مواد ڏانھن هلو

ايڇ جي ويلز

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ايڇ جي ويلز
1920ع ۾ ويلز
1920ع ۾ ويلز
ڄمڻهربرٽ جارج ويلز
21 سيپٽمبر 1866(1866-09-21)
بروملي، ڪينٽ، انگلينڊ
وفات13 آگسٽ 1946(1946-08-13) (عمر 79 سال)
لنڊن، انگلينڊ
پيشوسانچو:Cslist
مادرِ علمرائل ڪاليج آف سائنس
صنفسائنس فڪشن، خاص طور سماجي سائنس فڪشن
موضوعسانچو:Cslist
ادبي تحريڪسماجي حقيقت نگاري
نمايان ڪمسانچو:Cslist
سرگرم سال1887–1946
زال
اولاد4، جن ۾ جي. پي. ۽ اينٿوني شامل آهن
مائٽ
صحيح
ايڇ جي ويلز
اڪيڊمڪ پسمنظر
اڪيڊمڪ نگرانٿامس هينري هڪسلي
علمي خدمتون
شعبوحياتيات

هربرٽ جارج ويلز (21 سيپٽمبر 1866ع – 13 آگسٽ 1946ع) هڪ انگريز ليکڪ هو، جنهن ڪيترين ئي صنفن ۾ گهڻو لکيو. هن چاليهه کان وڌيڪ ناول ۽ درجنين مختصر ڪهاڻيون لکيون. سندس غير افسانوي لکڻين ۾ سماجي تبصرو، سياست، تاريخ، مقبول سائنس، طنز، سوانح عمري ۽ آتم ڪهاڻي شامل هئا. ويلز اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ پنهنجي بنيادي نوعيت وارن سائنس فڪشن ناولن سبب مشهور آهي؛ کيس ڪڏهن ڪڏهن ”سائنس فڪشن جو پيءُ“ به سڏيو ويو آهي، اهڙو لقب جولس ورن ۽ هيوگو گرنسبيڪ کي به ڏنو ويو آهي.[1][2]

ليکڪ طور شهرت کان علاوه، هو پنهنجي حياتيءَ ۾ هڪ اڳتي ڏسندڙ، ايتري قدر جو پيش گوئي ڪندڙ سماجي نقاد طور به نمايان هو، جنهن پنهنجي ادبي صلاحيتن کي عالمي سطح تي ترقي پسند تصور جي واڌاري لاءِ وقف ڪيو. هڪ مستقبل شناس طور هن ڪيترائي يوٽوپيائي ڪم لکيا[3] ۽ هوائي جهازن، ٽينڪن، خلائي سفر، ايٽمي هٿيارن، سيٽلائيٽ ٽيليويزن ۽ ورلڊ وائڊ ويب جهڙي ڪنهن شيءِ جي آمد جو اڳواٽ تصور ڪيو.[4][5] سندس سائنس فڪشن ۾ وقت جو سفر، خلائي مخلوق جو حملو، نظر نه اچڻ ۽ حياتي انجنيئرنگ جهڙا تصور پيش ٿيا، ان کان اڳ جو اهي موضوع هن صنف ۾ عام ٿين.[4] برائن آلڊس ويلز کي سائنس فڪشن جو ”شيڪسپيئر“ سڏيو، جڏهن ته چارلس فورٽ کيس ”جهنگلي ڏات“ چيو.[6]

ويلز پنهنجي هر ڪم ۾ عام زندگيءَ جا تفصيل هڪ غير معمولي مفروضي سان گڏ رکي پنهنجي لکڻين کي يقين جوڳو بڻايو – جنهن کي ”ويلز جو قانون“ سڏيو ويو – ۽ ان سبب جوزف ڪانراڊ 1898ع ۾ کيس ”اي خيالي دنيا جا حقيقت نگار!“ چئي ساراهيو.[7] سندس سڀ کان نمايان سائنس فڪشن ڪمن ۾ دي ٽائيم مشين (1895)، جيڪو سندس پهريون مختصر ناول هو، دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو (1896)، دي انوزبل مين (1897)، دي وار آف دي ورلڊز (1898)، فوجي سائنس فڪشن دي وار ان دي ايئر (1907)، ۽ ڊسٽوپيائي وين دي سليپر ويڪس (1910) شامل آهن. سماجي حقيقت نگاري جا ناول، جهڙوڪ ڪپس (1905) ۽ دي هسٽري آف مسٽر پالي (1910)، جيڪي هيٺين وچولي طبقي جي انگريزي زندگي بيان ڪن ٿا، ان راءِ جو سبب بڻيا ته هو چارلس ڊڪنس جو لائق جانشين هو، پر ويلز سماجي طبقن جي وسيع حد بيان ڪئي ۽ ٽونو-بنگي (1909) ۾ سڄي انگريزي سماج جي تشخيص ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. ويلز کي ادب جو نوبل انعام لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪيو ويو.

ويلز جي شروعاتي خاص تربيت حياتيات ۾ هئي، ۽ اخلاقي معاملن بابت سندس سوچ ڊاروني تناظر ۾ ٿي.[8] هو ننڍي عمر کان ئي هڪ کليل سوشلسٽ پڻ هو، ۽ اڪثر ڪري، پر هميشه نه جيئن پهرين عالمي جنگ جي شروعات ۾، امن پسند خيالن سان همدردي رکندو هو.[9][10] پنهنجي بالغ زندگيءَ جي گهڻي حصي ۾ هو يوجينڪس ۽ غير رضاڪاراڻي رحمدلاڻي موت جو پرجوش حامي رهيو، ۽ ”ناڪاميءَ جي نس بندي“ کي سوشلزم جي ڪاميابي لاءِ ضروري شرط طور پيش ڪندو رهيو؛ اهڙو موقف هن 1940ع تائين وڏي حد تائين واپس ورتو هو.[11] پنهنجي آخري سالن ۾ هن افسانوي ادب گهٽ لکيو ۽ وڌيڪ اهڙا ڪم لکيا جن ۾ سندس سياسي ۽ سماجي خيال بيان ٿيل هئا، ڪڏهن ڪڏهن هو پنهنجو پيشو صحافي ڄاڻائيندو هو. ويلز ذيابطيس جو مريض هو ۽ 1934ع ۾ خيرات اداري دي ڊائبيٽڪ ايسوسيئيشن (ڊائبيٽيز يو ڪي) جو گڏيل باني ٿيو.[12]

زندگي

[سنواريو]

شروعاتي زندگي

[سنواريو]
نوجوان ويلز، جنهن کي ”برٽي“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ت. 1870s

هربرٽ جارج ويلز 21 سيپٽمبر 1866ع تي بروملي، ڪينٽ، ۾ 162 هاءِ اسٽريٽ تي ائٽلس هائوس ۾ ڄائو. سندس خاندان کيس ”برٽي“ سڏيندو هو. هو جوزف ويلز ۽ ساره نيل جو چوٿون ۽ آخري ٻار هو. جوزف ويلز اڳوڻو گهريلو باغبان هو ۽ ان وقت دڪاندار ۽ پيشور ڪرڪيٽر هو، جڏهن ته ساره نيل اڳوڻي گهريلو نوڪرياڻي هئي. ورثي ۾ مليل رقم سبب خاندان هڪ دڪان حاصل ڪيو، جتي اهي چيني ٿانوَ ۽ راندين جو سامان وڪڻندا هئا، پر اهو ڪاروبار جزوي طور ان ڪري نه وڌي سگهيو جو سامان پراڻو ۽ ڳريل هو ۽ هنڌ به مناسب نه هو. جوزف ويلز ٿوري آمدني ڪمائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر ان مان تمام ٿورو حصو دڪان مان ايندو هو؛ کيس ڪينٽ ڪائونٽي ٽيم لاءِ پيشور ڪرڪيٽ کيڏڻ مان به غير مستقل رقم ملندي هئي.[13]

نوجوان ويلز جي زندگيءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو 1874ع جو حادثو هو، جنهن سبب سندس ٽنگ ڀڄي پئي ۽ هو بستري تي پئجي ويو. وقت گذارڻ لاءِ هن مقامي لائبريريءَ جا ڪتاب پڙهڻ شروع ڪيا، جيڪي سندس پيءُ هن لاءِ آڻيندو هو. جلد ئي هو انهن ٻين دنيائن ۽ زندگين سان گهڻو وابسته ٿي ويو، جن تائين ڪتابن کيس رسائي ڏني؛ انهن ڪتابن سندس لکڻ جي خواهش کي به اڀاريو. ساڳئي سال هو ٿامس مورلي جي ڪمرشل اڪيڊمي ۾ داخل ٿيو، جيڪا 1849ع ۾ قائم ٿيل هڪ خانگي اسڪول هئي ۽ مورلي جي اڳوڻي اسڪول جي ڏيوالي نڪرڻ کان پوءِ قائم ٿي هئي. تعليم بي قاعده هئي، ۽ نصاب، ويلز بعد ۾ چيو، گهڻو ڪري ڪاپر پليٽ هٿ اکر پيدا ڪرڻ ۽ واپارين لاءِ ڪارائتي قسمن جي حسابن ڪرڻ تي مرڪوز هو. ويلز 1880ع تائين مورلي جي اڪيڊمي ۾ رهيو. 1877ع ۾ سندس پيءُ، جوزف ويلز، جي ران جي هڏي ڀڄي پئي. ان حادثي عملي طور جوزف جي ڪرڪيٽر طور ڪيريئر کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ دڪاندار طور سندس پوءِ واري آمدني خاندان جي آمدني جي بنيادي ذريعي جي نقصان جي تلافي لاءِ ڪافي نه هئي.[14]

ويلز 1887–88ع جو سيارو سسڪس ۾ اپارڪ ۾ صحت ياب ٿيندي گذاريو، جتي سندس ماءُ، ساره، گهر سنڀاليندڙ هئي.[15]

هاڻي مالي طور پاڻ کي سهارو ڏيڻ جي قابل نه رهڻ ڪري، خاندان پنهنجي پٽن کي مختلف پيشَن ۾ شاگرد طور رکڻ جي ڪوشش ڪئي.[16] 1880ع کان 1883ع تائين ويلز سائوٿ سي ۾ هائيڊز ڊريپري ايمپوريم ۾ ڪپڙي جو وڪرو ڪندڙ طور ناخوشگوار شاگردي ڪئي.[17] هائيڊز ۾ سندس تجربا، جتي هو تيرهن ڪلاڪ ڪم ڪندو هو ۽ ٻين شاگردن سان گڏ ڊارميٽري ۾ سمهندو هو، بعد ۾ سندس ناولن دي ويلز آف چانس، دي هسٽري آف مسٽر پالي، ۽ ڪپس لاءِ الهام بڻيا، جيڪي ڪپڙي جي دڪاندار جي شاگرد جي زندگي ڏيکارين ٿا ۽ سماج ۾ دولت جي ورڇ تي تنقيد پڻ پيش ڪن ٿا.

