مواد ڏانھن هلو

اڇي مک

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
نيئوماسڪيليا برگئي (Neomaskellia bergii)، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي
يوڊاموسيليس (Udamoselis) جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي
اڇي مک
اڇيون مکيون (ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم)
سائنسي درجا بندي
ڪنگڊم: جانور
تقسم: آرٿروپوڊا
درجو: حشرات
ترتيب: هيميپٽرا
ذيلي ترتيب: اسٽرنورنڪا
Superخاندان: الييروڊوئيڊيا
خاندان: الييروڊيڊي
ذيلي خاندان[1]

اليوروڊيسيني
الييروڊيني
يوڊاموسيليئني

هم معنيٰ

الييورڊيڊي


اڇي چانديءَ جهڙي مک (بيميسيا ٽيباسي; Bemisia tabaci)، جنهن کي غير رسمي طور مٺي پٽاٽي جي اڇي مک ۽ ڪپهه جي اڇي مک پڻ چيو ويندو آهي،[2] اڇين مکين جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم زرعي آفت طور سڃاتيون وڃن ٿيون.

2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ جنسي مجموعو (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.[3]

اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.[4]

هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ عام ميوي جي مک، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان آمريڪا ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري فلوريڊا ۾ پوينسيٽيا جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي قسم بي (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار قسم اي (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي ٽماٽن ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک ٽيڪساس ۽ ڪيليفورنيا جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو.

زرعي اهميت

[سنواريو]

اڇي مک فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.[5]

اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.[6]

سنڌ ۾ Bemisia tabaci خاص طور وونڻ، ٽماٽو، واڱڻ، ڀينڊي ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.[6]

حياتياتي چڪر

[سنواريو]

اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو[6].

بيميسيا ٽيباسي پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.

مادي بيميسيا ٽيباسي پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 0.10 کان 0.25 مليميٽرs (1⁄128 کان 1⁄128 in) هوندي آهي. ماديون ڊپلائيڊ هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر هيپلائيڊ هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 0.2 مليميٽرs (1⁄128 in) ۽ اوچائي 0.1 مليميٽرs (1⁄128 in) هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار انسٽار مرحلن مان گذرندو آهي.

ڪپهه جي پن تي بالغ بيميسيا ٽيباسي
سائي پن تي بالغ بيميسيا ٽيباسي

پهريون انسٽار، جنهن کي عام طور ريڙهيندڙ ٻچو (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ 0.3 مليميٽرs (1⁄64 in) ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.[7][8] هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ کل مٽائڻ (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو.

ان کان پوءِ ايندڙ ٽي انسٽار مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.[9] انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.[7]

چوٿين انسٽار کان پوءِ ٻچو سوٻٽ (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي سوٻٽ وارو مرحلو نه آهي، جيئن مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو.

بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.[9] بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 0.9 مليميٽرs (5⁄128 in) تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.[8]

ورڇ

[سنواريو]

اصلي پکيڙ

[سنواريو]
پوينسيٽيا، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.

تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک (بيميسيا ٽيباسي) جو اصل وطن غالباً ڀارت آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري گرم ۽ نيم گرم آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.[9]

هڪ مفروضو موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.[10]

اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ ٽماٽو، اسڪواش، پوينسيٽيا، ڪڪڙي، واڱڻ، ڀينڊي، بين ۽ وونڻ شامل آهن.[7] هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.[7]

متعارف ڪرايل پکيڙ

[سنواريو]

اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ دخل انداز زرعي آفت طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ فلوريڊا[8] ۽ ڪيليفورنيا[11] پڻ شامل آهن.

