اومان

عمان، اردن سان گڏي نه سمجهيو وڃي.

سلطنت عمان سَلْطَنَة عُمَانْ (عربي) سلطنة عُمان
جھنڊو قومي نشان
شُعار: 'ٱللَّهُ، ٱلْوَطَنُ، ٱلسُّلْطَانُ Allāh, al-Waṭan, as-Sulṭān "خدا، وطن، سلطان"
ترانو: تحية السلطان سلطان کي سلام "سلطان کي سلام"
گادي جو هنڌ	مسقط 23°35′20″N 58°24′30″E
سڀ کان وڏو شهر	گاديءَ جو هنڌ
دفتري ٻوليون	معياري عربي
مقامي آبادي	عماني
حڪومت	وحداني اسلامي مطلق بادشاهت
• سلطان	هيثم بن طارق
• ولي عهد	ذي يزن بن هيثم
مقننه	مجلس عمان
•  مٿيون ایوان	مجلس الدولة (عمان)
• ھيٺيون ایوان	مجلس الشورى (عمان)
قيام
• مگان تهذيب	3000 ق م
• ازد قبيلي جي لڏپلاڻ	130
• امامت جو قيام	751
• نبهاني خاندان	1154
• پورچوگيزي حڪمراني	1507–1656
• يعربي خاندان	1624
• عماني سلطنتي سلطنت	1696
• آل بوسعيد خاندان	20 نومبر 1744
• مسقط ۽ عمان	8 جنوري 1856
• سلطنت عمان	9 آگسٽ 1970
• عمان جو بنيادي قانون	6 نومبر 1996
پکيڙ
• جملي	315,331 چورس ڪلوميٽر (121,750 چورس ميل) (69هون)
• پاڻي (%)	نه هئڻ جي برابر
آبادي
• 2025 اندازو	5,494,691 (122هون)
• 2010 مردم شماري	2,773,479
•  گھاٽائي	15/km2 (38.8/sq mi) (177هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	231.16 ارب آمريڪي ڊالر (76هون)
• في سيڪڙو	42,010 آمريڪي ڊالر (53هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	104.35 ارب آمريڪي ڊالر (70هون)
• في سيڪڙو	18,097 آمريڪي ڊالر (55هون)
جِينِي (2018)	30.75 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.858 انتهائي اعلیٰ · 50هون
ڪرنسي	عماني ريال (OMR)
معياري وقت	خليجي معياري وقت (متناسق عالمي وقت+4)
	اونهاري جو وقت لاڳو ناهي.
تاریخ جو نمونو	dd.mm.yyyy
ڊرائيونگ جو پاسو	ساڄي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ	+968
انٽرنيٽ ڊومين	.om, عمان.
ویب سائيٽ oman.om

سلطان قابوس بن سعيد آل سعيد، جن جي دورِ حڪومت ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ ترقي ۾ نمايان واڌ آئي، غلاميءَ جو خاتمو ٿيو، ظفار بغاوت جو انت آيو، ۽ عمان جو آئين جاري ڪيو ويو.

اومان (Oman؛ عربي ٻولي: عمان)، سرکاری طور تی "سلطنت عمان" (Sultanate of Oman؛ عربی: سلطنة عُمان) ھڪ عرب ملڪ جو نالو جيڪو عرب جزيري نما جي ڏکڻ-اوڀر واري سامونڊي ڪناري تي اولھه ايشيا ۾ واقع آهي. ان جي اتر-اولھه ۾ گڏيل عرب امارتون، اولھه ۾ سعودي عرب ۽ ڏکڻ-اولھه ۾ يمن آھي. ان جون سامونڊي حدون ايران ۽ پاڪستان سان لڳن ٿيون. اومان ۾ مطلق العنان بادشاھت آھي. جتي جو حاڪم سال 1970ع کان وٺي سلطان قابوس بن سعيد السعيد آھي. عربي سرڪاري ٻولي آھي ۽ مسقط هن جو سڀ کان وڏو شهر ۽ گادي جو هنڌ آهي.

اهو گڏيل قومن، عرب ليگ، گلف ڪوآپريشن ڪائونسل، نان الائنڊ موومينٽ، ۽ آرگنائيزيشن آف اسلامي تعاون جو ميمبر آهي. ان ۾ تيل جا ذخيرا عالمي سطح تي 22 هين نمبر تي آهن. 2010 ۾، گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام اومان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سڌريل ملڪ جي طور تي درج ڪيو ويو گذريل 40 سالن دوران ترقي جي لحاظ کان. ان جي معيشت جو هڪ حصو سياحت ۽ واپار مڇي، تاريخون ۽ ٻين زرعي پيداوار شامل آهي. ورلڊ بئنڪ عمان کي اعلي آمدني واري معيشت جي طور تي درجه بندي ڪري ٿو ۽ 2024 ع ۾ عمان عالمي امن انڊيڪس جي مطابق دنيا ۾ 37 هين پرامن ملڪ جي حيثيت رکي ٿو.

اشتقاق

"عُمان" نالي جو سڀ کان پراڻو معلوم لکت وارو ذڪر مليحه آثارِ قديمه مرڪز ۾ مليل هڪ قبر تي ملي ٿو، جيڪا لڳ ڀڳ 220 ق.م. جي آهي. ان تي قديم ڏکڻ عربي رسم الخط ۾ 𐩲𐩣𐩬 ۽ آرامي رسم الخط ۾ 𐡏𐡌𐡍 لکيل آهي.

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته "عُمان" جو نالو پليني بزرگ جي "اومانا" ۽ ڪلائوڊيئس بطليموس جي "اومانون" واري ذڪر کان به اڳ جو آهي.

اوڻيهين صديءَ کان اڪثر محققن "اومانا" کي صحار سان لاڳاپيل قرار ڏنو. پر آثارِ قديمه جي جديد تحقيقن کان پوءِ هن راءِ ۾ تبديلي آئي.

عربي ٻوليءَ ۾ "عُمان" جي نالي بابت عام راءِ اها آهي ته اهو ʿāmin يا ʿamūn مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "آباد" يا "مستقل رهندڙ ماڻهو" آهي، جيڪو خانہ بدوش بدو قبيلن جي ابتڙ استعمال ٿيندو هو.

ڪجهه روايتن موجب عُمان جو نالو ڪنهن شخص جي نالي تي پيو، جهڙوڪ عمان بن ابراهيم الخليل، عمان بن سبأ بن يغثان بن ابراهيم يا عمان بن قحطان. ٻيون روايتون چون ٿيون ته "عُمان" جو نالو مأرب، يمن جي هڪ ماٿريءَ تان ورتو ويو، جيڪا ازد قبيلي جو اصل وطن هئي. ازد هڪ قديم بدوي قبيلو هو، جنهن جو ذڪر اسلام کان اڳ وارن سبائي ڪتبن ۾ ملي ٿو، خاص طور تي شعر أوتر (210–230ع) جي دور جي تحريرن ۾.