ويلز جي والدين جي شاديءَ ۾ ڇڪتاڻ هئي، جنهن جو وڏو سبب اهو هو ته سندس ماءُ پروٽيسٽنٽ هئي ۽ پيءُ آزاد فڪر وارو هو. جڏهن سندس ماءُ ليڊي جي نوڪرياڻي طور ڪم تي واپس وئي (اپارڪ ۾، ويسٽ سسڪس جي هڪ ڏيهي گهر ۾)، تڏهن نوڪريءَ جي شرطن مان هڪ اهو هو ته کيس پنهنجي مڙس ۽ ٻارن لاءِ رهائش جي جاءِ رکڻ جي اجازت نه هوندي. ان کان پوءِ هوءَ ۽ جوزف الڳ زندگيون گذارڻ لڳا، جيتوڻيڪ اهي هڪ ٻئي سان وفادار رهيا ۽ ڪڏهن به طلاق نه ورتائون. نتيجي طور، هربرٽ جون ذاتي تڪليفون وڌيون، ڇاڪاڻ ته هو پوءِ ڪپڙي جي وڪرو ڪندڙ طور ناڪام ٿيو ۽ بعد ۾ ڪيمسٽ جي مددگار طور پڻ ناڪام ٿيو. بهرحال، اپارڪ ۾ هڪ شاندار لائبريري هئي، جنهن ۾ هو پاڻ کي غرق ڪري ڇڏيائين، ۽ هن ڪيترائي ڪلاسيڪي ڪم پڙهيا، جن ۾ افلاطون جي ريپبلڪ، ٿامس مور جي يوٽوپيا، ۽ ڊينيئل ڊيفو جا ڪم شامل هئا.[18] جڏهن هو افسانوي ادب جي هڪ جدا صنف طور سائنس فڪشن جو پهريون اڳواڻ بڻيو، تڏهن ويلز پنهنجي ڪمن جي حوالي سان ميري شيلي جي فرينڪنسٽائن جو ذڪر ڪندي لکيو تہ ”اهي اهڙي لکڻين جي طبقي سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ فرينڪنسٽائن جي ڪهاڻي شامل آهي.“[19]

استاد

[سنواريو]
مڊهرسٽ، ويسٽ سسڪس، ۾ يادگاري تختي، جيڪا ان هنڌ کي ظاهر ڪري ٿي جتي ويلز 1883ع ۽ 1884ع جي وچ ۾ مڊهرسٽ گرامر اسڪول ۾ استاد طور رهائش پذير هو

آڪٽوبر 1879ع ۾ ويلز جي ماءُ، هڪ پري جي مائٽ آرٿر وليمز وسيلي، هن لاءِ سومرسيٽ جي ووڪي ۾ نيشنل اسڪول ۾ شاگرد-استاد طور شامل ٿيڻ جو بندوبست ڪيو، يعني اهڙو وڏو شاگرد جيڪو ننڍن ٻارن کي پڙهائيندو هو.[17] ساڳئي سال ڊسمبر ۾، بهرحال، وليمز کي پنهنجي قابليتن ۾ بي قاعدگين سبب برطرف ڪيو ويو ۽ ويلز کي اپارڪ واپس موڪليو ويو. ويجهي مڊهرسٽ ۾ هڪ ڪيمسٽ وٽ مختصر شاگردي ۽ مڊهرسٽ گرامر اسڪول ۾ بورڊر طور اڃا به مختصر رهائش کان پوءِ، هن هائيڊز ۾ پنهنجي شاگردي جا ڪاغذ صحيح ڪيا. 1883ع ۾ ويلز پنهنجي والدين کي قائل ڪيو ته کيس شاگردي مان آزاد ڪن، ۽ هن مڊهرسٽ گرامر اسڪول طرفان ٻيهر پيش ڪيل شاگرد-استاد ٿيڻ جو موقعو قبول ڪيو؛ سندس اڳوڻي مختصر رهائش دوران لاطيني ۽ سائنس ۾ سندس مهارت ياد رکي وئي هئي.[13][17]

سائوٿ سي ۾ گذاريل سال ان وقت تائين سندس زندگيءَ جا سڀ کان وڌيڪ ڏکيا سال هئا، پر مڊهرسٽ گرامر اسڪول ۾ عهدو حاصل ڪرڻ جي خوش قسمتي سبب ويلز پنهنجي خود تعليم سنجيدگيءَ سان جاري رکي سگهيو.[13] ايندڙ سال ويلز کي لنڊن ۾ نارمل اسڪول آف سائنس، جيڪو بعد ۾ رائل ڪاليج آف سائنس، سائوٿ ڪينسنگٽن ٿيو ۽ پوءِ امپيريل ڪاليج لنڊن جو حصو بڻيو، ۾ اسڪالرشپ ملي، جتي هن ٿامس هينري هڪسلي جي نگرانيءَ هيٺ حياتيات پڙهي. اڳوڻي شاگرد طور هن بعد ۾ رائل ڪاليج آف سائنس ايسوسيئيشن قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن جو هو 1909ع ۾ پهريون صدر بڻيو. ويلز پنهنجي نئين اسڪول ۾ 1887ع تائين پڙهيو، ۽ اسڪالرشپ سبب کيس هفتي ۾ 21 شلنگ، يعني هڪ گني، ملندي هئي. هي رقم آرامده هجڻ کپندي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت ڪيترن پورهيت طبقي جي خاندانن جي سڄي گهريلو آمدني ”لڳ ڀڳ هڪ پائونڊ هفتي ۾“ هوندي هئي،[20] پر پنهنجي Experiment in Autobiography ۾ ويلز مسلسل بکيو رهڻ جو ذڪر ڪري ٿو، ۽ حقيقت ۾ ان وقت جون سندس تصويرون هڪ تمام سنهي ۽ غذائي کوٽ ۾ مبتلا نوجوان کي ظاهر ڪن ٿيون.[21]

هو جلد ئي اسڪول جي بحث مباحثي واري سوسائٽي ۾ داخل ٿيو. اهي سال سماج جي ممڪن سڌاري ۾ سندس دلچسپيءَ جي شروعات ظاهر ڪن ٿا. شروع ۾ هن موضوع کي افلاطون جي ريپبلڪ وسيلي ڏٺو، پر جلد ئي هو سوشلزم جي همعصر خيالن ڏانهن مڙيو، جيڪي نئين قائم ٿيل فيبين سوسائٽي ۽ وليم مورس جي گهر ڪيلمسڪاٽ هائوس ۾ ڏنل مفت ليڪچرن ۾ پيش ٿيندا هئا. هو دي سائنس اسڪول جرنل جي باني ماڻهن مان پڻ هو، جيڪو هڪ اسڪولي رسالو هو، جنهن کيس ادب ۽ سماج بابت پنهنجا خيال ظاهر ڪرڻ سان گڏ افسانوي ادب ۾ هٿ آزمائڻ جو موقعو ڏنو؛ سندس ناول دي ٽائيم مشين جو اڳوڻو روپ رسالي ۾ ”دي ڪرونڪ آرگوناٽس“ جي عنوان هيٺ شايع ٿيو. 1886–87ع جو تعليمي سال سندس پڙهائيءَ جو آخري سال هو.

ويلز لنڊن ۾ پڙهندي، ت. 1890ع

1888ع دوران ويلز اسٽوڪ-آن-ٽرينٽ ۾ رهيو، جتي هو باسفورڊ ۾ رهندو هو. دي پوٽريز جو منفرد ماحول يقيناً الهام جو ذريعو هو. هن علائقي مان هڪ دوست کي خط ۾ لکيو ته ”هن ضلعي مون تي زبردست اثر وڌو“. سمجهيو وڃي ٿو ته دي وار آف دي ورلڊز ۾ سندس ڪجهه بيانن جو الهام هتي گذاريل مختصر وقت مان آيو، جڏهن هن شهر مٿان لوهه جي ڀٽين کي ٻرندي ڏٺو، جيڪي آسمان ۾ وڏيون ڳاڙهيون روشنيون اڇلائينديون هيون. دي پوٽريز ۾ سندس رهائش جو نتيجو خوفناڪ مختصر ڪهاڻي ”دي ڪون“ (1895، سندس مشهور دي ٽائيم مشين جي همعصر) پڻ هئي، جيڪا شهر جي اتر ۾ قائم آهي.

ڪجهه وقت پڙهائڻ کان پوءِ—هو ٿوري عرصي لاءِ ويلز ۾ هولٽ اڪيڊمي جي عملي ۾ شامل هو[22]—ويلز لاءِ تعليمي اصولن ۽ طريقن بابت پنهنجي ڄاڻ وڌائڻ ضروري ٿي پيو ۽ هو ڪاليج آف پريسيپٽرز (ڪاليج آف ٽيچرز) ۾ داخل ٿيو. بعد ۾ هن ان ڪاليج مان Licentiate ۽ فيلوشپ FCP ڊپلوما حاصل ڪيا. 1890ع تائين وڃي ويلز لنڊن يونيورسٽي ايڪسٽرنل پروگرام مان حيوانيات ۾ بيچلر آف سائنس جي ڊگري حاصل ڪئي. 1889–90ع ۾ هن لنڊن جي هينلي هائوس اسڪول ۾ استاد طور عهدو حاصل ڪيو، جتي هن اي. اي. ملن کي پڙهايو، جنهن جو پيءُ اهو اسڪول هلائيندو هو.[23][24] سندس پهريون شايع ٿيل ڪم ٻن جلدن ۾ Text-Book of Biology (1893) هو.[25]

نارمل اسڪول آف سائنس ڇڏڻ کان پوءِ ويلز آمدنيءَ جي ذريعي کان محروم ٿي ويو. سندس چاچي ميري، جيڪا سندس پيءُ جي سالِي هئي، کيس ڪجهه وقت لاءِ پاڻ وٽ رهڻ جي دعوت ڏني، جنهن سندس رهائش جو فوري مسئلو حل ڪري ڇڏيو. پنهنجي چاچي وٽ رهائش دوران هن جي دلچسپي سندس ڌيءَ، ازابيل، ۾ وڌندي وئي، جنهن سان هن بعد ۾ محبت ڪئي ۽ شادي ڪئي. پئسا ڪمائڻ لاءِ هن رسالن، جهڙوڪ دي پال مال گزيٽ، لاءِ مختصر مزاحيه مضمون لکڻ شروع ڪيا، جن کي بعد ۾ سيليڪٽ ڪنورسيشنز وٿ اين انڪل (1895) ۽ سرٽن پرسنل ميٽرز (1897) ۾ گڏ ڪيو ويو. صحافت جي هن انداز ۾ ويلز ايترو گهڻو پيداوار ڏيندڙ بڻيو جو سندس ڪيترائي شروعاتي ٽڪرا اڃا تائين سڃاڻپ ۾ نه آيا آهن. ڊيوڊ سي. سمٿ موجب:

ويلز جا اڪثر وقتي ٽڪرا گڏ نه ڪيا ويا آهن، ۽ ڪيترن کي ته سندس طور سڃاتو به نه ويو آهي. ويلز کي لڳ ڀڳ 1896ع کان پوءِ تائين خودبخود اهڙو باءِ لائن نه ملندو هو، جيڪو سندس شهرت گهري ٿي. ... نتيجي طور، سندس ڪيترائي شروعاتي ٽڪرا اڻڄاتل آهن. ظاهر آهي ته ويلز جا ڪيترائي شروعاتي مواد گم ٿي ويا آهن.[26]

انهن مختصر ٽڪرن ۾ ڪاميابيءَ کيس ڪتابي ڊيگهه جا ڪم لکڻ لاءِ همٿايو، ۽ هن 1895ع ۾ پنهنجو پهريون ناول دي ٽائيم مشين شايع ڪيو.[27]

ذاتي زندگي

[سنواريو]
141 ميئبري روڊ، ووڪنگ، جتي ويلز مئي 1895ع کان 1896ع جي آخر تائين رهيو[28]

1891ع ۾ ويلز پنهنجي سوٽ ازابيل ميري ويلز (1865–1931؛ 1902ع کان ازابيل ميري سمٿ) سان شادي ڪئي.[29] ٻنهي 1894ع ۾ الڳ ٿيڻ تي اتفاق ڪيو، جڏهن ويلز پنهنجي شاگردن مان هڪ، ايمي ڪيٿرين رابنس (1872–1927؛ بعد ۾ جين جي نالي سان مشهور)، سان محبت ۾ پئجي ويو. مئي 1895ع ۾ هوءَ هن سان گڏ ووڪنگ، سري، منتقل ٿي. اهي شهر جي مرڪز ۾ ميئبري روڊ تي ڪرائي جي گهر ”لنٽن“ (هاڻي نمبر 141) ۾ لڳ ڀڳ 18 مهينن کان ٿورو گهٽ عرصو رهيا، ۽ آڪٽوبر 1895ع ۾ سينٽ پئنڪرس رجسٽر آفيس ۾ شادي ڪيائون.[30] ووڪنگ ۾ سندس مختصر عرصو شايد سندس سڄي لکڻ واري ڪيريئر جو سڀ کان وڌيڪ تخليقي ۽ پيداوار وارو دور هو؛ اتي رهندي هن دي وار آف دي ورلڊز ۽ دي ٽائيم مشين جي رٿابندي ڪئي ۽ لکيو، دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو مڪمل ڪيو، دي ونڊرفل وزٽ ۽ دي ويلز آف چانس لکيا ۽ شايع ڪيا، ۽ ٻه ٻيا شروعاتي ڪتاب، وين دي سليپر ويڪس ۽ لو اينڊ مسٽر ليوشام، لکڻ شروع ڪيا.[30][31]

ويلز جي ٻي زال، ايمي ڪيٿرين ”جين“ ويلز

1896ع جي آخر اونهاري ۾، ويلز ۽ جين ورسيسٽر پارڪ، ڪنگسٽن اپان ٿيمز جي ويجهو، هڪ وڏي گهر ۾ ٻن سالن لاءِ منتقل ٿيا؛ اهو سلسلو تڏهن ختم ٿيو جڏهن سندس خراب صحت کين فوڪ اسٽون ويجهو سينڊگيٽ کڻي وئي، جتي هن 1901ع ۾ وڏو خانداني گهر، اسپيڊ هائوس، تعمير ڪيو. جين مان هن کي ٻه پٽ ٿيا: جارج فلپ، جنهن کي ”گپ“ سڏيو ويندو هو (1901–1985)، ۽ فرينڪ رچرڊ (1903–1982)، جيڪو فلم ڊائريڪٽر سائمن ويلز جو ڏاڏو هو. جين 6 آڪٽوبر 1927ع تي ڊنمائو ۾ 55 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي، جنهن ويلز کي تمام گهڻو صدمو ڏنو. سندس لاش کي گولڊرز گرين ۾ ساڙيو ويو، جتي جوڙي جا دوست، جن ۾ جارج برنارڊ شا به شامل هو، موجود هئا.