معاشي اثر

[سنواريو]

اڇي چانديءَ جهڙي مک (بيميسيا ٽيباسي) کي آمريڪا جون گڏيل رياستون، آسٽريليا، آفريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ دخل انداز نوع ۽ اهم زرعي آفت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. يونان ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.[12][13]

هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا فلوئم ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ ڪلوروسس، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، هني ڊيو، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو ڪاري ڦپوند جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.[9]

ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.[حوالو گهربل]

اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها جيميني وائرسن، جهڙوڪ ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس، ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس ۽ آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.[9] هن وقت اها ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.[14]

1980ع واري ڏهاڪي دوران بيميسيا ٽيباسي آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ ميڪسيڪو جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان فلوريڊا جي پوينسيٽيا جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها جارجيا، لوزيانا، ٽيڪساس، نيو ميڪسيڪو، ايريزونا ۽ ڪيليفورنيا تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.[15] اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.[وضاحت گهربل] قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.[15]

هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان ٽماٽو، اسڪواش، بروڪلي، گوبي، ڪرنب، خربوزو، وونڻ، گاجر، مٺو پٽاٽو، ڪڪڙي ۽ ڪدو سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ پوينسيٽيا، ڪريپ مرٽل، باغيچا گلاب، لينٽانا ۽ سوسن شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ سلورليف، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.[15]

نيوڪليئر ريسيپٽر

[سنواريو]

ٻين سڀني آرٿروپوڊن وانگر بيميسيا ٽيباسي ۾ پڻ ايڪڊائيسون ريسيپٽر (EcRs) موجود هوندا آهن، جيڪي مستقبل ۾ حشرات ڪش دوائن جي تياري ۽ ترقيءَ لاءِ اهم هدف ٿي سگهن ٿا.[16]

ڪارمائيڪل ۽ همڪارن 2005ع ۾ بيميسيا ٽيباسي جي ايڪڊائيسون ريسيپٽر جي ليگينڊ-بائينڊنگ ڊومين (Ligand-binding domain) جي ايڪس-ري قلمياتي بناوت (X-ray crystal structure)، جيڪا 1Z5X جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، پيش ڪئي.[16]

گڏيل جيت سنڀال

[سنواريو]

هن عام زرعي نقصانڪار جيت تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪيترائي طريقا گڏيل طور استعمال ڪري سگهجن ٿا. اهم طريقن ۾ قدرتي يا نباتاتي تيلن جو استعمال، اپهيلينڊيئي خاندان جي پيراسائٽوئيڊن جهڙن قدرتي دشمنن جو استعمال، ڦاسائيندڙ فصل (ٽريپ ڪراپ) پوکڻ، حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون (انسيڪٽ گروٿ ريگيوليٽرز) استعمال ڪرڻ ۽ مختلف قسمن جا ڦاسا (ٽريپس) لڳائڻ شامل آهن.[حوالو گهربل]

انهن مان گهڻا طريقا ٻوٽن ۽ زمين جي خاصيتن تي گهٽ اثر ڇڏين ٿا. جديد تحقيق جو ڌيان اهڙن طريقن تي آهي، جيڪي ماحول کي آلودو ڪرڻ کان سواءِ بيميسيا ٽيباسي تي ضابطو آڻي سگهن. مقصد اهو آهي ته ٻوٽن تي آباد ٿيندڙ اڇي مک جو تعداد گهٽايو وڃي، جنهن سان وائرسن جي منتقلي ۽ ٻوٽن کي ٿيندڙ نقصان ۾ به گهٽتائي اچي سگهي ٿي. اهو مقصد بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ آباديءَ جي واڌ کي محدود ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿو.[17]

حياتياتي ضابطو

[سنواريو]

روايتي حياتياتي ضابطو اڇي مک جهڙن ٻاهرين نقصانڪار جيتن جي ڊگهي مدي واري ۽ پائيدار سنڀال جو سڀ کان ڪامياب طريقو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي ڪاميابي هر هنڌ هڪجهڙي نه هوندي آهي.[18]

آمريڪا جي زرعي تحقيقاتي مرڪز جي ماهرن موجب اڇي مک جي موت جا اهم سبب ٻين جيتن جو شڪار بڻجڻ، پيراسائٽزم ۽ موسمي اثر آهن.[19] انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته حياتياتي ضابطي وارن طريقن کي حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون سان گڏ استعمال ڪرڻ سان شڪاري ۽ نقصانڪار جيتن جو تناسب بهتر ٿئي ٿو.[20] مثال طور بپروفيزن ۽ پائيريپروڪسيفن جهڙيون دوائون قدرتي دشمنن کي محفوظ رکنديون آهن، جڏهن ته روايتي حشرات ڪش دوائون فائديمند ۽ نقصانڪار ٻنهي قسمن جي جيتن کي ماري ڇڏينديون آهن.[20]

قدرتي دشمن

[سنواريو]

اڇي مک جي آباديءَ کي قدرتي طور تي شڪاري، پيراسائٽوئيڊ ۽ روڳ پيدا ڪندڙ جاندار قابو ۾ رکندا آهن.

