadian Empire (Mesopotamia) collapse". Geology (GeoScienceWorld) 47 (12): 1141–1145. doi:10.1130/G46604.1. Bibcode: 2019Geo....47.1141W. https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geology/article-pdf/47/12/1141/4870170/1141.pdf.
  96. ↑ "Strong winter dust storms may have caused the collapse of the Akkadian Empire". Hokkaido University (Press release). 24 October 2019.
  97. ↑ Leick, Gwendolyn (2001) "Mesopotamia: Invention of the City" (Penguin Books)
  98. ↑ آرڪائيو ڪيا ويا 10 October 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Tar'am-Agade, Daughter of Naram-Sin, at Urkesh, Buccellati, Giorgio and Marilyn Kelly-Buccellati, in of Pots and Plans. Papers on the Archaeology and History of Mesopotamia and Syria presented to David Oates in Honour of his 75th Birthday, London: Nabu Publications, 2002
  99. ↑ J. Oates (2004), p. 10.
  100. ↑ Thompson, William J. (2003), "Complexity, Diminishing Marginal Returns and Serial Mesopotamian Fragmentation," Journal of World Systems Research
  101. ↑ Leick Gwendolyn (2003), "Mesopotamia: The invention of the city" (Penguin)
  102. ↑ Kramer 1963:324, quoted in Charles Keith Maisels, The Emergence of Civilization ch. "The institutions of urbanism", 1990:179.
  103. ↑ Bourke, Stephen (2008). The Middle East: the cradle of civilization revealed. Thames & Hudson. ص. 89. ISBN 9780500251478.
  104. ↑ Ray, Himanshu Prabha (2003). The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 85. ISBN 9780521011099.
  105. ↑ "The Indus Civilization and Dilmun, the Sumerian Paradise Land". www.penn.museum.
  106. 1 2 Reade, Julian E. (2008). The Indus-Mesopotamia relationship reconsidered (Gs Elisabeth During Caspers) (انگريزي ۾). Archaeopress. ص. 14–17. ISBN 978-1-4073-0312-3.
  107. ↑ Stein, Stephen K. (2017). The Sea in World History: Exploration, Travel, and Trade [2 volumes] (انگريزي ۾). ABC-CLIO. ص. 38. ISBN 9781440835513.
  108. ↑ McKeon, John F. X. (1970). "An Akkadian Victory Stele". Boston Museum Bulletin 68 (354): 239. ISSN 0006-7997.
  109. ↑ Frankfort, Henri (1970). The art and architecture of the ancient Orient (4th rev. impression with additional bibliography ڇاپو). Penguin Books (now Yale History of Art). ص. 83–91. ISBN 0-14-056107-2.
  110. ↑ Frankfort 1970, p. 71.
  111. ↑ Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus (انگريزي ۾). Metropolitan Museum of Art. 2003. ص. 204–205. ISBN 978-1-58839-043-1.
  112. ↑ McKeon, John F. X. (1970). "An Akkadian Victory Stele". Boston Museum Bulletin 68 (354): 226–243.
  113. ↑ "Site officiel du musée du Louvre". cartelfr.louvre.fr.
  114. ↑ "The Adda Seal". British Museum.
  115. 1 2 3 Deutscher, Guy (2007). Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation. Oxford University Press US. ص. 20–21. ISBN 978-0-19-953222-3.
  116. ↑ , Christopher Woods, "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian", in S.L. Sanders (ed) Margins of Writing, Origins of Culture, pp. 91–120, Oriental Institute Seminars 2, Chicago: The Oriental Institute, 2007 ISBN 1-885923-39-2
  117. ↑ Cooper, J. S., "Sumerian and Akkadian in Sumer and Akkad", Orientalia, n.s., 42, pp. 239–46, 1973
  118. ↑ , Piotr Michalowski, "The Lives of the Sumerian Language", in S.L. Sanders (ed) Margins of Writing, Origins of Culture, pp. 163–190, Oriental Institute Seminars 2, Chicago: The Oriental Institute, 2007 ISBN 1-885923-39-2
  119. ↑ Winter, Irene J. (1987), "Women in Public: The Disk of Enheduanna, The Beginning of the Office of En-Priestess, the Weight of the Visual Evidence". La Femme dans le Proche-Orient Antique. (Paris: Editions Recherche sur les Civilisations)
  120. ↑ Enheduanna, The Exaltation of Inanna. Translated by William W. Hallo and J. J. A. Van Dijk, Ams Pr Inc, 1979, ISBN 0-404-60263-0
  121. ↑ Binkley, Roberta, "Enheduanna: An Overview of Her Writings", Feminist Theory Website, 1998
  122. ↑ Jerrold S. Cooper, "Paradigm and Propaganda: The Dynasty of Akkade in the 21st Century", in Liverani, Mario, ed. Akkad: The First World Empire: Structure, Ideology Traditions, Padova: Sargon srl, 1993 ISBN 978-8-81120-468-8
  123. ↑ Bill T. Arnold, "The Weidner Chronicle and the Idea of History in Israel and Mesopotamia"; in Faith, Tradition, and History: Old Testament Historiography in Its Near Eastern Context; Millard, Hoffmeier & Baker, eds.; Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1994; ISBN 0-931464-82-X; p. 138.