ويلز جا ڪيترائي عشقيه معاشقا هئا.[32] ڊوروٿي رچرڊسن سندس دوست هئي، جنهن سان سندس مختصر معاشقو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1907ع ۾ حمل ۽ اسقاط حمل ٿيو. ويلز جي زال رچرڊسن جي اسڪولي ساٿي رهي هئي.[33] ڊسمبر 1909ع ۾ کيس ليکڪا ايمبر ريوز مان هڪ ڌيءَ، اينا-جين، ڄائي،[34] جنهن جي والدين، وليم ۽ ماڊ پيمبر ريوز، سان ويلز جي ملاقات فيبين سوسائٽي وسيلي ٿي هئي. ايمبر ان ئي سال جولاءِ ۾ وڪيل جي. آر. بلانڪو وائٽ سان شادي ڪئي هئي، جنهن جو بندوبست جزوي طور ويلز به ڪيو هو. جڏهن بيٽرس ويب ويلز جي ايمبر سان ”گندي سازش“ تي ناپسنديدگي ظاهر ڪئي، تڏهن هن جواب ۾ پنهنجي 1911ع جي ناول دي نيو ميڪياويلي ۾ بيٽرس ويب ۽ سندس مڙس سڊني ويب کي ”آلٽيئورا ۽ آسڪر بيلي“ طور طنزيه نموني پيش ڪيو، جيڪي تنگ نظر، بورجوا هٿ چراند ڪندڙ جوڙو هئا. 1910ع ۽ 1913ع جي وچ ۾ ناول نگار ايلزبيٿ فان آرنم سندس محبوبائن مان هڪ هئي.[35] 1914ع ۾، هن کي ناول نگار ۽ نسائيت پسند ريبيڪا ويسٽ مان پٽ اينٿوني ويسٽ (1914–1987) ڄائو، جيڪا هن کان 26 سال ننڍي هئي.[36] 1920–21ع ۾، ۽ پوءِ سندس وفات تائين وقفي وقفي سان، هن جو آمريڪي پيدائش روڪٿام جي ڪارڪن مارگريٽ سينگر سان معاشقو رهيو.[37]

1924ع ۽ 1933ع جي وچ ۾، ويلز پنهنجي کان 22 سال ننڍي ڊچ سياح ۽ ليکڪا اوڊيٽ ڪيون سان گڏ رهيو، جنهن سان هو فرانس جي گراس ۾ گڏجي ٺاهيل گهر لو پيدو ۾ رهندو هو. ويلز پنهنجو سڀ کان ڊگهو ڪتاب دي ورلڊ آف وليم ڪلسولڊ (1926) هن جي نالي منسوب ڪيو.[38] 1920ع ۾ روس ۾ ميڪسم گورڪي سان ملڻ دوران، هو گورڪي جي محبوبه مورا بڊبرگ سان همبستر ٿيو،[39] جيڪا ان وقت اڃا ڪائونٽيس بينڪندورف هئي ۽ هن کان 27 سال ننڍي هئي. 1933ع ۾، جڏهن هوءَ گورڪي کي ڇڏي لنڊن لڏي آئي، تڏهن انهن جو تعلق ٻيهر شروع ٿيو ۽ هن ويلز جي آخري بيماري دوران سندس سنڀال ڪئي. ويلز بار بار هن کان شاديءَ جي درخواست ڪئي، پر بڊبرگ سندس تجويزون سختيءَ سان رد ڪيون.[40][41]

Experiment in Autobiography (1934) ۾ ويلز لکيو: ”مان ڪڏهن به وڏو عاشق نه رهيو آهيان، جيتوڻيڪ مون ڪيترن ماڻهن سان تمام گهري محبت ڪئي آهي.“[42] ڊيوڊ لاج جو ناول A Man of Parts (2011) – جيڪو ليکڪ جي نوٽ موجب ”حقيقي ذريعن تي ٻڌل داستان“ آهي – مٿي ذڪر ڪيل عورتن ۽ ٻين سان ويلز جي لاڳاپن جو هڪ قائل ڪندڙ ۽ عام طور تي همدرداڻو بيان پيش ڪري ٿو.[43]

مصور

[سنواريو]

ويلز پنهنجي خيالن ۽ احساسن جي اظهار جو هڪ ذريعو تصويرون ۽ خاڪا ٺاهڻ کي به بڻايو. سندس ڪيترائي خاڪا ۽ ڊرائنگون سندس ذاتي ڊائرين جي شروعاتي ۽ عنوان وارن صفحن تي ملن ٿيون، جن جا موضوع سياسي تبصرن کان وٺي پنهنجي همعصر اديبن بابت راءِ ۽ ان وقت جي رومانوي لاڳاپن تائين پکڙيل هئا. ايمي ڪيٿرين، جنهن کي هو ”جين“ سڏيندو هو، سان شادي دوران هن وڏي تعداد ۾ تصويرون ٺاهيون، جن مان ڪيترين ۾ سندن ازدواجي زندگي بابت سڌا تبصرا شامل هئا. ان دور ۾ هو انهن تصويرن کي ”پڪشواز“ (picshuas) سڏيندو هو.[44] ويلز جي انهن ”پڪشواز“ تي ڪيترن سالن کان محققن تحقيق ڪئي آهي، ۽ 2006ع ۾ ان موضوع تي هڪ ڪتاب پڻ شايع ٿيو.[45]

ليکڪ

[سنواريو]
ووڪنگ ۾ دي وار آف دي ورلڊز جي ٽرائپاڊ جو مجسمو. هي ڪتاب انسانذات ۽ زمين کان ٻاهرين نسل جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي بنيادي تصويرڪشي آهي.

سندس ڪجهه شروعاتي ناول، جن کي ”سائنسي رومانس“ چيو ويندو آهي، سائنس فڪشن ۾ هاڻي ڪلاسيڪي سمجهيا ويندڙ ڪيترائي موضوع ايجاد ڪيا. اهڙا ڪم دي ٽائيم مشين، دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو، دي انوزبل مين، دي وار آف دي ورلڊز، وين دي سليپر ويڪس ۽ دي فرسٽ مين ان دي مون آهن. هن حقيقت پسند ناول پڻ لکيا، جن کي تنقيدي ساراهه ملي، جن ۾ ڪپس ۽ ايڊورڊي دور دوران انگريزي ثقافت تي تنقيد ڪندڙ ٽونو-بنگي شامل آهن. ويلز درجنين مختصر ڪهاڻيون ۽ ناوليٽ پڻ لکيا، جن ۾ ”دي فلاورنگ آف دي اسٽرينج آرڪڊ“ شامل آهي، جنهن ڊارون جي انقلابي نباتاتي خيالن جو مڪمل اثر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ ان کان پوءِ ”دي ڪنٽري آف دي بلائنڊ“ (1904ع) جهڙيون ڪيتريون بعد واريون ڪاميابيون آيون.[46]

ليکڪ جيمس اي. گن دليل ڏنو ته سائنس فڪشن صنف ۾ ويلز جي اهم ڀاڱيدارين مان هڪ سندس طريقو هو، جنهن کي هن ويلز جو ”خيالن جو نئون نظام“ چيو.[47] گن جي راءِ هئي ته ليکڪ کي هميشه ڪهاڻي کي جيترو ٿي سگهي اعتبار جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيتوڻيڪ ليکڪ ۽ پڙهندڙ ٻنهي کي خبر هجي ته ڪجهه عنصر ناممڪن آهن؛ اهڙي طرح پڙهندڙ خيالن کي اهڙي شيءِ طور قبول ڪري سگهي ٿو جيڪا واقعي ٿي سگهي ٿي. اڄ ان کي ”قابلِ قبول ناممڪن“ ۽ ”يقين جي عارضي معطلي“ چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ قياسي افسانوي ادب ۾ نه نظر نه اچڻ نئون هو ۽ نه وقت جو سفر، پر ويلز انهن تصورن ۾ حقيقت پسندي جو احساس شامل ڪيو، جن سان پڙهندڙ اڳ واقف نه هئا. هن اهڙي گاڏي استعمال ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو، جيڪا هلائيندڙ کي ارادي ۽ چونڊ سان وقت ۾ اڳتي يا پوئتي سفر ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.[48] ويلز جو ٺاهيل اصطلاح ”ٽائيم مشين“ اهڙي گاڏي لاءِ لڳ ڀڳ عالمي طور استعمال ٿئي ٿو.[18] هن وضاحت ڪئي ته دي ٽائيم مشين لکندي هن محسوس ڪيو ته ”جيڪا ڪهاڻي مون کي ٻڌائڻي هئي، اها جيتري وڌيڪ ناممڪن هئي، اوترو ئي ان جو پس منظر عام هجڻ لازمي هو، ۽ جن حالتن ۾ مون هاڻي ٽائيم ٽريولر کي رکيو، اهي سڀ مضبوط مٿئين طبقي جي آرامن بابت منهنجي تصور ۾ ايندڙ شيون هيون.“[49] ”ويلز جي قانون“ ۾، سائنس فڪشن ڪهاڻي ۾ صرف هڪ غيرمعمولي مفروضو هجڻ گهرجي. تنهنڪري ناممڪن ڳالهين جي جواز طور هن سائنسي خيال ۽ نظريا استعمال ڪيا. ويلز جي ”قانون“ بابت سڀ کان مشهور بيان سندس 1934ع ۾ شايع ٿيل ڪمن جي مجموعي جي تعارف ۾ اچي ٿو:

جيئن ئي جادوئي چال ٿي وڃي، فئنٽسي ليکڪ جو سڄو ڪم اهو هوندو آهي ته باقي هر شيءِ انساني ۽ حقيقي رکي. سادي تفصيلن جا لمس لازمي آهن ۽ مفروضي سان سخت وابستگي پڻ. بنيادي مفروضي کان ٻاهر ڪا به اضافي فئنٽسي ايجاد کي فوراً غيرذميواراڻي بيوقوفيءَ جو رنگ ڏئي ٿي.[50][51]