بيميسيا ٽيباسي جا شڪاري گهٽ ۾ گهٽ آرٿروپوڊن جي اٺ مختلف حڪمن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ فائٽوسيئيڊيئي (Phytoseiidae)، ڪاڪسينيلڊيئي (Coccinellidae)، سرفيڊيئي (Syrphidae)، اينٿوڪوريڊيئي (Anthocoridae)، نيبيڊيئي (Nabidae)، ميريڊيئي (Miridae)، ڪرسوپيڊيئي (Chrysopidae) ۽ ڪونيئوپٽيريجيڊيئي (Coniopterygidae) شامل آهن.[21]

واپاري طور تي استعمال ٿيندڙ اهم شڪارين ۾ ڊيلفاسٽس پوسيليس (Delphastus pusillus)، ميڪرو لوفس ڪيليجينوسس (Macrolophus caliginosus)، ڪرسوپرلا ڪارنيا ۽ ڪرسوپرلا روفيلابرس شامل آهن.[21] ڊيلفاسٽس پوسيليس جا بالغ ۽ ٻچا اڇي مک جي زندگيءَ جي سڀني مرحلن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ڪرسوپرلا روفيلابرس رڳو نابالغ مرحلن تي حملو ڪري ٿي.[21]

اڇي مک جا ٻيا اهم قدرتي دشمن پيراسائٽوئيڊ ڀنڀريون آهن، جيڪي ميزبان جي اندر پنهنجي واڌ مڪمل ٿيڻ بعد ان کي ماري ڇڏين ٿيون. انهن ۾ Platygasteridae، Aphelinidae ۽ Eulophidae خاندان جون جنسون شامل آهن.[21]

انڪارسيا فارموسا ۽ ايريٽموسيرس ايريميڪس واپاري طور موجود ٻه اهم حياتياتي ضابطا ڪندڙ پيراسائٽوئيڊ آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ايريٽموسيرس جون جنسون بيميسيا ٽيباسي جي ڪنٽرول ۾ انڪارسيا فارموسا کان وڌيڪ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.[21]

اڇي مک جي خلاف ڪيترائي ڦڦوند پڻ قدرتي دشمن طور ڪم ڪن ٿا، جن ۾ پيسيلومائيسس فيوموسوروسيس (Paecilomyces fumosoroseus)، ايسڪرسانيا اليئروڊس (Aschersonia aleyrodis)، ورٽيسيليم ليڪاني (Verticillium lecanii) ۽ بيوويريا باسيانا (Beauveria bassiana) شامل آهن.[21] مثال طور ويرٽيسيليم ليڪاني جا اسپور بيضن تي اسپري ڪرڻ سان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو بيضا تباهه ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته بيوويريا باسيانا گهٽ گرمي پد ۽ وڌيڪ نمي واري ماحول ۾ مؤثر حياتياتي ضابطو فراهم ڪري ٿي.[21]

ڪيميائي ضابطو

[سنواريو]

قدرتي تيل

[سنواريو]

قدرتي تيل پڻ اڇي مک جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موجوده وقت ۾ پيرافين تي ٻڌل الٽرا فائن آئل بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ ٽماٽي جي پنن جي پيلي ويڙهجي وڃڻ واري وائرس جي منتقلي کي گهٽائڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.[17]

ان کان سواءِ ليمونين، سيٽرونيلال، زيتون، ڪپهه، ارنڊي، مونگ ڦلي، سويا بين، سورج مکي ۽ شگر ايپل (Annona squamosa) جي ٻجن مان حاصل ڪيل تيل به مختلف درجن تائين اثرائتا ثابت ٿيا آهن.[22]

حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون

[سنواريو]

روايتي حشرات ڪش دوائن جي مقابلي ۾ پائيريپروڪسيفن جهڙا واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿيندڙ ضابطا ڪندڙ مرڪب ڪدو، ونگي، ڪڪڙي ۽ ٻين فصلن تي اڇي مک جي آبادي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ثابت ٿيا آهن.[23]

ميخانياتي ضابطو

[سنواريو]

هٿرادو ڦاسا ۽ ڍڪ

[سنواريو]

ايل اي ڊي روشنيءَ وارا ڦاسا اڇي مک جي نگراني ۽ ضابطي لاءِ مؤثر ثابت ٿيا آهن. اهي رات جي وقت بالغ مکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا ۽ فائديمند جيتن کي نقصان نه پهچائيندا آهن.[24]

ڦاسائيندڙ فصل

[سنواريو]

ڪدو، ڪينٽالوپ ۽ ڪڪڙي جهڙا فصل اڇي مک کي پاڻ ڏانهن وڌيڪ ڇڪين ٿا، تنهنڪري انهن کي ڦاسائيندڙ فصل طور استعمال ڪري ٽماٽي جهڙن اهم فصلن کي وائرس کان بچائي سگهجي ٿو.[25]

ثقافتي ضابطو

[سنواريو]

ميزبان فصلن کي هڪ ٻئي کان مناسب فاصلي تي پوکڻ، سياري ۽ بهار جي فصلن مان ٻوٽن جا باقيات ۽ گندگاهه ختم ڪرڻ، ۽ چانديءَ جهڙي چمڪدار پلاسٽڪ ملچ جو استعمال اڇي مک جي آباد ٿيڻ کي گهٽائي سگهي ٿو.[26]