ڪتابيات

[سنواريو]
سانچو:Region history sidebar title
  • ليوراني، ماريو، ايڊيٽر (1993)۔ اڪد: پهرين عالمي سلطنت: ڍانچو، نظريو، روايتون۔ پادووا: Sargon srl. ISBN 978-8-81120-468-8
  • اوٽس، جوئن (2004)۔ "ميسوپوٽيميا ۾ آثاريات: تل براڪ ۾ وڌيڪ گهري کوٽائي". 2004 البرٽ ريڪٽ آثار قديمه ليڪچر. Proceedings of the British Academy: 2004 Lectures ۾؛ Oxford University Press، 2005. ISBN 978-0-19726-351-8.
  • Zettler, Richard L. (2003). "Reconstructing the World of Ancient Mesopotamia: Divided Beginnings and Holistic History". Journal of the Economic and Social History of the Orient 46 (1): 3–45. doi:10.1163/156852003763504320. 

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

جائزا

[سنواريو]
  • Foster, Benjamin R. (2016). The Age of Agade: Inventing empire in ancient Mesopotamia. Londres and New York: Routledge / Taylor & Francis Group.
  • Lafont, Bertrand (2017). "Akkad, l'empire charismatique (2330-2100)". Mésopotamie : De Gilgamesh à Artaban (3300-120 av. J.-C.). Mondes anciens (فرانسيسي ۾). Paris: Belin. ص. 165–199.
  • McMahon, Augusta (2012). "The Akkadian Period: Empire, Environment, and Imagination". ۾ Daniel T. Potts (مرتب). A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. Blackwell companions to the ancient world. Malden and Oxford: Blackwell Publishers. ص. 649–667.
  • Michalowski, Piotr (2020). "The Kingdom of Akkad in Contact with the World". ۾ Karen Radner, Nadine Moeller and Daniel T. Potts (مرتب). The Oxford History of the Ancient Near East, Volume 2: From the End of the Third Millennium bc to the Fall of Babylon. New York: Oxford University Press. ص. 686–764.
  • Schrakamp, Ingo (2020). "The Kingdom of Akkad: A View from Within". ۾ Karen Radner, Nadine Moeller and Daniel T. Potts (مرتب). The Oxford History of the Ancient Near East, Volume 2: From the End of the Third Millennium bc to the Fall of Babylon. New York: Oxford University Press. ص. 612–685.
  • Westenholz, Aage (1999). "The Old Akkadian Period: History and Culture". Mesopotamien: Akkade-Zeit und Ur III-Zeit. Orbis Biblicus et Orientalis. Freiburg and Göttingen: Universitätsverlag Freiburg Schweiz and Vandenhoeck & Ruprecht. ص. 17–118.
  • Steinkeller, Piotr (2021). "The Sargonic and Ur III Empires". ۾ Peter Fibiger Bang, C.A. Bayly and Walter Scheidel (مرتب). The Oxford World History of Empire. Oxford: Oxford University Press. ص. 43–72.

خصوصي اڀياس

[سنواريو]
  • Amiet, Pierre (1976). L'art d'Agadé au musée du Louvre (فرانسيسي ۾). Paris: Éditions des Musées nationaux.
  • Eppihimer, Melissa (2019). Exemplars of Kingship: Art, Tradition, and the Legacy of the Akkadians. Oxford: Oxford University Press.
  • Westenholz, Joan Goodnick (1997). Legends of the Kings of Akkade. Winona Lake: Eisenbrauns.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

33°6′N 44°6′E / 33.100°N 44.100°E / 33.100; 44.100

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اڪادي_سلطنت&oldid=407251" تان ورتل