ڊاڪٽر گرفن / دي انوزبل مين هڪ ذهين تحقيقي سائنسدان آهي، جيڪو نظر نه اچڻ جو طريقو دريافت ڪري ٿو، پر پاڻ کي اهو عمل واپس ڪرڻ ۾ ناڪام ڏسي ٿو. بي ترتيب ۽ غيرذميواراڻي تشدد جو شوقين، گرفن خوفناڪ افسانوي ادب جو هڪ علامتي ڪردار بڻجي ويو آهي.[52] دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو ۾ هڪ ٻيڙي ٻڏي ويل ماڻهو ڊاڪٽر مورو جي ٻيٽ واري گهر تي ڇڏي ڏنو وڃي ٿو، جتي ڊاڪٽر مورو، هڪ پاڳل سائنسدان، جانورن مان زنده چير ڦاڙ وسيلي انسان جهڙيون هائبرڊ مخلوقون پيدا ڪري ٿو.[53] اپ لفٽ جي سڀ کان شروعاتي تصويرڪشي طور، هي ناول ڪيترن فلسفيانه موضوعن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ درد ۽ ظلم، اخلاقي ذميواري، انساني سڃاڻپ، ۽ فطرت ۾ انساني مداخلت شامل آهن.[54] دي فرسٽ مين ان دي مون ۾ ويلز فلڪياتي جسمن جي وچ ۾ ريڊيو رابطي جو خيال استعمال ڪيو، جيڪو نيڪولا ٽيسلا جي ان دعويٰ کان متاثر پلاٽ جو نقطو هو ته هن مريخ مان ريڊيو سگنل حاصل ڪيا هئا.[55] سائنس فڪشن کان علاوه، ويلز اهڙا ڪم پڻ پيدا ڪيا جيڪي اساطيري مخلوقن سان لاڳاپيل هئا، جهڙوڪ دي ونڊرفل وزٽ (1895ع) ۾ فرشتو ۽ دي سي ليڊي (1902ع) ۾ جلپري.[56] جيتوڻيڪ ٽونو-بنگي سائنس فڪشن ناول نه آهي، پر ريڊيو ايڪٽو زوال ان ۾ ننڍو پر نتيجا ڏيندڙ ڪردار ادا ڪري ٿو. ريڊيو ايڪٽو زوال دي ورلڊ سيٽ فري (1914ع) ۾ گهڻو وڏو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيڪو ڪتاب فريڊرڪ سوڊي کي منسوب آهي، جنهن کي ريڊيو ايڪٽو آئسوٽوپن جي وجود کي ثابت ڪرڻ تي نوبل انعام مليو.[57] هن ڪتاب ۾ يقيناً ويلز جي سڀ کان وڏي پيش گوئي واري ڪاميابي شامل آهي، يعني ايٽمي هٿيار جو پهريون بيان، جنهن کي هن ”ائٽم بم“ سڏيو.[57][58] ان وقت جا سائنسدان چڱيءَ طرح ڄاڻندا هئا ته ريڊيم جو قدرتي زوال هزارين سالن دوران آهستي آهستي توانائي خارج ڪري ٿو. خارج ٿيڻ جي رفتار عملي استعمال لاءِ تمام سست آهي، پر خارج ٿيندڙ ڪل مقدار تمام وڏي آهي. ويلز جو ناول هڪ اڻ ڄاڻايل ايجاد جي چوڌاري گهمي ٿو، جيڪا ريڊيو ايڪٽو زوال جي عمل کي تيز ڪري ٿي، ۽ اهڙا بم پيدا ڪري ٿي جيڪي عام تيز ڌماڪيدار مادَن کان وڌيڪ قوت سان نه ڦاٽندا آهن، پر ڏينهن جا ڏينهن ”ڦاٽندا رهندا“ آهن. ”ويهين صديءَ جي شروعاتي ماڻهن لاءِ ان کان وڌيڪ واضح ڪا ڳالهه نه ٿي سگهي ها ته جنگ ڪيتري تيزيءَ سان ناممڪن ٿيندي پئي وڃي ... [پر] انهن اهو نه ڏٺو، جيستائين ائٽم بم سندن لرزندڙ هٿن ۾ ڦاٽا.“[58] 1932ع ۾ طبعيات دان ۽ ايٽمي سلسلي واري ردعمل جو تصور پيش ڪندڙ ليو سزلارڊ دي ورلڊ سيٽ فري پڙهيو؛ اهو ساڳيو سال هو جڏهن سر جيمس چاڊوڪ نيوٽران دريافت ڪيو. سزلارڊ پنهنجي يادگيرين ۾ لکيو ته هن ڪتاب ”مون تي تمام وڏو اثر“ ڇڏيو.[59] 1934ع ۾ سزلارڊ پنهنجا سلسلي واري ردعمل بابت خيال برطانوي وار آفيس ۽ پوءِ ائڊمرلٽي وٽ کڻي ويو، ۽ پنهنجي پيٽنٽ کي ائڊمرلٽي جي حوالي ڪيو ته جيئن اها خبر وسيع سائنسي برادريءَ تائين نه پهچي. هن لکيو: ”اهو ڄاڻندي ته هي [سلسلي وارو ردعمل] ڇا معنيٰ رکي ٿو—۽ مون اهو ڄاتو، ڇاڪاڻ ته مون ايڇ. جي. ويلز پڙهيو هو—مان نه چاهيندو هوس ته هي پيٽنٽ عام ٿئي.“[57]

چنڊ جي پري واري پاسي تي واقع ايڇ. جي. ويلز کڏ جو نالو 1970ع ۾ دي فرسٽ مين ان دي مون (1901ع) جي ليکڪ جي نالي پٺيان رکيو ويو.

ويلز غير افسانوي ادب پڻ لکيو. سندس پهريون غير افسانوي بيسٽ سيلر انساني زندگي ۽ سوچ تي مشيني ۽ سائنسي ترقي جي ردعمل بابت اڳڪٿيون (1901ع) هو. جڏهن اهو پهريون ڀيرو رسالي ۾ سلسليوار شايع ٿيو ته ان جو ذيلي عنوان ”پيش گوئي ۾ هڪ تجربو“ هو، ۽ ان کي سندس سڀ کان واضح مستقبل پرست ڪم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ فوري سياسي پيغام اهو هو ته سماج جا مراعات يافته طبقا ٻين طبقن جي باصلاحيت ماڻهن کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندا رهندا، جيستائين جنگ اهڙي ضرورت پيدا نه ڪري جو روايتي مٿئين طبقي بدران سڀ کان وڌيڪ اهل ماڻهن کي اڳواڻ طور استعمال ڪيو وڃي. سال 2000ع ۾ دنيا ڪهڙي هوندي، ان بابت اڳڪٿي ڪندي، هي ڪتاب پنهنجي صحيح اڳڪٿين سبب به دلچسپ آهي، جهڙوڪ ريلن ۽ ڪارن سبب آباديءَ جو شهرن کان مضافات ڏانهن پکڙجڻ؛ مردن ۽ عورتن جي وڌيڪ جنسي آزاديءَ جي خواهش سبب اخلاقي پابندين جو گهٽجڻ؛ جرمن عسڪريت پسندي جي شڪست؛ ۽ يورپي يونين جو وجود. ان جون غلط اڳڪٿيون به دلچسپ آهن، جهڙوڪ هن 1950ع کان اڳ ڪامياب هوائي جهاز جي اميد نه ڪئي، ۽ چيو ته ”منهنجو تصور ڪنهن به قسم جي آبدوز کي ان کان سواءِ ڪجهه ڪندي ڏسڻ کان انڪار ڪري ٿو ته اها پنهنجي عملي کي گهٽي ماري ۽ سمنڊ ۾ ٻڏي وڃي.“[60][61]

سندس ٻه جلدن وارو گهڻو وڪرو ٿيندڙ ڪم، دي آئوٽ لائن آف هسٽري (1920ع)، عوامي عالمي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات بڻيو. پيشور مورخن طرفان ان تي تنقيدي ردعمل ملا جلا هو.[62] بهرحال، عام ماڻهن ۾ اهو تمام گهڻو مشهور ٿيو ۽ ويلز کي دولتمند بڻايو. ٻين ڪيترن ليکڪن ٻين موضوعن تي پنهنجا ”آئوٽ لائنز“ لکڻ شروع ڪيا. ويلز 1922ع ۾ پنهنجي آئوٽ لائن کي گهڻو مختصر ۽ عوامي ڪم اي شارٽ هسٽري آف دي ورلڊ جي صورت ۾ ٻيهر پيش ڪيو، جيڪو تاريخ جو اهڙو ڪتاب هو جنهن جي البرٽ آئن اسٽائن ساراهه ڪئي،[63] ۽ ٻه ڊگها ڪم لکيا: دي سائنس آف لائف (1930ع)، جيڪو هن پنهنجي پٽ جي. پي. ويلز ۽ ارتقائي حياتيات دان جولين هڪسلي سان گڏ لکيو، ۽ دي ورڪ، ويلٿ اينڊ هيپينيس آف مينڪائنڊ (1931ع).[64][65] ”آئوٽ لائنز“ ايترا عام ٿي ويا جو جيمس ٿربر پنهنجي مزاحيه مضمون ”ائن آئوٽ لائن آف سائنٽسٽس“ ۾ ان رجحان جي پيروڊي ڪئي؛ حقيقت ۾ ويلز جو دي آئوٽ لائن آف هسٽري 2005ع جي نئين ڇاپي سان اڃا ڇپائيءَ ۾ موجود آهي، جڏهن ته اي شارٽ هسٽري آف دي ورلڊ کي ٻيهر ايڊٽ ڪيو ويو (2006ع).[66]

ايڇ. جي. ويلز ت. 1918ع

ويلز پنهنجي ڪيريئر جي گهڻي شروعات کان ئي سماج کي منظم ڪرڻ جو بهتر طريقو ڳوليندو رهيو ۽ ڪيترائي يوٽوپيائي ناول لکيا.[3] انهن مان پهريون اي ماڊرن يوٽوپيا (1905ع) هو، جيڪو هڪ عالمي يوٽوپيا ڏيکاري ٿو، جتي ”آمدني رڳو شهابن جي آهي، ۽ برآمد ڪابه نه آهي“؛[67] اسان جي دنيا جا ٻه مسافر ان جي متبادل تاريخ ۾ پهچي وڃن ٿا. ٻيا ناول عام طور دنيا جي تباهي ڏانهن ڊوڙڻ سان شروع ٿين ٿا، جيستائين ماڻهو بهتر زندگيءَ جو طريقو سمجهن: ڪڏهن دمدار تاري مان نڪرندڙ پراسرار گيس ماڻهن کي عقلي رويو اختيار ڪرڻ ۽ يورپي جنگ ڇڏڻ تي مجبور ڪري ٿي، جيئن ان دي ڊيز آف دي ڪاميٽ (1906ع) ۾؛ يا سائنسدانن جي عالمي ڪائونسل اقتدار سنڀالي ٿي، جيئن دي شيپ آف ٿنگس ٽو ڪم (1933ع) ۾، جنهن کي هن بعد ۾ 1936ع جي اليگزينڊر ڪورڊا فلم ٿنگس ٽو ڪم لاءِ ترتيب ڏنو. هن ڪم ۾ ايندڙ عالمي جنگ کي تمام حد تائين درست نموني ڏيکاريو ويو، جنهن ۾ شهر هوائي بمن سان تباهه ٿين ٿا. هن دي آٽوڪريسي آف مسٽر پرھام (1930ع) ۽ دي ھولي ٽيرر (1939ع) ۾ فاشسٽ ڊڪٽيٽرن جي اڀار کي به پيش ڪيو. مين لائيڪ گاڊز (1923ع) پڻ يوٽوپيايي ناول آهي. هن دور ۾ ويلز کي تمام وڏي اثر رکندڙ شخصيت سمجهيو ويندو هو؛ ادبي نقاد مالڪم ڪائولي چيو: ”جڏهن هو چاليهن سالن جو هو، تڏهن سندس اثر ڪنهن به ٻئي زنده انگريز ليکڪ کان وڌيڪ وسيع هو.“[68]

ويلز دي فرسٽ مين ان دي مون جهڙن ڪتابن ۾ فطرت ۽ پرورش جي خيالن تي غور ڪري ٿو، جتي فطرت کي پرورش مڪمل طور دٻائي ٿي، ۽ دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو ۾ انسانيت بابت سوال اٿاري ٿو، جتي فطرت جي مضبوط موجودگي مهذب سماج لاءِ خطرو بڻجي ٿي. سندس سڀ سائنسي رومانس يوٽوپيا تي ختم نه ٿيا، ۽ ويلز هڪ ڊسٽوپيائي ناول وين دي سليپر ويڪس (1899ع، ٻيهر لکيل دي سليپر اويڪس، 1910ع) پڻ لکيو، جيڪو اهڙي مستقبل جي سماج جي تصوير پيش ڪري ٿو، جتي طبقا وڌيڪ ۽ وڌيڪ جدا ٿي ويا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عوام حڪمرانن خلاف بغاوت ڪري ٿو.[69] دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو اڃا وڌيڪ اونداهو آهي. راوي، جيڪو جانورن جي اهڙي ٻيٽ تي ڦاسي ٿو جتي انهن کي زنده چير ڦاڙ ذريعي ناڪام طور انسان بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، آخرڪار انگلينڊ واپس اچي ٿو؛ پر گليور جي هويهنمز کان واپسي وانگر، هو پنهنجي ساٿي انسانن کي مشڪل سان مهذب جانورن طور ڏسڻ واري احساس کان جان ڇڏائي نٿو سگهي، ۽ ڏسي ٿو ته اهي آهستي آهستي پنهنجي حيواني فطرت ڏانهن موٽي رهيا آهن.[70]

ويلز ڊبليو. اين. پي. باربيليون جي ڊائرين جي پهرئين ڇاپي، دي جرنل آف ا ڊس اپائنٽيڊ مين، لاءِ مهاڳ پڻ لکيو، جيڪو 1919ع ۾ شايع ٿيو. ڇاڪاڻ ته ”باربيليون“ اصل ليکڪ جو قلمي نالو هو، ڪيترن تبصره نگارن سمجهيو ته جرنل جو حقيقي ليکڪ ويلز آهي؛ ويلز هميشه ان ڳالهه کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ هو انهن ڊائرين جي تمام گهڻي ساراهه ڪندو هو.[71]

ايڇ. جي. ويلز، پنهنجي 60هين سالگرهه کان هڪ ڏينهن اڳ، ٽائيم رسالي جي سرورق تي، 20 سيپٽمبر 1926ع