عُمان تاريخ ۾ ٻين نالن سان پڻ سڃاتو ويندو رهيو آهي. قديم سوميري ۽ ميسوپوٽيميا جي ماڻهن ان کي "مگان" سڏيو، جيڪو مگان تهذيب ڏانهن اشارو هو. جڏهن ته فارسين ان کي "مزون" چيو، جيڪو "مزن" مان نڪتل هو ۽ جنهن جي معنيٰ بادل ۽ وهندڙ پاڻي آهي. اهو نالو قديم زماني کان عُمان ۾ زراعت جي ترقي، استحڪام ۽ تهذيب جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

عربي ماخذن ۾ عُمان کي هڪ آزاد خطي طور بيان ڪيو ويو آهي. اصطخري ۽ ابن حوقل لکيو آهي ته: "عُمان هڪ اهڙو علائقو آهي جنهن جا پنهنجا آزاد علائقا ۽ خوشحال ماڻهو آهن." ابن خلدون به عُمان کي انهن عرب علائقن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي عرب جزيري ۾ آزاد رياستن جي صورت ۾ موجود هئا، جهڙوڪ يمن، حجاز، حضرموت، الشحر ۽ عُمان. هن عُمان جي حڪومتي نظام کي "مڪمل سلطاني علائقو" سڏيو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخ عمان

قبل از تاريخ

بات، الخطم ۽ العين جا آثار قديمه ماڳ، الظاهره گورنريٽ ۾ واقع، جيڪي ٽئين هزار ق.م. ۾ تعمير ٿيا ۽ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ آهن.

عُمان ۾ ديرين لوهي دور جا ماڳ

عُمان جي ظفار گورنريٽ ۾ واقع "العيبوط الاول" نالي ماڳ تي 2011ع ۾ اهڙا سئو کان وڌيڪ پٿريلا اوزار مليا، جيڪي آفريڪا جي مخصوص نوبين پيچيدگي سان تعلق رکن ٿا. انهن اوزارن جي عمر روشنيءَ ذريعي تاريخ معلوم ڪرڻ واري طريقي سان لڳ ڀڳ 106,000 سال مقرر ڪئي وئي. ان مان اهو امڪان مضبوط ٿئي ٿو ته انساني آباديون ديرين پليئسٽوسين دور ۾ آفريڪا کان عربستان ڏانهن منتقل ٿيون.

تازن سالن ۾ اوڀرئين سامونڊي ڪناري تي پٿر جي دور ۽ نئين پٿر جي دور جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن. انهن مان اهم ماڳن ۾ "سيوان-غنيم" شامل آهي، جيڪو بر الحڪمان علائقي ۾ واقع آهي.

برونز دور جي ام النار ثقافت ۽ وادي سوق ثقافت سان لاڳاپيل آثار وڏي تعداد ۾ محفوظ آهن. بات، الجنه ۽ العين جي ماڳن تان چڪ تي ٺهيل مٽيءَ جا ٿانوَ، هٿ سان ٺاهيل پٿريلا برتن، ڌاتوڪاري جا آثار ۽ يادگار عمارتون ملي چڪيون آهن.

قديم تاريخ

مگان تهذيب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مگان تهذيب

سوميري ٻولي جي تختين ۾ عُمان کي "مگان" سڏيو ويو آهي، جڏهن ته اڪادي ٻولي ۾ ان جو نالو "مڪن" لکيو ويو آهي.

هي نالو عُمان جي قديم ٽامي جي ذخيرن سان ڳنڍيل آهي. مگان تهذيب موجوده عُمان ۽ متحده عرب امارات جي علائقي ۾ موجود هڪ قديم تهذيب هئي، جنهن جو ذڪر لڳ ڀڳ 2300 ق.م. جي سوميري ميخي لکتن ۾ ملي ٿو. اها تهذيب 550 ق.م. تائين ٽامي ۽ ڊيورائيٽ پٿر جي اهم فراهم ڪندڙ طور مشهور رهي، خاص طور تي ميسوپوٽيميا لاءِ.

لوهي دور کان اسلامي دور کان اڳ وارو زمانو

اٺين صدي ق.م. دوران اهو سمجهيو وڃي ٿو ته يعرب، جيڪو قحطاني نسل مان هو، يمن سميت سڄي علائقي تي حڪومت ڪندو هو، جنهن ۾ عُمان پڻ شامل هو. بعد ۾ واثل بن حمير بن عبد شمس (سبا) بن يشجب بن يمن بن يعرب بن قحطان عُمان جو حڪمران ٿيو. ان بنياد تي ڪيترائي مورخ مڃين ٿا ته يعاربه قبيلي جا ماڻهو يمن مان عُمان ۾ آباد ٿيندڙ پهريان عرب هئا.

فارسي دور

ويهين صديءَ جي ستر ۽ اسي واري ڏهاڪي ۾ جان سي. ولڪنسن جهڙن محققن زباني روايتن جي بنياد تي راءِ ڏني ته ڇهين صدي ق.م. ۾ هخامنشي سلطنت عُمان جي ٻيٽ نما خطي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو هو، ۽ ممڪن آهي ته انهن جي حڪومت جو مرڪز صحار جهڙي سامونڊي آبادي هجي.

عُمان جو اتر وارو حصو غالباً فارسي هخامنشي سلطنت جي مڪا نالي صوبي جو حصو هو. سڪندر اعظم جي فتوحات جي زماني تائين به اهو صوبو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ موجود رهيو هوندو.

مرڪزي عُمان ۾ هڪ مقامي ثقافتي مجموعو ملي ٿو، جنهن کي سمد الشان جي نالي سان "ديرين لوهي دور" جي ثقافت سڏيو وڃي ٿو. جڏهن ته عُمان جي اترئين حصي ۾ "اسلام کان اڳ وارو آخري دور" ٽئين صدي ق.م. کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين جاري رهيو.

اهو اڃا تائين بحث هيٺ آهي ته فارسين ڏکڻ اوڀر عربستان تي مڪمل ڪنٽرول قائم ڪيو يا نه، ڇاڪاڻ ته آثار قديمه مان ملندڙ فارسي شواهد تمام گهٽ آهن. آرمان پيئر ڪوسين ڊي پرسيل جي مطابق شَمِّر بن واثل بن حمير 536 ق.م. ۾ ڪورش اعظم جي بالادستي کي تسليم ڪيو هو.

بعد ۾ ساساني سلطنت جي فوجن، جن جي اڳواڻي وهرز ڪري رهيو هو، حبشي-فارسي جنگن دوران عُمان کي پنهنجي قبضي ۾ آندو. ساساني لشڪر جي لڳ ڀڳ 4000 سپاهين تي مشتمل ڇانوڻي "جمشيدگرد" (موجوده جبل غرابه يا فليج السوق) ۾ قائم ڪئي وئي.

ازد قبيلن جي هجرت

پهريئين هزار سال ق.م. جي پوئين اڌ دوران سامي ٻوليون ڳالهائيندڙ قبيلن جون لهرون وچ ۽ اولهه عربستان مان اوڀر طرف منتقل ٿيون. انهن مان سڀ کان اهم قبيلو ازد هو.

ازد قبيلي جا ماڻهو مڇيگيري، زراعت، مالداري ۽ چوپائي پالڻ ذريعي گذر سفر ڪندا هئا. اڄ به ڪيترائي عماني خاندان پنهنجو نسب عربستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍين ٿا.

عربن جي عُمان ڏانهن هجرت اتر اولهه ۽ ڏکڻ اولهه عربستان مان شروع ٿي. جيڪي قبيلو هتي اچي آباد ٿيا، انهن کي مقامي آبادي سان زرخيز زمينن تي قبضي لاءِ مقابلو ڪرڻو پيو.

جڏهن عرب قبيلن عُمان ۾ اچڻ شروع ڪيو ته اهي ٻه وڏا گروهه هئا:

• هڪ گروهه ازد قبيلي جو هو، جيڪو مأرب بند جي ٽٽڻ کان پوءِ 120ع يا 200ع ڌاري يمن مان هجرت ڪري آيو.
• ٻيو گروهه اسلام جي ظهور کان ڪيترائي صديون اڳ نجد (موجوده سعودي عرب) مان آيو، جن کي نزار بن معد جي نسل سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

ڪجهه مورخن جو خيال آهي ته يعاربه، جيڪي قحطان جي پراڻي شاخ سان واسطو رکندا هئا، يمن مان عُمان ۾ آباد ٿيندڙ پهريان ماڻهو هئا ۽ بعد ۾ ازد قبيلو آيو.