خاص طور تي ڪڪڙين واري خاندان جي فصلن ۾ اهڙا ثقافتي طريقا اسڪواش وين ييلوئنگ وائرس (SqVYV) جهڙن وائرسن جي پکڙجڻ کي به محدود ڪن ٿا.[27]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Martin, J.H.; Mound, L.A. (2007). "An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae)". Zootaxa 1492: 1–84.
  2. ↑ Shahzad, R. K.; Hasnain, M.; Naeem, M.; Aslam, M.; Sangi, A.; Khan, S. (2013). Cotton whitefly: Bemisia tabaci (Report) (انگريزي ۾). doi:10.1079/pwkb.20147801355.
  3. ↑ Tang, Xiao-Tian; Cai, Li; Yuan, Shin; Xu, Li–Li; Du, Yu–Zhou (2019). "Competitive Displacement between Bemisia tabaci MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED". Insects 11 (1): 1–12. doi:10.3390/insects11010035. PMID 31906186.
  4. ↑ Greenberg, S. M.; Legaspi, B. C.; Jones, W. A.; Enkegaard, A. (2000). "Temperature-Dependent Life History of Eretmocerus eremicus (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)". Environmental Entomology 29 (4): 851–860. doi:10.1603/0046-225X-29.4.851. https://www.researchgate.net/publication/233589603.
  5. ↑ اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2016-04-11 تي محفوظ ڪيل, 2016-05-21 تي حاصل ڪيل
  6. 1 2 3 اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2016-04-11 تي محفوظ ڪيل, 2016-05-21 تي حاصل ڪيل
  7. 1 2 3 4 Johnson, F. A.; Short, D. E.; Castner, J. L. (2005). Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage (PDF). Entomology and Nematology Department special publication 90 (revised ڇاپو). Gainesville, Florida: Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida. اصل نسخو (PDF) مان 2012-09-25 تي محفوظ ڪيل. 2011-04-22 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 3 "Bemisia tabaci (Gennadius) or Bemisia argentifolii Bellows & Perring". entnemdept.ufl.edu. 2017-12-06 تي حاصل ڪيل.
  9. 1 2 3 4 5 Brown, J. K.; Frohlich, D. R.; Rosell, R. C. (1995). "The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of Bemisia tabaci or a species complex?". Annual Review of Entomology 40 (1): 511–534. doi:10.1146/annurev.en.40.010195.002455.
  10. ↑ Azab AK; Megahed MM; EI-Mirsawi, HD (1971). "On the biology of Bemisia tabaci (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae". Bulletin de la Société entomologique d'Égypte 55: 305–315.
  11. ↑ Paine, Timothy; Bellows, Thomas; Hoddle, Mark (2019-12-27). "Silverleaf Whitefly". UCR Center for Invasive Species Research. 2022-07-09 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States". Center for Agriculture, Food and the Environment. 6 March 2015. 25 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Silverleaf Whitefly". National Invasive Species Information Center, USDA. 25 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Pheneas Ntawuruhunga; James Legg (May 2007). "New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2007-12-15 تي محفوظ ڪيل. 2012-08-12 تي حاصل ڪيل.
  15. 1 2 3 Service, A. R. National Invasive Species Information Center: Silverleaf Whitefly. United States Department of Agriculture.
  16. 1 2 Dawson, Marcia I.; Xia, Zebin (2021-06-02). "The Retinoid X Receptors and Their Ligands". Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids (Elsevier) 1821 (1): 21–56. doi:10.1016/j.bbalip.2011.09.014. NIHMSID 341742. PMID 22020178.
  17. 1 2 Schuster, D. J.; Thompson, S.; Ortega, L. D.; Polston, J. E. (2009). "Laboratory Evaluation of Products to Reduce Settling of Sweetpotato Whitefly Adults". Journal of Economic Entomology 102 (4): 1482–1489. doi:10.1603/029.102.0412. PMID 19736760. https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_2009-08_102_4/page/1482.
  18. ↑ Goolsby, J. A.; Debarro, P. J.; Kirk, A. A.; Sutherst, R. W.; Canas, L.; Ciomperlik, M. A.; Ellsworth, P. C.; Gould, J. R. et al. (2005). "Post-release evaluation of biological control of Bemisia tabaci biotype "B" in the USA and the development of predictive tools to guide introductions for other countries". Biological Control 32 (1): 70–77. doi:10.1016/j.biocontrol.2004.07.012. Bibcode: 2005BiolC..32...70G. http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1353&context=usdaarsfacpub.
  19. ↑ United States Department of Agriculture: Beyond Insecticides: Improved Methods of Whitefly Control. Retrieved March 15, 2011.
  20. 1 2 McGinnis, L. (April 5, 2006) Alternate Methods of Whitefly Control. usda.gov
  21. 1 2 3 4 5 6 7 Hoddle, Mark S. (1999). The Biology and Management of the Silverleaf Whitefly, Bemisia argentifolii Bellows and Perring (Homoptera: Aleyrodidae) on Greenhouse Grown Ornamentals آرڪائيو ڪيا ويا 2020-05-26 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  22. ↑ Lin, C. Y.; Wu, D. C.; Yu, J. Z.; Chen, B. H.; Wang, C. L.; Ko, W. H. (2009). "Control of silverleaf whitefly, cotton aphid and kanzawa spider mite with oil and extracts from seeds of sugar apple". Neotropical Entomology 38 (4): 531–536. doi:10.1590/S1519-566X2009000400016. PMID 19768275.
  23. ↑ Qureshi, M. S.; Midmore, D. J.; Syeda, S. S.; Playford, C. L. (2007). "Floating row covers and pyriproxyfen help control silverleaf whitefly Bemisia tabaci Biotype B in zucchini". Australian Journal of Entomology 46 (4): 313–319. doi:10.1111/j.1440-6055.2007.00600.x.
  24. ↑ Elstein, David (2002). New Trap To Control Silverleaf Whiteflies. USDA.
  25. ↑ Schuster, D. J. (2004). "Squash as a trap crop to protect tomato from whitefly-vectored tomato yellow leaf curl". International Journal of Pest Management 50 (4): 281–284. doi:10.1080/09670870412331284591.
  26. ↑ UC IPM Pest Management Guidelines: Peppers. December 2009.
  27. ↑ Flores, A. (2007). On the Guard Against Watermelon Vine Decline. Agricultural Research.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اڇي_مک&oldid=407649" تان ورتل