1927ع ۾ ڪينيڊا جي استاد ۽ ليکڪا فلورنس ڊيڪس ويلز خلاف حقِ اشاعت جي ڀڃڪڙي ۽ امانت ۾ خيانت جو ڪيس داخل ڪيو، پر ناڪام رهي. هن دعويٰ ڪئي ته دي آئوٽ لائن آف هسٽري جو وڏو حصو سندس اڻ ڇپيل مسودي[72] دي ويب آف دي ورلڊس رومانس مان چوري ڪيو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ نو مهينا ويلز جي ڪينيڊين پبلشر، ميڪملن ڪينيڊا، وٽ رهيو هو.[73] بهرحال، مقدمي ۾ حلف هيٺ چيو ويو ته مسودو ٽورنٽو ۾ ميڪملن جي حفاظت ۾ ئي رهيو، ۽ ويلز کي ته ان جي موجودگيءَ جي به خبر نه هئي، ڏسڻ ته پري جي ڳالهه آهي.[74] عدالت کي نقل جو ڪو ثبوت نه مليو، ۽ فيصلو ڪيو ته هڪجهڙايون ان ڪري هيون جو ڪتابن جي نوعيت ساڳي هئي ۽ ٻنهي ليکڪن کي ساڳين ذريعن تائين رسائي هئي.[75] اهو ڪيس ڪينيڊا جي عدالتن کان اپيل ۾ جڊيشل ڪميٽي آف دي پريوي ڪائونسل تائين ويو، جيڪا ان وقت برطانوي سلطنت جي سڀ کان وڏي اپيلي عدالت هئي، جنهن ڊيڪس بمقابله ويلز ۾ اپيل رد ڪئي.[76] 2000ع ۾ اي. بي. ميڪ ڪلوپ، ڪارلٽن يونيورسٽي ۾ تاريخ جي پروفيسر، هن ڪيس بابت ڪتاب دہ اسپنسٽر & دي پرافٽ: فلورنس ڊيڪس, ايڇ. جي. ويلز, اينڊ دي مسٽري آف دي پرلائنڊ پاسٽ لکيو.[77] ميڪ ڪلوپ موجب، مقدمو ان ڪري ناڪام ٿيو جو مشهور مرد ليکڪ خلاف ڪيس ڪندڙ عورت بابت تعصب موجود هو، ۽ هو ڪيس جي حالتن وارين شاهديءَ جي بنياد تي تفصيلي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو.[78] 2004ع ۾، اونٽاريو جي ڪوئنز يونيورسٽي جي قانون فيڪلٽي جي اميريٽس پروفيسر ڊينس اين. مئگنسن، ڊيڪس v. ويلز بابت هڪ مضمون شايع ڪيو. ان ۾ هن ميڪ ڪلوپ جي ڪتاب جي حوالي سان ڪيس جو ٻيهر جائزو ورتو. جيتوڻيڪ هن ڊيڪس سان ڪجهه همدردي ڏيکاري، پر دليل ڏنو ته هن جو ڪيس ڪمزور هو ۽ سٺي نموني پيش نه ڪيو ويو؛ ۽ جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته کيس پنهنجي وڪيلن کان جنس پرستي جو سامنا ٿيو هجي، پر کيس منصفاڻو مقدمو مليو. هن وڌيڪ چيو ته لاڳو ٿيل قانون بنيادي طور اهو ئي قانون آهي، جيڪو اڄ اهڙي ئي ڪيس تي لاڳو ٿئي ها، يعني 2004ع ۾.[79]

ايڇ. جي. ويلز سوسائٽي جي تختي چلٽرن ڪورٽ، بيڪر اسٽريٽ، سٽي آف ويسٽ منسٽر، لنڊن ۾، جتي ويلز 1930ع کان 1936ع تائين رهيو

1933ع ۾ ويلز دي شيپ آف ٿنگس ٽو ڪم ۾ اڳڪٿي ڪئي ته جنهن عالمي جنگ کان هو ڊڄندو هو، اها جنوري 1940ع ۾ شروع ٿيندي،[80] اها اڳڪٿي آخرڪار چار مهينا اڳ، سيپٽمبر 1939ع ۾، ٻي عالمي جنگ جي شروع ٿيڻ سان سچي ثابت ٿي. 1936ع ۾، رائل انسٽيٽيوشن اڳيان، ويلز مسلسل وڌندڙ ۽ بدلجندڙ عالمي انسائيڪلوپيڊيا جي ترتيب ڏيڻ جو مطالبو ڪيو، جنهن جو جائزو ممتاز ماهر وٺن ۽ جيڪا هر انسان لاءِ رسائي لائق هجي. هن 1937ع ۾ پيرس ۾ ورلڊ ڪانگريس آف يونيورسل ڊاڪيومينٽيشن ۾ به عالمي انسائيڪلوپيڊيا بابت پنهنجو تصور پيش ڪيو.[81]

1938ع ۾ هن علم ۽ تعليم جي مستقبل واري تنظيم بابت مضمونن جو مجموعو ورلڊ برين شايع ڪيو، جنهن ۾ مضمون ”The Idea of a Permanent World Encyclopaedia“ شامل هو.[82]

1933ع کان اڳ، ويلز جا ڪتاب جرمني ۽ آسٽريا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيا ويندا هئا، ۽ سندس اڪثر سائنس فڪشن ڪم شايع ٿيڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ ترجمو ٿي چڪا هئا.[83] 1933ع تائين، جرمنيءَ جي سياسي صورتحال تي سندس تنقيد سبب هو جرمن اختيارين جي نظر ۾ اچي چڪو هو، ۽ 10 مئي 1933ع تي ويلز جا ڪتاب برلن جي اوپرنپلاٽز ۾ نازي نوجوانن پاران ساڙيا ويا، ۽ سندس ڪم لائبريرين ۽ ڪتابن جي دڪانن مان منع ڪيا ويا.[83] ويلز، پي اي اين انٽرنيشنل (Poets, Essayists, Novelists) جي صدر طور، 1934ع ۾ جرمن پي اي اين ڪلب کي بين الاقوامي اداري مان خارج ڪرڻ جي نگراني ڪري نازين کي ڪاوڙايو، ڇاڪاڻ ته جرمن پي اي اين غير آريائي ليکڪن کي ميمبر طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. راگوسا ۾ پي اي اين ڪانفرنس دوران، ويلز نازي همدردن جي مطالبي آڏو نه جهڪيو، جيڪي چاهيندا هئا ته جلاوطن ليکڪ ارنسٽ ٽولر کي ڳالهائڻ کان روڪيو وڃي.[83] ٻي عالمي جنگ جي آخر ويجهو، اتحادي فوجن دريافت ڪيو ته ايس ايس برطانيا تي رٿيل حملي آپريشن سي لائن دوران فوري گرفتاري لاءِ ماڻهن جون فهرستون تيار ڪيون هيون، جن ۾ ويلز جو نالو ”دي بليڪ بڪ“ جي الفابيٽ واري فهرست ۾ شامل هو.[84]

جنگي دور جا ڪم

[سنواريو]
ويلز جي The War That Will End War (1914ع) جو عنواني صفحو

جنگي راندين کيڏڻ لاءِ وڌيڪ منظم طريقو ڳوليندي، ويلز فلور گيمز (1911ع) لکيو، جنهن کان پوءِ لٽل وارز (1913ع) لکيو، جنهن ۾ رانديڪي سپاهين (ننڍڙن ماڊلن) سان جنگيون وڙهڻ جا اصول بيان ڪيا ويا.

روس ۽ سوويت يونين جا دورا

[سنواريو]
ويلز (کاٻي پاسي) سوويت فزيالوجسٽ ايوان پاولوف سان

ويلز روس جا ٽي دورا ڪيا: 1914ع، 1920ع ۽ 1934ع ۾. پيٽروگراڊ ۽ ماسڪو جي دوري کان پوءِ، جنوري 1914ع ۾ هو انگلينڊ موٽي آيو، جتي هو ”پڪو روس دوست“ بڻجي ويو. روس بابت سندس خيال 1 فيبروري 1914ع تي دي ڊيلي نيوز ۾ شايع ٿيل مضمون ”رشيا اينڊ انگلينڊ: ا اسٽڊي آن ڪنٽراسٽس“ ۽ سندس ناول جون ۽ پيٽر (1918ع) ۾ بيان ٿيل آهن.[85]

پنهنجي ٻئي دوري دوران هن پنهنجي پراڻي دوست ميڪسم گورڪي سان ملاقات ڪئي، ۽ گورڪي جي مدد سان ولاديمير لينن سان به مليو. پنهنجي ڪتاب روس اِن دي شيڊوز ۾ ويلز روس کي مڪمل سماجي تباهي مان نڪرندي ڏيکاريو، جنهن کي هن ”ڪنهن به جديد سماجي تنظيم سان پيش آيل سڀ کان مڪمل تباهي“ قرار ڏنو.[86]

23 جولاءِ 1934ع تي، آمريڪي صدر فرينڪلن ڊي. روزويلٽ سان ملاقات کان پوءِ، ويلز سوويت يونين ويو ۽ نيو اسٽيٽسمين رسالي لاءِ جوزف اسٽالن سان ٽن ڪلاڪن تائين انٽرويو ڪيو، جيڪو ان دور ۾ انتهائي غير معمولي ڳالهه هئي. هن اسٽالن کي ٻڌايو ته 1920ع واري پنهنجي اڳئين ماسڪو جي دوري جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري هن ”صحتمند ماڻهن جا خوش چهرا“ ڏٺا آهن.[87]

تنهن هوندي به، ويلز قانون جي بالادستي جي کوٽ، طبقاتي امتياز، رياستي تشدد ۽ اظهار جي آزادي جي غير موجودگي تي تنقيد ڪئي. اسٽالن هن سان ڳالهه ٻولهه مان لطف ورتو ۽ انهن نقطن جا جواب ڏنا. لنڊن ۾ قائم پي اي اين انٽرنيشنل جي صدر جي حيثيت سان، جيڪا ليکڪن جي بي خوف لکڻ جي حق جي حفاظت ڪندي هئي، ويلز کي اميد هئي ته هو دليلن ذريعي اسٽالن کي قائل ڪري سگهندو. پر سوويت يونين ڇڏڻ کان اڳ هن محسوس ڪيو ته ويجهي مستقبل ۾ ڪنهن به سڌاري جي اميد نه هئي.[88][89]

آخري سال

[سنواريو]
ايڇ. جي. ويلز، 1943ع

ويلز جي ادبي تخليقن جو وڏو حصو پهرين عالمي جنگ کان اڳ جو آهي، جنهن تي انهن نوجوان ليکڪن افسوس ظاهر ڪيو جيڪي سندس اثر هيٺ آيا هئا. ان حوالي سان جارج آرويل لکيو ته ويلز ”جديد دنيا کي سمجهڻ لاءِ حد کان وڌيڪ معقول هو“ ۽ ”1920ع کان پوءِ هن پنهنجون صلاحيتون ڪاغذي دشمنن سان وڙهڻ ۾ ضايع ڪيون“. [90] جي. ڪي. چيسٽرٽن پڻ تبصرو ڪندي چيو: ”مسٽر ويلز ڄائي ڄم کان قصوگو آهي، جنهن پنهنجي پيدائشي ڏات کي پيغام رسانيءَ جي عيوض وڪڻي ڇڏيو.“[91]

سوويت يونين کان علاوه، ويلز ٻي اسپيني جمهوريه جو به دورو ڪيو، جتي هن کاٻي ڌر جي ڪيترين شخصيتن سان ملاقات ڪئي، جن ۾ نسائيت پسند ۽ جنسيات جي محقق هلڊيگارٽ روڊريگيز ڪارباليرا پڻ شامل هئي، جنهن کي هن پنهنجي سيڪريٽري ۽ معاون طور ڪم ڪرڻ جي آڇ ڪئي.[92]

ويلز ذیابيطس ۾ مبتلا هو،[93] ۽ 1934ع ۾ هن دي ڊائبيٽڪ ايسوسيئيشن (هاڻوڪي ڊائبيٽيز يو ڪي) جي گڏيل باني طور پڻ ڪم ڪيو، جيڪا برطانيه ۾ ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ اهم خيراتي اداري طور سڃاتي وڃي ٿي.[94]

28 آڪٽوبر 1940ع تي، ٽيڪساس جي شهر سان انتونيو جي ريڊيو اسٽيشن KTSA تي ويلز هڪ ريڊيو انٽرويو ۾ اورسن ويلز سان گڏ شرڪت ڪئي، جنهن ٻه سال اڳ دي وار آف دي ورلڊز جي مشهور ريڊيو پيشڪش ڪئي هئي. KTSA جي ميزبان چارلس سي. شا سان ڳالهائيندي ويلز اعتراف ڪيو ته کيس ان نشريات جي غيرمعمولي اثر تي حيرت ٿي هئي، پر هن اهو به مڃيو ته اورسن ويلز جي مهرباني سان سندس ”گهٽ مشهور“ ڪتابن مان هڪ جي وڪرو ۾ نمايان اضافو ٿيو.[95]