خور روري جا آثار، جيڪي 100 ق.م. ۽ 100ع جي وچ ۾ تعمير ٿيا.

عُمان ۾ آباد ٿيل ازد قبيلو نصر بن ازد جي نسل مان هو ۽ بعد ۾ "الازد العماني" جي نالي سان مشهور ٿيو.

پهرين ازد هجرت کان ستر سال پوءِ، ازد جي هڪ ٻي شاخ، جنهن جي اڳواڻي مالك بن فهم ڪري رهيو هو ۽ جنهن کي تنوخي سلطنت جو باني سمجهيو وڃي ٿو، عُمان ۾ اچي آباد ٿي.

الڪلبي جي روايت موجب مالڪ بن فهم پهريون ازد شخص هو جيڪو عُمان ۾ آباد ٿيو.

چيو وڃي ٿو ته هن پهريون ڀيرو قلهات ۾ رهائش اختيار ڪئي. پوءِ هو ڇهه هزار کان وڌيڪ سپاهين ۽ گهوڙن سان گڏ فارسي مرزبان جي فوج سان "سلامت" جي جنگ ۾ وڙهيو ۽ فارسين کي شڪست ڏني.

تنهن هوندي به جديد محققن جي نظر ۾ اها روايت جزوي طور افسانوي نوعيت رکي ٿي ۽ شايد مختلف زمانن جي هجرتن، جنگين ۽ مقامي روايتن جو گڏيل عڪس هجي.

ستين صدي عيسويءَ ۾ عمانين جو اسلام سان رابطو ٿيو ۽ هنن اسلام قبول ڪيو.

عمانين جي اسلام قبول ڪرڻ جو سهرو عمرو بن العاص کي ڏنو وڃي ٿو، جنهن کي اسلامي پيغمبر محمد ﷺ عُمان ڏانهن موڪليو هو. عمرو بن العاص جعفر ۽ عبد سان مليو، جيڪي ان وقت عُمان جا حڪمران هئا، ۽ انهن خوشيءَ سان اسلام قبول ڪيو.

امامتِ عُمان

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو امامت عمان

عُمان جا ازد واپاري مقصدن لاءِ بصره ويندا هئا، جيڪو اموي خلافت جي دور ۾ اسلامي دنيا جو هڪ اهم مرڪز هو.

عماني ازد قبيلن کي بصره ۾ هڪ مخصوص علائقو ڏنو ويو، جتي هو آباد ٿي سگهيا ۽ پنهنجا واپاري ۽ سماجي معاملا هلائي سگهيا. بصره ۾ رهندڙ ڪيترائي عماني ازد امير واپاري بڻجي ويا، ۽ پنهنجي اڳواڻ المهلب بن ابي صفرة جي قيادت هيٺ اوڀر طرف خراسان تائين پنهنجو سياسي ۽ فوجي اثر وڌائڻ لڳا.

اباضيت جو آغاز بصره ۾ ان جي باني عبدالله بن اباض جي هٿان ٿيو. هي فرقو خوارج جي هڪ نسبتاً اعتدال پسند شاخ هو، جيڪا پهرين فتني دوران امام علي جي حمايت ڪندڙ گروهن مان نڪتي هئي، پر 657ع ۾ جنگ صفين کان پوءِ ثالثي (تحڪيم) کي رد ڪندي ڌار ٿي وئي.

تقريباً 650ع ڌاري عراق ۾ رهندڙ عُماني ازد قبيلن هن عقيدي کي اختيار ڪيو، ۽ اهو سندن غالب مذهبي مسلڪ بڻجي ويو. بعد ۾ عراق جي گورنر حجاج بن يوسف ۽ اباضين وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي اباضي عُمان موٽي آيا. انهن موٽندڙن ۾ مشهور عالم جابر بن زيد پڻ شامل هو. سندس ۽ ٻين عالمن جي واپسيءَ عُمان ۾ اباضي تحريڪ کي تمام گهڻو مضبوط ڪيو.

حجاج بن يوسف عُمان کي به پنهنجي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت عباد بن جلندا جي پٽن سليمان ۽ سعيد جي حڪومت هئي. حجاج مجاعه بن شِوَه کي فوج سان موڪليو، جنهن جو مقابلو سعيد بن عباد سان ٿيو. ان جنگ ۾ سعيد جي فوج کي سخت نقصان پهتو ۽ هو جبل اخضر ڏانهن هٽي ويو.

مجاعه سندس تعاقب ڪندي وادي مستل تائين پهتو ۽ سعيد کي لڪڻ واري هنڌ تان ڪڍي ڇڏيو. ان کان پوءِ مجاعه ساحلي علائقن ڏانهن وڌيو جتي سندس مقابلو سليمان بن عباد سان ٿيو. هن ڀيري سليمان جي فوجن فتح حاصل ڪئي. بهرحال حجاج هڪ ٻي فوج عبدالرحمان بن سليمان جي قيادت هيٺ موڪلي، جنهن آخرڪار جنگ کٽي عُمان تي قبضو ڪري ورتو.

بهلا قلعو، جيڪو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي، 12هين کان 15هين صديءَ جي وچ ۾ نبهاني خاندان طرفان تعمير ڪرايو ويو.

عام طور تي مڃيو وڃي ٿو ته امامت عمان جو پهريون چونڊيل نظام اموي خلافت جي خاتمي کان ٿوري ئي دير پوءِ، 750ع يا 755ع ڌاري قائم ٿيو، جڏهن جنح بن عباده الهنائي کي امام چونڊيو ويو.

ڪجهه ٻيا مؤرخ چون ٿا ته جنح بن عباده اموي دور ۾ صرف والي هو، جڏهن ته عُمان جو پهريون چونڊيل امام جلندا بن مسعود هو، جنهن کي 751ع ۾ چونڊيو ويو.

پهرين امامت نائين صدي عيسويءَ ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. ان دور ۾ هڪ مضبوط سامونڊي سلطنت وجود ۾ آئي، جنهن جو بحري ٻيڙو نار جي علائقي تي اثرانداز هو. انهيءَ زماني ۾ عباسي خلافت، ڏور اوڀر ۽ آفريڪا سان واپار وڏي پيماني تي وڌيو.

امامن جي طاقت بعد ۾ اندروني اقتداري تڪرارن، عباسي مداخلتن ۽ سلجوقي سلطنت جي اڀار سبب گهٽجڻ لڳي.

نبهاني خاندان

وڌيڪ ڏسو: نبهاني خاندان

11هين ۽ 12هين صديءَ دوران عُمان جو سامونڊي ڪنارو سلجوقي سلطنت جي اثر هيٺ رهيو. 1154ع ۾ سلجوقين کي هٽايو ويو ۽ نبهاني خاندان اقتدار ۾ آيو.

نبهانين "ملوڪ" (بادشاهن) جي حيثيت سان حڪومت ڪئي، جڏهن ته امامن جو ڪردار گهڻو ڪري علامتي رهجي ويو. سندن گاديءَ جو هنڌ بهلا هو.

بنو نبهان لوبان جي واپار تي ڪنٽرول رکندا هئا. هي واپاري رستو صحار کان يبرين نخلستان تائين ۽ اتان بحرين، بغداد ۽ دمشق تائين پکڙيل هو.

روايت موجب آم جو وڻ پڻ نبهاني دور ۾ الفلاح بن محسن طرفان عُمان ۾ متعارف ڪرايو ويو. 1507ع ۾ نبهاني اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو، جڏهن پرتگالي فوجن مسقط تي قبضو ڪيو ۽ آهستي آهستي اتر ۾ صحار کان وٺي ڏکڻ اوڀر ۾ صور تائين ساحلي علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو.

پورچوگالي دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پورچوگالي عمان

مسقط جي پورچوگالي تصوير. پورچوگالي سلطنت عُمان تي 143 سال، يعني 1507ع کان 1650ع تائين، حڪمراني ڪئي.

واسڪو ڊي گاما جي رأس اميد نيڪ کان ڦري هندستان تائين ڪامياب سامونڊي سفر (1497ع–1498ع) کان هڪ ڏهاڪو پوءِ، افونسو ڊي البوڪرڪي هرمز تي قبضو ڪيو، ۽ پرتگال 1507ع کان 1650ع تائين 143 سالن تائين عُمان تي حڪمراني ڪئي.

پورچوگالين کي پنهنجي سامونڊي واپاري رستن جي حفاظت لاءِ هڪ مضبوط اڏي جي ضرورت هئي، تنهنڪري هنن مسقط کي مضبوط ڪيو ۽ اتي قلعا تعمير ڪيا. مسقط ۾ پورچوگالي طرزِ تعمير جا ڪجهه آثار اڄ به موجود آهن.

بعد ۾ 16هين صديءَ جي شروعات ۾ پورچوگالين عُمان جي ٻين ڪيترن سامونڊي شهرن تي پڻ قبضو ڪيو، ته جيئن فارس نار جي داخلا ۽ علائقي جي واپار تي ڪنٽرول قائم ڪري سگهن. هي سڀ قلعا بصره کان هرمز ٻيٽ تائين پکڙيل پورچوگالي فوجي نيٽ ورڪ جو حصو هئا.

16هين صديءَ دوران عثمانين فارس نار ۽ عُمان تي پرتگالي اثر کي چئلينج ڪيو. 1552ع ۾ عثماني بحريه جي هڪ ٻيڙي بيڙي مسقط جي قلعي تي عارضي قبضو ڪيو، پر قلعي جي ڀرپاسي کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ جلد واپس هلي وئي.

عمان نار جي جنگ ۾ پورچوگالين عثماني ٻيڙي بيڙي کي فيصلائتي شڪست ڏني.

17هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ پورچوگالين عُمان ۾ پنهنجن اڏن کي استعمال ڪندي فارس نار جي سڀ کان وڏي سامونڊي جنگ وڙهي. ان جنگ ۾ پرتگالي فوجن جو مقابلو ڊچ اوڀر هند ڪمپني ۽ انگريز اوڀر هند ڪمپني جي گڏيل ٻيڙي بيڙي سان ٿيو، جنهن کي صفوي سلطنت جي حمايت حاصل هئي. جنگ جو نتيجو غير فيصلائتو رهيو، پر ان سان فارس نار ۾ پرتگالي اثر گھٽجي ويو.

يعربي خاندان (1624ع–1744ع)

وڌيڪ ڏسو: عماني سلطنت

پرتگالي سلطنت کي ڪڍڻ کان پوءِ، عُمان 1698ع کان اولهه هندي سمنڊ جي اهم طاقتن مان هڪ بڻجي ويو.

17هين صديءَ ۾ عُماني ٻيهر يعربي خاندان جي امامن هيٺ متحد ٿيا. ناصر بن مرشد 1624ع ۾ رستاق ۾ چونڊجڻ کان پوءِ پهريون يعربي امام بڻيو.

امام ناصر ۽ سندس جانشين 1650ع واري ڏهاڪي ۾ پرتگالين کي عُمان جي ساحلي علائقن مان ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿيا.

وقت گذرڻ سان عُمانين هڪ سامونڊي سلطنت قائم ڪئي، جنهن پرتگالين جو پيڇو ڪري اوڀر آفريڪا ۾ سندن سموريون ملڪيتون کسي ورتيون ۽ انهن کي عُماني علائقن ۾ شامل ڪيو.

زنجبار تي قبضو ڪرڻ لاءِ عُمان جي امام سيف بن سلطان سواحلي ڪناري ڏانهن پيشقدمي ڪئي. سندس اڳڀرائي ۾ سڀ کان وڏو رڪاوٽ فورٽ جيسس هو، جتي ممباسا ۾ پرتگالي ڇانوڻي موجود هئي. ٻن سالن جي گهيري کان پوءِ 1698ع ۾ اهو قلعو امام سيف بن سلطان جي قبضي ۾ آيو.

سيف بن سلطان 1700ع ۾ بحرين تي به قبضو ڪيو. 1718ع ۾ امام سلطان جي وفات کان پوءِ يعربي خاندان اندر اقتدار لاءِ تڪرار شروع ٿيو، جنهن خاندان کي ڪمزور ڪيو.

يعربي خاندان جي طاقت گهٽجڻ کان پوءِ امام سيف بن سلطان ثاني پنهنجي مخالفن خلاف نادر شاهه ايران کان مدد گهري. مارچ 1737ع ۾ فارسي فوج سندس مدد لاءِ پهتي. پر جلفار مان فارسي فوجن 1743ع ۾ يعربي حڪمرانن خلاف بغاوت ڪئي. پوءِ فارسي سلطنت 1747ع تائين عُمان جي سامونڊي ڪنارن تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي رهي.

ارڙهين ۽ اوڻويهين صديون

زنجبار ۾ سلطان جو محل، جيڪو ڪنهن وقت عُمان جي گادي ۽ سلطانن جي رهائشگاهه هو.

عُمانين فارسين کي ڪڍڻ کان پوءِ، احمد بن سعيد البوسعيدي 20 نومبر 1744ع تي عُمان جو چونڊيل امام بڻيو، ۽ رستاق گاديءَ جو هنڌ رهيو. سندس خاندان، آل بوسعيد خاندان، 2026ع تائين عُمان تي حڪمراني جاري رکندو آيو آهي.

امامت جي بحاليءَ کان پوءِ عُمانين چونڊ واري نظام کي جاري رکيو، پر جيڪڏهن حڪمران خاندان مان ڪو ماڻهو اهل سمجهيو ويندو هو ته کيس ترجيح ڏني ويندي هئي.

1783ع ۾ امام احمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ سعيد بن احمد چونڊيل امام ٿيو. سعيد جو پٽ حمد بن سعيد مسقط جي گورنر کي معزول ڪري علائقي جا گهڻا قلعا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ پاڻ لاءِ "سيد" جو لقب اختيار ڪيو.

بعد ۾ سيد حمد جي چاچي سيد سلطان بن احمد اقتدار سنڀاليو. سلطان کان پوءِ سندس پٽ سيد سعيد بن سلطان جانشين ٿيو.

سڄي اوڻيهين صديءَ دوران، امام سعيد بن احمد کان سواءِ، جنهن 1803ع ۾ پنهنجي وفات تائين امام جو لقب برقرار رکيو، عزان بن قيس ئي عُمان جو واحد چونڊيل امام هو. سندس حڪمراني 1868ع ۾ شروع ٿي.

تنهن هوندي به برطانيا امام عزان کي حڪمران طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس برطانوي مفادن لاءِ مخالف سمجهيو ويندو هو. هن راءِ 1871ع ۾ امام عزان جي معزولي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن سندس سؤٽ ترڪي بن سعيد کيس هٽايو. ترڪي بن سعيد مرحوم سيد سعيد بن سلطان جو پٽ ۽ زنجبار جي سلطان برغش بن سعيد جو ڀاءُ هو، جنهن کي برطانيا وڌيڪ قبول جوڳو سمجهندو هو.