وفات

[سنواريو]
ويلز جي آخري رهائشگاه ريجنٽس پارڪ، لنڊن تي لڳل يادگاري نيري تختي

ويلز 13 آگسٽ 1946ع تي 79 ورهين جي عمر ۾ لنڊن جي ريجنٽس پارڪ کي ڏسندڙ هينوور ٽيرس نمبر 13 تي واقع پنهنجي گهر ۾ وفات ڪئي.[96] هن 1941ع ۾ شايع ٿيل دي وار اِن دي ايئر جي مهاڳ ۾ لکيو هو ته سندس ڪتبو هي هجڻ گهرجي: ”مون اوهان کي اڳ ئي چيو هو، او بيوقوفو!“[97]

ويلز جي لاش کي 16 آگسٽ 1946ع تي گولڊرز گرين ڪريميٽوريم ۾ ساڙيو ويو. ان کان پوءِ سندس خاڪ انگلش چينل ۾ اولڊ هيري راڪس ويجهو، جيڪو جوراسڪ ڪوسٽ جو سڀ کان اوڀر وارو نقطو آهي ۽ سوانيج (ڊورسيٽ) کان لڳ ڀڳ 3.5 ميل (5.6 ڪلوميٽر) پري واقع آهي، اڇلائي وئي.[98]

1966ع ۾ گريٽر لنڊن ڪائونسل سندس اعزاز ۾ ريجنٽس پارڪ واري رهائشگاهه تي هڪ يادگاري نيري تختي نصب ڪئي.[99]

مستقبل بين (فيوچرسٽ)

[سنواريو]
ووڪنگ ۾ ويسلي هارلينڊ پاران ايڇ. جي. ويلز جو مجسمو، جنهن تي "ناول نگار ۽ مفڪر" لکيل آهي.

ويلز هڪ مستقبل بين ۽ ”دور انديش“ مفڪر هو، جنهن هوائي جهازن، ٽينڪن، خلائي سفر، ايٽمي هٿيارن، سيٽلائيٽ ٽيليويزن ۽ ورلڊ وائڊ ويب جهڙي نظام جي اڳڪٿي ڪئي هئي.[5] ڪتاب اسٽرينجر دين وئي ڪين اميجن: ميڪنگ سينس آف دي ٽوئينٽيٿ سينچري جي ليکڪ جان هيگز لکي ٿو ته ”ويلز جي مستقبل بابت اڳڪٿيون اڃا تائين بي مثال آهن“. سندس چوڻ موجب، اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ويلز ايندڙ صديءَ کي ٻين سڀني کان وڌيڪ واضح نموني ڏٺو. هن هوائي جنگين، جنسي انقلاب، موٽر گاڏين سبب شهرن جي ٻاهران نون علائقن جي واڌ ۽ هڪ اهڙي معلوماتي نظام جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي هن ”ورلڊ برين“ سڏيو ۽ جيڪو اڄ جي وڪيپيڊيا جهڙو تصور هو. پنهنجي ناول دي ورلڊ سيٽ فري ۾ هن انتهائي طاقتور ”ايٽمي بم“ جو تصور پيش ڪيو، جيڪو جهازن مان اڇلايو ويندو هو. 1913ع ۾ اهڙي ڳالهه لکڻ هڪ غيرمعمولي بصيرت هئي، جنهن ونسٽن چرچل تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو.

ڪيترن ئي پڙهندڙن ايڇ. جي. ويلز ۽ جارج آرويل کي اهڙن خاص ليکڪن طور ڏٺو آهي، جن وٽ غيرمعمولي اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت هئي. ويلز ويهين صديءَ ۾ اهڙي ادبي شخصيت جو نمونو بڻيو، جنهن هن ڪردار کي ايجاد ڪيو، ان جي امڪانن کي نون نثري اندازن ۽ اشاعتي طريقن ذريعي وسيع ڪيو ۽ ان جون حدون مقرر ڪيون. سندس پنهنجي دور جي ثقافت تي گهرو اثر پيو. جيئن جارج آرويل لکيو: ”جيڪڏهن ويلز ڪڏهن وجود ۾ نه اچي ها ته اسان سڀني جا ذهن، ۽ نتيجي ۾ مادي دنيا، واضح طور مختلف هجن ها.“

— The Author as Cultural Hero: H. G. Wells and George Orwell.[100]

2011ع ۾ ويلز انهن سائنس فڪشن ليکڪن مان هڪ هو، جن کي Prophets of Science Fiction نالي دستاويزي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو. فلمي هدايتڪار سر رڊلي اسڪاٽ جي تيار ڪيل ۽ پيش ڪيل هن پروگرام ۾ ڏيکاريو ويو ته سائنس فڪشن جي اڳڪٿين ڪيترن پڙهندڙن کي سائنسي ترقيءَ لاءِ متاثر ڪيو ۽ ڪيئن انهن مستقبل جي تصورن کي روزمره جي حقيقت ۾ بدلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.[101]

2013ع ۾ دي نيو يارڪر ۾ دي ٽائيم مشين تي تبصرو ڪندي براڊ ليٿائوزر لکيو ته ويلز جي عظيم تخليقي بصيرت جو بنياد موجوده حالتن مان مستقبل جا امڪاني نتيجا سائنسي ۽ منطقي انداز ۾ اخذ ڪرڻ هو. هو رڳو ايندڙ ڪجهه سالن يا ڏهاڪن بابت نه، پر هزارين سالن ۽ پوريون زمانيون اڳتي ڏسڻ جي ڪوشش ڪندو هو. ليٿائوزر جي خيال ۾ ويلز عالمي ادب جو ”عظيم مستقبل بين“ هو، ڇاڪاڻ ته هن کان اڳ ڪنهن به افسانه نگار ”ڊيپ ٽائيم“ جي تصور کي اهڙي وسعت سان نه اپنائيو هو.[102]

سياسي خيال

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايڇ. جي. ويلز جا سياسي خيال
چرچل ويلز جا ڪتاب وڏي شوق سان پڙهندو هو. آڪٽوبر 1906ع ۾ چرچل جي هڪ مشهور تقرير جزوي طور ويلز جي فلاحي رياست بابت خيالن کان متاثر هئي. تقرير کان ٻه ڏينهن اڳ چرچل ويلز کي لکيو هو: ”آئون اوهان جو وڏو قرضدار آهيان.“[103][104]

ويلز هڪ سوشلسٽ هو ۽ فيبيئن سوسائٽي جو ميمبر پڻ رهيو.[105] هن ليبر پارٽي جي اميدوار طور 1922ع ۽ 1923ع جي عام چونڊن ۾ لنڊن يونيورسٽي جي تڪ تان چونڊ وڙهي.[106]

ويلز دي ادر ڪلب نالي لنڊن جي هڪ ادبي ۽ سياسي مجلس جو به ميمبر هو، جنهن جو گڏيل باني ونسٽن چرچل هو ۽ جيڪو ويلز جي ڪتابن جو شوقين پڙهندڙ پڻ هو. ٻنهي جي پهرين ملاقات 1902ع ۾ ٿي ۽ پوءِ ويلز جي وفات (1946ع) تائين سندن لاڳاپو برقرار رهيو.[103] جونيئر وزير جي حيثيت ۾ چرچل 1906ع جي پنهنجي مشهور تقرير ۾ ويلز جا ڪجهه جملا استعمال ڪيا. بعد ۾ وزيراعظم طور چرچل جيڪو اصطلاح ”دي گيڌرنگ اسٽارم“ نازي جرمني جي عروج لاءِ استعمال ڪيو، اهو ويلز اڳ ئي دي وار آف دي ورلڊز ۾ لکيو هو، جنهن ۾ مريخين جي برطانيا تي حملي جو ذڪر آهي.[103]

برابري ۽ انساني حقن بابت ويلز جون وسيع تحريرون، خاص طور سندس اهم ڪتاب دي رائيٽس آگ مين (1940ع)، 1948ع ۾ گڏيل قومن طرفان منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جي فڪري بنيادن مان هڪ سمجهيون وڃن ٿيون، جيڪو سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي بعد منظور ٿيو.[107]

ويلز ليگ آف نيشنز بابت پڻ سرگرم رهيو ۽ ليونارڊ وولف سان گڏ دي آئيڊيا آف ليگ آف نيشنز، پروليگومينا ٽو دي اسٽڊي آف ورلڊ آرگنائيزيشن ۽ دي وي آف دي ليگ آف نيشن جهڙا ڪتابچا تيار ڪيا. پر جڏهن هي تنظيم ٻي عالمي جنگ کي روڪڻ ۾ ناڪام رهي ته هو سخت مايوس ٿيو. سندس زندگيءَ جي آخري دور ۾ شروع ٿيندڙ ٻي عالمي جنگ هن جي مايوسي کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو.[108] پنهنجي آخري ڪتاب مائينڊ ايٽ دي اينڊ آف اٽس ٽيدر (1945ع) ۾ هن اهو به لکيو ته جيڪڏهن انسان جي جاءِ تي ڪا ٻي نوع اچي وڃي ته شايد اهو ڪو خراب نتيجو نه هجي. هن ٻن عالمي جنگين جي وچ واري عرصي کي ”مايوسيءَ جو دور“ (دي ايج آف فرسٽريشن) سڏيو.[109]

ويلز شروعاتي دور ۾ صهيونيت جو مخالف هو. سندس ناول ان دي ڊيز آف دي ڪوميٽ ۾ يهودين کي يورپي سماج تي بار طور پيش ڪيو ويو آهي. بهرحال، هولوڪاسٽ کان پوءِ هن هڪ يهودي رياست جي قيام جي حمايت ڪئي ۽ حائيم وائزمان، جيڪو بعد ۾ اسرائيل جو پهريون صدر بڻيو، سان خط و ڪتابت پڻ شروع ڪئي.[110]

مذهبي خيال

[سنواريو]

ويلز جا خدا ۽ مذهب بابت خيال سندس سڄي زندگيءَ دوران تبديل ٿيندا رهيا. شروعاتي دور ۾ هن پاڻ کي عيسائيت کان الڳ ڪيو، پوءِ ٿيئزم (خدا جي وجود تي يقين) کان به پري ٿي ويو، ۽ آخرڪار زندگيءَ جي آخري حصي ۾ هو بنيادي طور هڪ ملحد بڻجي ويو. مارٽن گارڊنر هن تبديليءَ جو خلاصو هن ريت بيان ڪري ٿو:

”نوجوان ويلز کي ’خدا‘ جو لفظ استعمال ڪرڻ تي ڪو اعتراض نه هو، جيستائين ان مان انسان جهڙي شخصيت رکندڙ خدا جو تصور مراد نه ورتو وڃي. وچولي عمر ۾ ويلز هڪ اهڙي مرحلي مان گذريو، جنهن ۾ هن ”محدود خدا“ جي تصور جو دفاع ڪيو، جيڪو پروسيس الٰهيات جي مفڪرن جهڙوڪ سيميوئل اليگزينڊر، ايڊگر برائيٽمين ۽ چارلس هارٽشورن جي خدا سان ملندڙ جلندڙ هو. (هن انهيءَ موضوع تي گاڊ دي اِنوزبل ڪنگ نالي ڪتاب پڻ لکيو.) بعد ۾ ويلز ان نتيجي تي پهتو ته هو حقيقت ۾ هڪ ملحد آهي.“[111]

گاڊ دي اِنوزبل ڪنگ (1917ع) ۾ ويلز لکيو ته سندس خدا جو تصور دنيا جي روايتي مذهبن مان اخذ ڪيل نه هو:

”هي ڪتاب ليکڪ جي مذهبي عقيدي کي جيترو ممڪن هجي اوترو واضح ۽ صحيح نموني پيش ڪري ٿو. اهو هڪ ذاتي ۽ گهرو خدا تي پختي ايمان جو اظهار آهي... هن ڪتاب جي بنيادي خيال کي مختصر نموني بيان ڪجي ته خدا بابت ٻه هڪ ٻئي جي مخالف تصور آهن. هڪ کي ’فطرت جي صورت ۾ خدا‘ يا ’خالق خدا‘ ۽ ٻئي کي ’مسيح جي صورت ۾ خدا‘ يا ’نجات ڏيندڙ خدا‘ چئي سگهجي ٿو. پهريون عظيم خارجي خدا آهي، جڏهن ته ٻيو انسان جي اندر موجود خدا آهي. پهريون تصور شايد اسپينوزا جي خدا ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته صورت ۾ ملي ٿو. اهو خدا جو اهڙو تصور آهي جيڪو پئنٿيزم ڏانهن مائل آهي، يعني هڪ اهڙو جامع خدا جيڪو محبت بدران انصاف سان حڪمراني ڪري ٿو ۽ جنهن ۾ بيگانگي ۽ هيبت پيدا ڪندڙ عبادت جو احساس آهي. ٻيو تصور، جيڪو هن مطلق خدا واري تصور جي ابتڙ آهي، اهو انساني دل جو خدا آهي. ليکڪ جو خيال آهي ته ان تهذيب ۽ عالمي اتحاد جي مذهبي جدوجهد، جنهن مان عيسائيت پيدا ٿي، دراصل خدا جي انهن ٻن مختلف تصورن کي هڪ مرڪز تي آڻڻ جي مسلسل، پر ناڪام، ڪوشش هئي.“[112]