مسقط جي شڪست کاڌل حڪمران ۽ عُمان جي امام سلطان کي جديد پاڪستان جي علائقي گوادر تي خودمختياري ڏني وئي.

برطانوي سرپرستيءَ واري حيثيت

برطانوي سلطنت ڏکڻ اوڀر عربستان تي پنهنجو اثر قائم ڪرڻ جي خواهشمند هئي، ته جيئن ٻين يورپي طاقتن جي وڌندڙ طاقت کي روڪي سگهي ۽ 17هين صديءَ دوران اُڀرندڙ عُماني سامونڊي طاقت کي محدود ڪري سگهي.

18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان برطانوي سلطنت مسقط جي سلطانن سان معاهدن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. انهن معاهدن جو مقصد مسقط ۾ برطانوي سياسي ۽ معاشي مفادن کي اڳتي وڌائڻ هو، جڏهن ته سلطانن کي فوجي تحفظ فراهم ڪيو ويندو هو.

1798ع ۾ برطانوي اوڀر هند ڪمپني ۽ آل بوسعيد خاندان جي وچ ۾ پهريون معاهدو سيد سلطان بن احمد پاران دستخط ڪيو ويو. هن معاهدي جو مقصد فرانسيسي ۽ ڊچ واپاري مقابلي کي روڪڻ ۽ بندر عباس ۾ برطانوي واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي رعايت حاصل ڪرڻ هو.

1800ع ۾ ٻيو معاهدو ٿيو، جنهن موجب هڪ برطانوي نمائندو مسقط جي بندرگاهه ۾ رهندو ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل سمورن خارجي معاملن جي نگراني ڪندو.

جيئن جيئن عُماني سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، تيئن تيئن 19هين صديءَ دوران مسقط تي برطانوي اثر وڌندو ويو.

تقريباً 1870ع ۾ مسقط ۾ برطانوي شاهي بحريه جو هڪ ٻيڙو.

1854ع ۾ مسقط جي سلطان ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪوريا موريا ٻيٽ برطانيا حوالي ڪرڻ جو معاهدو ٿيو.

برطانوي حڪومت مسقط تي غالب ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻين ملڪن جي مقابلي کي گهڻي حد تائين روڪيو ويو.

1862ع کان 1892ع تائين سياسي رهواسي لوئيس پيلي ۽ ايڊورڊ راس فارس نار ۽ مسقط ۾ اڻسڌي حڪمراني ذريعي برطانوي بالادستي قائم رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

19هين صديءَ جي آخر تائين، آفريڪي علائقن ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ آمدني وڃائڻ کان پوءِ، برطانوي اثر ايترو وڌي ويو جو سلطان برطانوي قرضن تي گهڻو دارومدار رکڻ لڳا ۽ اهم معاملن ۾ برطانوي حڪومت سان صلاح ڪرڻ جا پابند ٿيا.

اهڙي طرح سلطنت عملي طور برطانوي اثر واري دائري ۾ اچي وئي.

زنجبار سواحلي سامونڊي ڪناري جي وڏي غلام مارڪيٽ ۽ لونگ جي اهم پيداوار واري مرڪز طور عُماني سلطنت جو انتهائي قيمتي حصو بڻجي ويو. ان اهميت کي ڏسندي سيد سعيد بن سلطان 1837ع ۾ زنجبار کي سلطنت جي گادي بڻايو.

1856ع ۾ برطانوي ثالثيءَ هيٺ زنجبار ۽ مسقط ٻه الڳ سلطنتون بڻجي ويون.

سيب جو معاهدو

عُمان جي اندروني علائقي (نارنگي) ۽ ساحلي علائقي (ڳاڙهو) جي ورهاست

حجر جبل، جنهن جو حصو جبل اخضر آهي، ملڪ کي ٻن الڳ حصن ۾ ورهائي ٿو: اندروني علائقو ۽ مسقط جي قبضي وارو ساحلي علائقو.

19هين صديءَ دوران مسقط ۽ عُمان ۾ برطانوي اثر وڌڻ سبب اندروني عُمان ۾ امامت جي تحريڪ ٻيهر زور ورتو، جيڪا گذريل 1,200 سالن کان مختلف مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي رهي هئي.

مسقط ۾ رهندڙ برطانوي سياسي ايجنٽ موجب، اندروني عُمان جي بيزاري جو بنيادي سبب مسقط تي برطانيا جو تمام گهڻو اثر هو، جيڪو مقامي ماڻهن جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي نظرانداز ڪندي صرف پنهنجن مفادن لاءِ ڪم ڪندو هو.

1913ع ۾ امام سالم الخروصي مسقط خلاف بغاوت شروع ڪئي، جيڪا 1920ع تائين جاري رهي. آخرڪار سلطنت ۽ امامت جي وچ ۾ سيب جو معاهدو ٿيو.

هي معاهدو برطانيا جي وچ ۾ ثالثيءَ سان ٿيو، جنهن وقت برطانيا کي اندروني عُمان ۾ ڪو خاص معاشي مفاد نه هو. معاهدي تحت اندروني عُمان ۾ امامت کي خودمختيار حڪمراني ملي ۽ ساحلي عُمان يعني مسقط ۽ عُمان جي سلطنت جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي.

1920ع ۾ امام سالم الخروصي وفات ڪري ويو ۽ محمد الخليلی نئون امام چونڊيو ويو.

1923ع ۾ سلطنت ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ هڪ نئون معاهدو ٿيو، جنهن موجب سلطنت کي مسقط ۾ رهندڙ برطانوي سياسي ايجنٽ سان صلاح ڪرڻي پوندي هئي ۽ تيل جي کوٽائي لاءِ برطانوي هندستان جي اعليٰ حڪومت کان منظوري وٺڻي پوندي هئي.

31 جولاءِ 1928ع تي ڳاڙهي لڪير وارو معاهدو دستخط ٿيو، جنهن تحت ڪيترين عالمي تيل ڪمپنين وچ اوڀر ۽ عربستان ۾ گڏيل طور تيل جي کوٽائي تي اتفاق ڪيو. 1929ع ۾ انهن ڪمپنين عراق پيٽروليم ڪمپني (IPC) قائم ڪئي.

13 نومبر 1931ع تي سلطان تيمور بن فيصل تخت تان دستبردار ٿيو.

سلطان سعيد جي حڪمراني (1932ع–1970ع)

سلطان سعيد بن تيمور، جنهن 1932ع کان 1970ع تائين حڪمراني ڪئي

سلطان سعيد بن تيمور 10 فيبروري 1932ع تي باضابطه طور مسقط جو سلطان بڻيو. سلطان سعيد بن تيمور جي حڪمراني، جنهن کي برطانوي حڪومت جي مڪمل حمايت حاصل هئي، اڪثر مؤرخن طرفان جاگيرداراڻِي، قدامت پسند ۽ الڳ ٿلڳ پاليسين واري دور طور بيان ڪئي ويندي آهي. برطانوي حڪومت سلطنت جي انتظامي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هئي؛ دفاعي سيڪريٽري، خفيه ادارن جو سربراهه، سلطان جو اعليٰ صلاحڪار ۽ ٻن وزيرن کان سواءِ تقريباً سمورا اهم عملدار برطانوي هئا.

1937ع ۾ سلطان ۽ عراق پيٽروليم ڪمپني (IPC) جي وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن تحت ڪمپني کي تيل جي تلاش ۽ کوٽائي جون رعايتون ڏنيون ويون. IPC ۾ برطانوي حصيداري 23.75 سيڪڙو هئي. سلطنت ۾ تيل نه ملڻ باوجود ڪمپني کي فهود جي علائقي ۾ اميدوار تيل جا ذخيرا نظر آيا، جيڪو امامت جي علائقي اندر واقع هو. IPC سلطان کي مالي سهائتا فراهم ڪئي ته جيئن هو امامت جي ممڪن مزاحمت کي منهن ڏيڻ لاءِ فوج تيار ڪري سگهي.

ٻي عالمي جنگ

ٻي عالمي جنگ جي شروعات کان پوءِ، 10 سيپٽمبر 1939ع تي عمان جي سلطان جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.

جنگ دوران عمان، برطانيا جي واپاري سامونڊي رستن جي تحفظ ۾ هڪ اهم اسٽريٽجڪ مرڪز هو. جنگ جي سڄي عرصي دوران عمان تي ڪو سڌو حملو نه ٿيو. 1943ع ۾ برطانوي شاهي هوائي فوج مصيره ٻيٽ تي (RAF Masirah) ۽ راس الحد ۾ هوائي اڏا قائم ڪيا. ان کان علاوه هوائي-سامونڊي بچاءُ وارا يونٽ به عمان ۾ مقرر ڪيا ويا. نمبر 244 اسڪواڊرن آر اي ايف برسٽول بلينهم V هلڪا بمبار ۽ ويڪرز ويلنگٽن XIII جهاز استعمال ڪندي عمان جي نار ۽ اتر عرب سمنڊ ۾ آبدوزن خلاف ڪارروايون ڪندو هو. ساڳئي وقت نمبر 209 اسڪواڊرن آر اي ايف، نمبر 265 اسڪواڊرن آر اي ايف ۽ نمبر 321 اسڪواڊرن آر اي ايف ڪنسوليڊيٽيڊ پي بي واءِ ڪيٽالينا سامونڊي جهازن ذريعي نگراني ڪندا هئا. 16 آڪٽوبر 1943ع تي جرمن آبدوز جرمن آبدوز يو-533 عمان جي نار ۾ تباهه ڪئي وئي. ان تي نمبر 244 اسڪواڊرن جي برسٽول بلينهم جهاز طرفان کوٽائي بم (Depth Charges) اڇلايا ويا. آبدوز جو ڍانچو تقريباً 108 ميٽر کوٽائيءَ ۾ فجيره جي سامونڊي ڪناري کان 25 ناٽيڪل ميل پري وڃي ويٺو. ان حادثي ۾ 52 عملي جا ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته صرف هڪ ملاح گونٿر شمٽ زنده بچيو، جنهن کي خور فڪان ڀرسان HMIS Hiravati جهاز تي سوار ڪري جنگي قيدي بڻايو ويو. هي آبدوز جو ڍانچو اڄ به غوطه خورن لاءِ مشهور هنڌ آهي.

مڪمل آزاديءَ جي سڃاڻپ

ڊسمبر 1951ع ۾ عمان ۽ برطانيا جي وچ ۾ دوستي، واپار ۽ سامونڊي نيويگيشن بابت هڪ معاهدو ٿيو. هن معاهدي ذريعي مسقط ۽ عمان جي سلطنت کي هڪ مڪمل خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو ويو. 1955ع ۾ مڪران جي سامونڊي پٽي جو هڪ ساحلي علائقو پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو ۽ بلوچستان صوبي جو ضلعو بڻايو ويو، جڏهن ته گوادر اڃا عمان جي قبضي هيٺ رهيو. 8 سيپٽمبر 1958ع تي پاڪستان عمان کان گوادر 30 لک آمريڪي ڊالرن عيوض خريد ڪيو. ان کان پوءِ گوادر، مڪران ضلعي جي هڪ تحصيل بڻجي ويو.

جبل اخضر جنگ

وڌيڪ ڏسو: Jebel Akhdar War

امام الخليلي جي وفات کان پوءِ سلطان سعيد بن تيمور اندروني عمان تي قبضو ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي. هن برطانوي حڪومت کي آگاهه ڪيو ته امامت ۾ نئين چونڊن دوران پيدا ٿيندڙ سياسي افراتفريءَ مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.

مسقط ۾ موجود برطانوي سياسي ايجنٽ جو خيال هو ته عمان جي اندروني علائقن ۾ موجود تيل جي ذخيرن تائين رسائي حاصل ڪرڻ جو واحد طريقو اهو آهي ته سلطان جي مدد ڪري امامت تي قبضو ڪرايو وڃي.

1946ع ۾ برطانوي حڪومت سلطان کي هٿيار، بارود، فوجي سامان ۽ برطانوي آفيسر مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي ته جيئن هو عمان جي اندروني حصي تي حملو ڪري سگهي. مئي 1954ع ۾ امام الخليلي وفات ڪري ويو ۽ غالب الهنائي نئون امام چونڊيو ويو. تيل جي رعايتن بابت اختلافن سبب سلطان سعيد بن تيمور ۽ امام غالب الهنائي جي وچ ۾ لاڳاپا تيزيءَ سان خراب ٿيڻ لڳا.

ڊسمبر 1955ع ۾ سلطان سعيد بن تيمور، مسقط ۽ عمان فيلڊ فورس جون فوجون عمان جي اهم مرڪزن تي قبضي لاءِ موڪليون، جن ۾ نزويٰ (امامت عمان جي گاديءَ جو هنڌ) ۽ عبري شامل هئا.

عمان جي اندروني علائقن جي ماڻهن، جن جي اڳواڻي امام غالب الهنائي، سندس ڀاءُ طالب الهنائي (رستاق جو والي) ۽ سليمان بن حميار (جبل اخضر جو والي) ڪري رهيا هئا، برطانوي حمايت يافته سلطنتي حملن خلاف امامت جو دفاع ڪيو. هي ويڙهه تاريخ ۾ جبل اخضر جنگ جي نالي سان مشهور ٿي. جولاءِ 1957ع تائين سلطان جون فوجون پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿي ويون، پر انهن تي مسلسل گهات لڳائي حملا ڪيا ويا، جنهن سبب کين وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.

تنهن هوندي به سلطان سعيد، برطانوي فوجي مداخلت جي مدد سان بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن مدد ۾ ڪيميرونين (اسڪاٽش رائفلز) جا ٻه دستا، برطانوي فوج جون زرهي گاڏيون ۽ شاهي هوائي فوج جا جهاز شامل هئا.

امامت جون فوجون پوءِ جبل اخضر جي ڏکئي ۽ ناقابلِ رسائي جبلن ڏانهن هلي ويون.

ڪرنل ڊيوڊ سمائلي، جيڪو سلطان جي هٿياربند فوج جي تنظيم لاءِ مقرر ڪيو ويو هو، 1958ع جي سرءُ ۾ جبل کي گهيري ۾ آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ وادي بني خروس مان مٿئين سطح تائين پهچڻ جو رستو ڳولي ورتائين. 4 آگسٽ 1957ع تي برطانوي پرڏيهي سيڪريٽري، عمان جي اندروني علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن کي اڳواٽ اطلاع ڏيڻ کانسواءِ هوائي حملا ڪرڻ جي منظوري ڏني. جولاءِ کان ڊسمبر 1958ع تائين برطانوي هوائي فوج 1,635 حملا ڪيا، جن دوران 1,094 ٽن بم ۽ 900 راڪيٽ عمان جي اندروني علائقن تي ڪيرايا ويا. انهن حملن جو نشانو باغي فوجون، جبلن جي چوٽين تي آباد ڳوٺ، آبپاشيءَ جا واهه ۽ زرعي فصل هئا. 27 جنوري 1959ع تي سلطنتي فوجن اوچتي ڪارروائي ڪندي جبل اخضر تي قبضو ڪري ورتو.