ڪتاب جي پوئين حصي ۾ هو پاڻ کي ”هڪ نئين يا جديد مذهب“ سان وابسته قرار ڏئي ٿو، جيڪو ”نه ملحد آهي، نه ٻڌ ڌرم، نه اسلام ۽ نه عيسائيت، پر اهڙو عقيدو آهي، جيڪو هن پنهنجي اندر ترقي ڪندي محسوس ڪيو آهي.“[113]

عيسائيت بابت هن لکيو:

”هاڻي عيسائيت منهنجي لاءِ سچي ناهي... مون کي يقين آهي ته هر سچو عيسائي منهنجو روحاني ڀاءُ آهي... پر جيڪڏهن آئون پاڻ کي منظم طريقي سان عيسائي سڏيان ته گهڻن ماڻهن لاءِ ان جو مطلب ڪجهه وڌيڪ نڪري ويندو، ۽ اهڙيءَ طرح آئون ڪوڙ ڳالهائيندس.“

ٻين عالمي مذهبن بابت هن لکيو:

”اهي سڀئي مذهب مون لاءِ ايترا ئي سچا آهن، جيترو ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هڪ حقيقي عمارت آهي يا هڪ سوئس جبلن وارو گهر حقيقي شيءِ آهي. اهي موجود آهن، انهن پنهنجو مقصد پورو ڪيو آهي ۽ انهن ڪم ڪيو آهي. پر اهي منهنجي لاءِ اهڙا سچا ناهن، جو آئون انهن جي اندر رهي سگهان. اهي منهنجي لاءِ ڪارآمد ناهن.“[114]

دي فيٽ آف هومو سيپينس (1939ع) ۾ ويلز تقريباً سڀني عالمي مذهبن ۽ فلسفن تي تنقيد ڪندي لکيو:

”هاڻي دنيا ۾ اهڙو ڪو به عقيدو يا زندگي گذارڻ جو طريقو باقي نه رهيو آهي، جيڪو واقعي هن دور جي ضرورتن کي پورو ڪري. جڏهن اسين انهن کي ٿڌي دل ۽ غيرجانبداري سان ڏسون ٿا ته اڄ انسان جن مذهبن، قومپرستيءَ، اخلاقي نظامن ۽ روايتي قدرن ۾ پناهه ورتي آهي، اهي سڀ هڪ اهڙي وڏي شهر جي گهرن ۽ محلاتن وانگر لڳن ٿا، جيڪي زمين کسڪڻ سبب هڪ ٻئي سان ٽڪرائجي تباهه ٿي رهيا هجن.“[115]

منظم مذهب جي مخالفت ويلز وٽ 1943ع ۾ پنهنجي انتها تي پهتي، جڏهن هن ڪرڪس اَنساٽا نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن جو ذيلي عنوان ”رومن ڪيٿولڪ چرچ تي فردِ جرم“ هو. هن ڪتاب ۾ هن ڪيٿولڪ چرچ، پوپ پائيس ٻارهون تي سخت تنقيد ڪئي ۽ روم شهر تي بمباري ڪرڻ جو مطالبو پڻ ڪيو.[116]

ادبي مقالا ۽ دستاويز

[سنواريو]

1954ع ۾ يونيورسٽي آف اِلِيناءِ اربانا-شيمپين ايڇ. جي. ويلز جا ادبي مقالا، مسودا ۽ خط و ڪتابت جو مجموعو خريد ڪيو.[117] يونيورسٽي جي نادر ڪتابن ۽ مخطوطن جي لائبريري (يونيورسٽي آف اِلِيناءِ اربانا-شيمپين) ۾ آمريڪا اندر ويلز جي مخطوطن، خط و ڪتابت، پهرين ڇاپن ۽ اشاعتن جو سڀ کان وڏو مجموعو محفوظ آهي.[118]