امام غالب، سندس ڀاءُ طالب ۽ سليمان بن حميار سعودي عرب ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جتي 1970ع واري ڏهاڪي تائين امامت جي بحاليءَ جي تحريڪ جاري رهي.

جلاوطن امامت جي حامين عمان جي مسئلي کي عرب ليگ ۽ گڏيل قومون جي آڏو پيش ڪيو.

11 ڊسمبر 1963ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي عمان بابت مسئلي جي جاچ لاءِ هڪ خاص ڪميٽي قائم ڪئي، جيڪا پنهنجي رپورٽ جنرل اسيمبلي کي پيش ڪرڻي هئي.

1965ع، 1966ع ۽ 1967ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي مسلسل قراردادون منظور ڪيون، جن ۾ برطانوي حڪومت کان مطالبو ڪيو ويو ته:

• عماني عوام خلاف سمورا جابراڻا قدم ختم ڪيا وڃن؛
• عمان تي برطانوي ڪنٽرول ختم ڪيو وڃي؛
• عماني عوام جي خود اراديت ۽ آزاديءَ جي حق کي تسليم ڪيو وڃي.

ظفار جنگ

وڌيڪ ڏسو: Dhofar War

ظفار جنگ 1963ع ۾ شروع ٿي، جنهن ۾ سوويت يونين جي حمايت يافته باغي قوتون سرڪاري فوجن سان وڙهنديون رهيون.

جڏهن بغاوت ظفار تي سلطان جي قبضي لاءِ سنگين خطرو بڻجي وئي، تڏهن 1970ع ۾ سلطان قابوس بن سعيد پنهنجي والد سلطان سعيد بن تيمور کي هڪ بي خون فوجي بغاوت ذريعي اقتدار کان هٽائي ڇڏيو. هن تبديليءَ کي برطانيا جي حمايت حاصل هئي. سلطان قابوس فوج کي جديد بڻايو، رياستي انتظاميا ۾ سڌارا آندا ۽ سماجي تبديليون متعارف ڪرايون. 1976ع تائين اردن، سعودي عرب، ايران، پاڪستان ۽ برطانيا جي مدد سان ظفار بغاوت مڪمل طور ختم ڪئي وئي.

جديد تاريخ (1970ع کان اڄ تائين)

سلطان قابوس بن سعيد، جنهن جي دور ۾ زندگيءَ جو معيار بهتر ٿيو، ترقياتي منصوبن ۾ واڌ آئي، غلامي ختم ڪئي وئي، ظفار بغاوت جو خاتمو ٿيو ۽ عمان جو بنيادي قانون جاري ڪيو ويو.

1970ع ۾ پنهنجي والد کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ سلطان قابوس بن سعيد ملڪ کي ٻاهرين دنيا لاءِ کوليو. هن ملڪ جي نالي مان "مسقط ۽" جا لفظ ختم ڪري صرف "عمان" رکيو ۽ اقتصادي سڌارن جو آغاز ڪيو. هن جي جديديت واري پاليسيءَ هيٺ صحت، تعليم ۽ سماجي ڀلائيءَ تي خرچن ۾ نمايان اضافو ڪيو ويو.

سعودي عرب عمان جي تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پنهنجي خرچ تي ڪيترائي استاد عمان موڪليا. 1970ع ۾ عمان ۾ غلامي تي مڪمل پابندي لڳائي وئي. 1971ع ۾ عمان گڏيل قومون ۾ شامل ٿيو، ساڳئي سال بحرين، قطر ۽ متحده عرب امارات پڻ رڪن بڻيا. 1981ع ۾ عمان ڇهن ملڪن تي ٻڌل خليجي سهڪار ڪائونسل جو باني رڪن بڻيو. وقت سان گڏ سياسي سڌارا پڻ متعارف ڪرايا ويا. 1995ع ۾ ملڪ موجوده قومي جهنڊو اختيار ڪيو، جيڪو اڳوڻي جهنڊي سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندڙ هو، پر ان جي پٽي وڌيڪ ويڪري ڪئي وئي. 1997ع ۾ شاهي فرمان ذريعي عورتن کي ووٽ ڏيڻ ۽ مجلس الشورى جي چونڊن ۾ اميدوار طور بيهڻ جو حق ڏنو ويو. ساڳئي سال ٻن عورتن کي ڪاميابي سان مجلس الشورى جو ميمبر چونڊيو ويو. 2002ع ۾ 21 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن سڀني شهرين کي ووٽ جو حق ڏنو ويو، جڏهن ته نون ضابطن تحت مجلس الشورى جون پهريون چونڊون 2003ع ۾ منعقد ٿيون. 2004ع ۾ سلطان عمان جي پهرين خاتون وزير شيخا عائشه بنت خلفان بن جميل السيابيه کي قومي دستڪاري اٿارٽي جي سربراهه طور مقرر ڪيو. انهن سڌارن جي باوجود حڪومت جي حقيقي سياسي ڍانچي ۾ محدود تبديليون آيون، ڇو ته سلطان فرمانن ذريعي حڪومت هلائڻ جاري رکيو. 2005ع ۾ لڳ ڀڳ 100 شڪي اسلام پسند گرفتار ڪيا ويا ۽ 31 ڄڻن کي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش جي الزام ۾ سزا ٻڌائي وئي، پر ساڳئي سال جون ۾ کين عام معافي ڏني وئي.

بيجنگ اولمپڪس 2008ع کان اڳ، 14 اپريل 2008ع تي عمان وچ اوڀر ۾ اولمپڪ مشعل جي سفر جو هڪ مرڪز بڻيو، جتي مشعل 20 ڪلوميٽرن جو سفر طئي ڪيو. 2011ع ۾ عرب بهار جي تحريڪن کان متاثر ٿي عمان ۾ به احتجاجي مظاهرا ٿيا. مظاهرين حڪومت جي خاتمي جو مطالبو نه ڪيو، پر سياسي سڌارن، بهتر زندگيءَ جي سهولتن ۽ روزگار جي وڌيڪ موقعن جو مطالبو ڪيو. فيبروري 2011ع ۾ فساد روڪ پوليس احتجاج ڪندڙن کي منتشر ڪيو. ان جي جواب ۾ سلطان قابوس روزگار، مالي سهولتن ۽ ٻين فائدن جو اعلان ڪيو. آڪٽوبر 2011ع ۾ مجلس الشورى جون چونڊون ٿيون، جن بابت سلطان قابوس واعدو ڪيو ته ان کي وڌيڪ اختيار ڏنا ويندا. ايندڙ سال حڪومت انٽرنيٽ تي حڪومت خلاف تنقيد ڪندڙن خلاف ڪارروائي شروع ڪئي. سيپٽمبر 2012ع ۾ ڪيترن ئي ڪارڪنن تي مقدما هلايا ويا، جن تي آن لائين "توہين آميز ۽ اشتعال انگيز" مواد شايع ڪرڻ جو الزام هو. انهن مان ڇهن ڄڻن کي قيد جون سزائون ڏنيون ويون.