هن مجموعي ۾ اڻڇپيل مواد ۽ اهڙن مشهور ڪتابن جا اصل مسودا پڻ شامل آهن، جهڙوڪ دي وار آف دي ورلڊز ۽ دي ٽائيم مشين. ان کان علاوه، هن ۾ پهريان ڇاپا، نظرثاني ٿيل ايڊيشن ۽ مختلف ٻولين ۾ ترجما پڻ موجود آهن. خط و ڪتابت ۾ خانداني خط، پبلشرن سان رابطا، فيبين سوسائٽي سان لاڳاپيل دستاويز، ۽ سياستدانن ۽ ٻين مشهور شخصيتن، خاص طور جارج برنارڊ شا ۽ جوزف ڪانراڊ، جا خط پڻ شامل آهن.[117]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Roberts, Adam (2000). Science Fiction. سائيڪالاجي پريس. ص. 48. ISBN 978-0-415-19205-7. LCCN 99087223. OCLC 41338934. OL 7485895M.
  2. ↑ "H. G. Wells – father of science fiction with hopes and fears for how science will shape our future". آسٽريلين براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن. 12 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 Davis, Kenneth C. (2003). Don't Know Much About History: Everything You Need to Know About American History but Never Learned (1st ڇاپو). New York: HarperCollins. ص. 431–432. ISBN 978-0-06-008381-6.
  4. 1 2 Handwerk, Brian (21 September 2016). "The Many Futuristic Predictions of H.G. Wells That Came True". Smithsonian Magazine (انگريزي ۾). 31 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  5. 1 2 James, Simon John (9 October 2017). "HG Wells: A visionary who should be remembered for his social predictions, not just his scientific ones". The Independent.
  6. ↑ Wells, H. G. (2007). The Time Machine. London: پينگوئن يو ڪي. ص. xiii. ISBN 978-0-14-143997-6.
  7. ↑ "How Hollywood fell for a British visionary". دي ڊيلي ٽيليگراف. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Philmus, Robert M.; Hughes, David Y., مرتب (1975). H. G. Wells: Early Writings in Science and Science Fiction. برڪلي، لاس اينجلس، ۽ لنڊن: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 179.
  9. ↑ "H. G. Wells' politics". برٽش لائبريري. اصل نسخو مان 7 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "H. G. Wells". يونائيٽيڊ اسٽيٽس هولوڪاسٽ ميموريل ميوزيم. 13 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Partington, John S. (2003). "H.G. Wells's Eugenic Thinking of the 1930s and 1940s". Utopian Studies 14 (1): 74–81. ISSN 1045-991X. https://www.jstor.org/stable/20718547.
  12. ↑ "H. G. Wells – Author, Historian, Teacher with Type 2 Diabetes". www.diabetes.co.uk. 15 January 2019. 18 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 3 Smith, David C. (1986) H. G. Wells: Desperately mortal. A biography. Yale University Press, New Haven and London ISBN 0-300-03672-8
  14. ↑ "Sep. 21, 1866: Wells Springs Forth". Wired. 9 October 2017.
  15. ↑ Nairn, Ian; Pevsner, Nikolaus (1965). دي بلڊنگس آف انگلينڊ: Sussex. هارمنڊز ورٿ: پينگوئن بڪس. ص. 358–360. ISBN 0-14-071028-0.
  16. ↑ "HG Wells: prophet of free love". The Guardian. 11 October 2017.
  17. 1 2 3 Wells, Geoffrey Henry (1925). The Works of H. G. Wells. لنڊن: روٽليج. ص. xvi. OCLC 458934085.
  18. 1 2 Pilkington, Ace G. (2017). Science Fiction and Futurism: Their Terms and Ideas. McFarland. ص. 137.
  19. ↑ Ball, Philip (18 July 2018). "What the War of the Worlds means now". نيو اسٽيٽسمن. 7 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Reeves, M. S. Round About a Pound a Week. New York: Garland Pub., 1980. ISBN 0-8240-0119-2. Some of the text is available online.
  21. ↑ Brome, Vincent (2008). H. G. Wells. House of Stratus. ص. 180.
  22. ↑ Bowman, Jamie (3 October 2016). "Teaching spell near Wrexham inspired one of the nation's greatest science fiction writers". دي ليڊر. Wrexham. 13 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Hampstead: Education". A History of the County of Middlesex 9: 159–169. 1989. http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22657. Retrieved 9 June 2008.
  24. ↑ Liukkonen, Petri. "A. A. Milne". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: ڪوسانڪوسڪي Public Library. اصل نسخو مان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل.
  25. ↑ H. G. Wells Under Revision: Proceedings of the International H. G. Wells Symposium, London, July 1986. Associated University Presse. 1990. ص. 123]. ISBN 9780945636052.
  26. ↑ Smith, David C. (1986). H. G. Wells: Desperately Mortal: A Biography. نيو هيون: ييل يونيورسٽي پريس. ص. 35. ISBN 978-0-300-03672-5.
  27. ↑ Hammond, John R. (2004). H. G. Wells's The Time Machine: A Reference Guide. ويسٽپورٽ، ڪنيڪٽڪٽ: پريگر. ص. 50.
  28. ↑ "H. G. Wells and Woking". Celebrate Woking. Woking Borough Council. 2016. 5 March 2017 تي حاصل ڪيل. H. G. Wells arrived in Woking in May 1895. He lived at 'Lynton', Maybury Road, Woking, which is now numbered 141 Maybury Road. Today, there is an English Heritage blue plaque displayed on the front wall of the property, which marks his period of residence.
  29. ↑ "They Did What? 15 Famous People Who Actually Married Their Cousins". 24 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  30. 1 2 Wells In Woking: 150th Anniversary 1866–2016: Free Souvenir Programme (PDF). ووڪنگ، سري: ووڪنگ بورو ڪائونسل. 2016. ص. 4–5. اصل نسخو (PDF) مان 5 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ ويلز جي ڄمڻ جي 143هين سالگرهه کان اڳ، گوگل هڪ ڪارٽون معما سيريز شايع ڪئي، جنهن جو حل ووڪنگ جي ويجهو هورسيل ڪامن جا هم وقتا هئا، يعني دي وار آف دي ورلڊز ۾ مريخي لاهن واري جاءِ؛ اهو اخبار جي مضمون ۾ بيان ڪيو ويو: Schofield, Jack (21 September 2009). "H. G. Wells – Google reveals answer to teaser doodles". دي گارجين. 5 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Lynn, Andrea (2001). Shadow Lovers: The Last Affairs of H. G. Wells. بولڊر، ڪولوراڊو: ويسٽ ويو. ص. 10, 14, 47 et sec. ISBN 978-0-8133-3394-6.
  33. ↑ Fromm, Gloria G. (1977). Dorothy Richardson: A Biography. اربانا: يونيورسٽي آف الينوئي پريس. ص. xxx. ISBN 978-0-252006-31-9.
  34. ↑ Margaret Drabble (1 April 2005). "A room of her own". The Guardian.
  35. ↑ سانچو:Cite ODNB
  36. ↑ Liukkonen, Petri. "H. G. Wells". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: ڪوسانڪوسڪي Public Library. اصل نسخو مان 21 February 2015 تي محفوظ ڪيل.
  37. ↑ "The Passionate Friends: H. G. Wells and Margaret Sanger", at the Margaret Sanger Paper Project.
  38. ↑ Dixon, Kevin (20 July 2014). "Odette Keun, H. G. Wells and the Third Way". People's Republic of South Devon. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Hill, Amelia (7 January 2001). "The secret loves of H. G. Wells unmasked". دي آبزرور. ISSN 0029-7712. 10 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Aron, Nina Renata (18 May 2017). "The impossibly glamorous life of this Russian baroness spy needs to be a movie". ميڊيم. اصل نسخو مان 16 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Dirda, Michael (22 May 2005). "Moura? Moura Budberg? Now whe ..." واشنگٽن پوسٽ. ISSN 0190-8286. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Wells, H.G. (1934). H.G. Wells: Experiment in Autobiography. New York City: جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني.
  43. ↑ Lodge, David (2011). A Man of Parts. رينڊم هائوس.
  44. ↑ "H. G. Wells' cartoons, a window on his second marriage, focus of new book | Archives | News Bureau". University of Illinois. 31 May 2006. اصل نسخو مان 22 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Rinkel, Gene and Margaret. The Picshuas of H. G. Wells: A burlesque diary. Urbana: University of Illinois Press, 2006. ISBN 0-252-03045-1 (cloth: acid-free paper).
  46. ↑ Endersby, Jim (June 2016). "Deceived by orchids: sex, science, fiction and Darwin". برٽش جرنل فار دي هسٽري آف سائنس 49 (2): 205–229. doi:10.1017/S0007087416000352. ISSN 0007-0874. PMID 27278105. https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-for-the-history-of-science/article/abs/deceived-by-orchids-sex-science-fiction-and-darwin/6D94917E32C7787D11AC5949BAA0176C.
  47. ↑ "The Man Who Invented Tomorrow". In 1902, when Arnold Bennett was writing a long article for Cosmopolitan about Wells as a serious writer, Wells expressed his hope that Bennett would stress his "new system of ideas". Wells developed a theory to justify the way he wrote (he was fond of theories), and these theories helped others write in similar ways.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  48. ↑ "A brief history of time travel". The Independent. 2 December 2020 تي حاصل ڪيل. Time travel began 100 years ago, with the publication of H. G. Wells' The Time Machine in January 1895. The notion of moving freely backwards and forwards in time, in the same way that we can move about in space, that was something new.
  49. ↑ "The Time Machine – Scientists and Gentlemen – WriteWork". www.writework.com.
  50. ↑ Bhelkar, Ratnakar D. (2009). Science Fiction: Fantasy and Reality. Atlantic Publishers & Distributors. ص. 19. ISBN 978-81-269-1036-6.
  51. ↑ Wells, H. G. (1934). Seven famous novels. رينڊم هائوس. ص. viii. OCLC 948822249.
  52. ↑ The Science of Fiction and the Fiction of Science: Collected Essays on SF Storytelling and the Gnostic Imagination. McFarland. 2009. ص. 41–42.
  53. ↑ "Novels: The Island of Doctor Moreau". 16 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Barnes & Noble. "The Island of Doctor Moreau: Original and Unabridged". Barnes & Noble.
  55. ↑ Brewer, Nathan (19 October 2020). "Your Engineering Heritage: Thomas Edison and Nikola Tesla as Science Fiction Characters". IEEE-USA InSight. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Sherbourne, Michael (2010). H. G. Wells: Another Kind of Life. پيٽر اوون. ص. 108.
  57. 1 2 3 "H. G. Wells and the Scientific Imagination". The Virginia Quarterly Review. 6 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  58. 1 2 Wells, H. G. (2001). The Last War: A World Set Free. University of Nebraska Press. ص. XIX. ISBN 978-0-8032-9820-0.
  59. ↑ Rhodes, Richard (1986). The Making of the Atomic Bomb. New York: سائمن اينڊ شوسٽر. ص. 24. ISBN 978-0-684-81378-3. OCLC 17454791. OL 7721091M.
  60. ↑ "Annual H. G. Wells Award for Outstanding Contributions to Transhumanism". 20 May 2009. اصل نسخو مان 20 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Turner, Frank Miller (1993). "Public Science in Britain 1880–1919". Contesting Cultural Authority: Essays in Victorian Intellectual Life. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 219–220. ISBN 978-0-521-37257-2.
  62. ↑ "The Outline of History—H. G. Wells". 20 April 2003. اصل نسخو مان 30 April 2009 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ Einstein, Albert (1994). "Education and World Peace, A Message to the Progressive Education Association, 23 November 1934". Ideas and Opinions: With An Introduction by Alan Lightman, Based on Mein Weltbild, edited by Carl Seelig, and Other Sources, New Translations and Revisions by Sonja Bargmann. New York: The Modern Library. ص. 63.
  64. ↑ H. G. Wells, The Work, Wealth and Happiness of Mankind (London: William Heinemann, 1932), p. 812.
  65. ↑ "Wells, H. G. 1922. A Short History of the World". بارٽلبي ڊاٽ ڪام. اصل نسخو مان 19 October 2009 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Wells, H. G. (2006). A Short History of the World. Penguin UK.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  67. ↑ Wells, H. G. (1905). A Modern Utopia. OCLC 362828. OL 52256W.
  68. ↑ Cowley, Malcolm. "Outline of Wells's History". دي نيو ريپبلڪ Vol. 81 Issue 1041, 14 November 1934 (pp. 22–23).
  69. ↑ William Steinhoff, "Utopia Reconsidered: Comments on 1984" 153, in Eric S. Rabkin, Martin H. Greenberg, and Joseph D. Olander, eds., No Place Else: Explorations in Utopian and Dystopian Fiction. ISBN 0-8093-1113-5.
  70. ↑ Wells, H. G. (2005). The Island of Dr Moreau. "Fear and Trembling". Penguin UK.
  71. ↑ "The Quotable Barbellion – A Barbellion Chronology". 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ At the time of the alleged infringement in 1919–20, unpublished works were protected in Canada under common law.Magnusson, Denis N. (Spring 2004). "Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from Deeks v. Wells". Queen's Law Journal 29: 692, note 39.
  73. ↑ Magnusson, Denis N. (Spring 2004). "Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from Deeks v. Wells". Queen's Law Journal 29: 682.
  74. ↑ Clarke, Arthur C. (March 1978). "Professor Irwin and the Deeks Affair". p. 91. Science Fiction Studies. SF-TH Inc. 5
  75. ↑ "Deeks v. Wells, 1931 CanLII 157 (ONSC (HC Div); ONSC (AppDiv))". ڪينلي. 26 August 1931. 20 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Deeks v. Wells, 1932 CanLII 315 (UK JCPC).
  77. ↑ McKillop, A. B. (2000) Macfarlane Walter & Ross, Toronto.
  78. ↑ Deeks, Florence A. (1930s) "Plagiarism?" unpublished typescript, copy in Deeks Fonds, Baldwin Room, Toronto Reference Library, Toronto, Ontario.
  79. ↑ Magnusson, Denis N. (Spring 2004). "Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from Deeks v. Wells". Queen's Law Journal 29: 680, 684.
  80. ↑ Wells, H. G. (2005) [1933]. "9. The Last War Cyclone, 1940–50". The shape of things to come: the ultimate revolution. Penguin Books Limited. ص. 208. ISBN 978-0-14-144104-7.
  81. ↑ Rayward, W. Boyd. (1999). "H.G. Wells's Idea of a World Brain: A Critical Reassessment." Journal of the American Society for Information Science 50 (7): 557–73.
  82. ↑ Wells, H. G. (1938). World Brain. London: Methuen & Co. اصل نسخو مان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل.
  83. 1 2 3 Patrick Parrinder and John S. Partington (2005). The Reception of H. G. in Europe. pp. 106–108. Bloomsbury Publishing.
  84. ↑ Wells, Frank. H. G. Wells—A Pictorial Biography. London: Jupiter Books, 1977, p. 91.
  85. ↑ Soboleva, Olga; Wrenn, Angus (2017). "H. G. Wells : Interpreting the 'Writing on the Eastern Wall of Europe'". From Orientalism to Cultural Capital. Peter Lang AG. ص. 101–142. ISBN 9783034322034. JSTOR j.ctv346p26.9.
  86. ↑ H. G. Wells, Russia in the Shadows (New York: George H. Doran, 1921), p. 21.
  87. ↑ "H. G. Wells Interviews Joseph Stalin in 1934; Declares "I Am More to The Left Than You, Mr. Stalin"". Open Culture. 3 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Service, Robert (2007). Comrades. London: Macmillan. ص. 205.
  89. ↑ "MARXISM VERSUS LIBERALISM". Red Star Press Ltd. 3 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Orwell, George (August 1941). "Wells, Hitler and the World State". Horizon. http://orwell.ru/library/reviews/wells/english/e_whws.
  91. ↑ Parrinder, Patrick; Rolfe, Christopher (1990). H. G. Wells under revision : proceedings of the International H. G. Wells Symposium, London, July 1986. Selinsgrove, Pa. / London: Susquehanna University Press / Associated University Presses. ISBN 978-0-945636-05-2.
  92. ↑ Domingo, Carmen (2023). Mi querida hija Hildegart :una historia que conmocionó a la España de la Segunda República
  93. ↑ "H. G. Wells—Diabetes UK". 14 April 2008. اصل نسخو مان 6 January 2011 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "Diabetes UK: Our History". اصل نسخو مان 8 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ Flynn, John L. (June 2005). "The legacy of Orson Welles and the Radio Broadcast". War of the Worlds: from Wells to Spielberg by. Owens Mills, MD: Galactic. ص. 45. ISBN 978-0-9769400-0-5.
  96. ↑ سانچو:Cite newspaper The Times
  97. ↑ "Preface to the 1941 edition of The War in the Air". اصل نسخو مان 22 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ West, Anthony. H. G. Wells: Aspects of a Life, p. 153. London: Hutchinson & Co, 1984. ISBN 0-09-134540-5.
  99. ↑ "H. G. Wells (1866–1946)". Blue Plaques. English Heritage.
  100. ↑ Sperber, Murray A. (1981). "The Author as Cultural Hero: H. G. Wells and George Orwell". Mosaic. University of Manitoba. JSTOR 24780682.
  101. ↑ Teague, Jason Cranford (9 November 2011). "The Prophets of Science Fiction Explores Sci-Fi's Best Writers". Wired. 4 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Leithauser, Brad (20 October 2013). "H. G. Wells' ghost". New Yorker. 18 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  103. 1 2 3 "Churchill 'borrowed' famous lines from H. G. Wells". The Independent. 22 October 2017.
  104. ↑ "Churchill borrowed some of his biggest ideas from H. G. Wells". University of Cambridge. 27 November 2006. 3 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Cole, Margaret (1974). "H. G. Wells and the Fabian Society". ۾ Morris, Andrew James Anthony (مرتب). Edwardian radicalism, 1900–1914: some aspects of British radicalism. London: Routledge. ص. 97–114. ISBN 0-7100-7866-8.
  106. ↑ Foot, Michael. H. G.: History of Mr. Wells. Doubleday, 1985 (ISBN 978-1-887178-04-4), Black Swan, New edition, Oct 1996 (paperback, ISBN 0-552-99530-4) p. 194.
  107. ↑ Partington, John S. (2007). "Human Rights and Public Accountability in H. G. Wells' Functional World State". Cosmopolitics and the Emergence of a Future. London: Springer Link. ص. 163–190. doi:10.1057/9780230210684_9. ISBN 978-1-349-27995-1.
  108. ↑ Herbert Wells, The Fate of Homo Sapiens, (London: Secker & Warburg, 1939), p 89-90.
  109. ↑ Herbert George Wells Newsletter, Volume 2. p. 10. H. G. Wells Society, 1981
  110. ↑ "H.G. Wells vs. the Jews". Jewish Telegraphic Agency. 24 October 2023. 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Gardner, Martin (1995), Introduction to H. G. Wells, The Conquest of Time [1941]; New York: Dover Books. This introduction was also published in Gardner's book From the Wandering Jew to William F. Buckley, Jr: On Science, Literature and Religion (2000), Amherst, New York: Prometheus Books, pp 235–238.
  112. ↑ Wells, H. G. (1917). "Preface". God the Invisible King. London: Cassell. OCLC 261326125.
  113. ↑ Wells, H. G. (1917). "The cosmogony of modern religion". God the Invisible King. OCLC 261326125.
  114. ↑ Wells, H. G. (1908). First & last things; a confession of faith and rules of life. Putnam. ص. 77–80. OCLC 68958585.
  115. ↑ The Fate of Homo Sapiens, p 291.
  116. ↑ H. G. Wells a comprehensive bibliography. Great Britain: H. G. Wells Society. 1972. ص. 44. ISBN 0-902291-65-3.
  117. 1 2 "H. G. Wells papers, 1845–1946 | Rare Book & Manuscript Library, University of Illinois at Urbana-Champaign". Rare Book & Manuscript Library Manuscript Collections Database. 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ "The Rare Book & Manuscript Library, University of Illinois". 29 December 2022 تي حاصل ڪيل.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Commons and category

ذريعا—مجموعا

[سنواريو]

ذريعا—خط، مضمون ۽ انٽرويو

[سنواريو]

سوانح عمري

[سنواريو]

تنقيدي مضمون

[سنواريو]

سانچو:S-npo

پيشرو
جان گالزورٿي		 پين انٽرنيشنل جو بين الاقوامي صدر
1933–1936		 جانشين
جولس رومان

سانچو:H. G. Wells سانچو:London School of Economics

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ايڇ_جي_ويلز&oldid=390261" تان ورتل