2013ع ۾ عالمي صحت تنظيم (WHO) عمان کي مليريا جي مقامي منتقلي ختم ڪندڙ ملڪ طور تسليم ڪيو. 10 جنوري 2020ع تي سلطان قابوس بن سعيد وفات ڪري ويو. هو ان وقت عرب دنيا جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس جاءِ تي سندس سڳو سئوٽ هيثم بن طارق عمان جو نئون سلطان بڻيو. 12 جنوري 2021ع تي سلطان هيثم پنهنجي وڏي پٽ ذي يزن بن هيثم کي عمان جو پهريون ولي عهد مقرر ڪيو ۽ بنيادي قانون ۾ ترميم ذريعي کيس تخت جو سرڪاري وارث قرار ڏنو ويو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Geography of Oman

مسندم اپٻيٽ جو جاگرافيائي نقشو، جيڪو هرمز جي نار، ايلفنسٽن کاري ۽ مالڪم کاري کي ڏيکاري ٿو

عمان ۾ هڪ نخلستان

صور، عمان جو سامونڊي ڪنارو

عمان 16° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾، ۽ 52° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ ۽ 60° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ملڪ جي مرڪزي حصي جو وڏو علائقو بجريءَ واري ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جڏهن ته اتر ۾ حجر جبل ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ظفار جبل واقع آهن.

ملڪ جا اهم شهر انهن جبلن ۽ سامونڊي پٽيءَ جي ويجهو آباد آهن، جن ۾ گاديءَ جو هنڌ مسقط، اتر ۾ صحار ۽ صور، عمان، جڏهن ته ڏکڻ ۾ صلاله ۽ مسندم گورنري شامل آهن.

عمان جي اندروني حصن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن ته سامونڊي ڪنارن تي نمي وڌيڪ هوندي آهي.

مسندم اپٻيٽ، جيڪو هرمز جي نار تي انتهائي اهم حڪمتِ عملي واري هنڌ تي واقع آهي، عمان جو هڪ ڌار علائقو (ايڪسلائيو) آهي، جيڪو متحده عرب امارات جي سرزمين سبب باقي عمان کان جدا ٿيل آهي.

مدحاء عمان جو هڪ ٻيو ڌار علائقو آهي، جيڪو متحده عرب امارات جي سرزمين جي اندر واقع هڪ گهيرو (اينڪليو) آهي ۽ مسندم اپٻيٽ ۽ عمان جي مکيه علائقي جي وچ ۾ واقع آهي.

مدحاء، مسندم گورنري جو حصو آهي ۽ تقريباً 75 چورس ڪلوميٽر (29 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 1969ع ۾ مدحاء جي سرحد جو سرڪاري تعين ڪيو ويو. مدحاء جو اتر-اوڀر وارو ڪنڊ فجيره ويندڙ شاهراهه کان رڳو 10 metres (33 ft) جي مفاصلي تي واقع آهي.

مدحاء جي اندر ئي متحده عرب امارات جو هڪ ننڍڙو گهيرو علائقو نحوه پڻ موجود آهي، جيڪو شارجه امارت سان تعلق رکي ٿو. هي علائقو نئين مدحاء شهر کان تقريباً 8 ڪلوميٽر (5.0 mi) اولهه طرف واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ چاليهه گهر، هڪ صحت مرڪز ۽ ٽيليفون مرڪز موجود آهن.

عمان جو مرڪزي ريگستان سائنسي تحقيق لاءِ اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي وڏي تعداد ۾ شهابِ ثاقب مليا آهن، جن جو استعمال ڌرتيءَ ۽ شمسي نظام بابت سائنسي تجزين ۾ ڪيو ويندو آهي.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Climate of Oman

2022ع ۾ عمان دنيا جي انهن ملڪن مان هو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ جو دٻاءُ تمام گهڻو هو.

فارس نار جي ٻين ملڪن وانگر عمان به دنيا جي گرم ترين آبهوا رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم دوران مسقط ۽ اتر عمان ۾ سراسري گرمي پد 30 to 40 °C (86.0 to 104.0 °F) جي وچ ۾ رهندو آهي.

عمان ۾ برسات تمام گهٽ پوندي آهي. مسقط ۾ سالياني برسات جو اوسط لڳ ڀڳ 100 mm (3.9 in) آهي، جيڪا گهڻو ڪري جنوري مهيني ۾ وسندي آهي.

ڏکڻ ۾ ظفار جبلن ۽ صلاله جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ آبهوا جزوي طور اُڀرندي خطي جهڙي آهي. هتي جون جي آخر کان سيپٽمبر تائين هندي سمنڊ مان ايندڙ موسمي هوائن سبب برساتون پونديون آهن، جنهن ڪري اونهاري ۾ هوا ٿڌي نمي ۽ گهڻي ڌنڌ سان ڀرجي ويندي آهي.

صلاله ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور 20 to 30 °C (68.0 to 86.0 °F) جي وچ ۾ رهندو آهي، جيڪو اتر عمان جي مقابلي ۾ گهڻو ٿڌو هوندو آهي.

جبلستاني علائقن ۾ برسات جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، ۽ جبل اخضر جي اوچن حصن ۾ سالياني برسات شايد 400 millimetres (16 in) کان به وڌيڪ هجي.

جبلن ۾ گرمي پد گهڻو گهٽجڻ سبب هر ڪجهه سالن کان پوءِ برفباري پڻ ٿيندي آهي.

سامونڊي ڪنارن جا ڪي علائقا، خاص طور مصيره ٻيٽ جي ڀرسان، اهڙا به آهن جتي ڪنهن سڄي سال دوران برسات ئي نه پوي.

عام طور تي عمان جي آبهوا تمام گرم آهي، ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن 54 °C (129.2 °F) تائين به پهچي ويندو آهي.

26 جون 2018ع تي قريات شهر دنيا ۾ 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد جو رڪارڊ قائم ڪيو، جتي رات جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 42.6 °C (108.7 °F) رهيو.

آبهوا بابت عالمي قدمن جي حوالي سان گڏيل قومن جي 2019ع جي پائيدار ترقياتي اشاري موجب عمان کي اڃا ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. توانائي جي استعمال ۽ حياتياتي ٻارڻ جي برآمدن سان لاڳاپيل في فرد ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج تمام گهڻو آهي، جڏهن ته آبهوا سان لاڳاپيل قدرتي آفتن کان متاثر ٿيندڙ آباديءَ جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.

واديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو List of wadis of Oman

عمان ۾ ڪيترين ئي وادين جو وجود آهي. عربي ٻوليءَ ۾ وادي اهڙي دريائي ماٿري يا نديءَ جي پيٽ کي چيو ويندو آهي، جيڪا عام حالتن ۾ سڪي هوندي آهي، پر برساتن دوران پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي آهي.

حياتياتي گوناگوني

عمان جي البطينه علائقي ۾ نخل جي کجين جا باغ

ظفار جي سامونڊي ڪناري ويجهو غير لڏپلاڻ ڪندڙ عربي سمنڊ جون ڪُٻڙ واريون وھيلون

ڏکڻ عربستان ۾ عام ملندڙ ريگستاني جھاڙيون ۽ ريگستاني گاھ عمان ۾ پڻ ملن ٿيون، پر اندرين مٿاڇري واري علائقي ۾ ٻوٽن جي واڌ تمام گهٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو گهڻو ڪري بجري واري ريگستان تي مشتمل آهي. ظفار ۽ جبلن ۾ مون سون جي وڌيڪ برسات سبب اونهاري دوران نباتات وڌيڪ سرسبز ٿي ويندي آهي؛ ظفار جي سامونڊي ميداني علائقن ۾ ناريل جي کجي گهڻي تعداد ۾ پوکي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ جبلن ۾ لوبان پيدا ڪيو ويندو آهي، جتي ڪَنير ۽ اڪيشيا جي مختلف قسمن جي به گهڻي واڌ ٿئي ٿي. حجر جبل هڪ الڳ حياتياتي علائقو آهن ۽ اوڀر عربستان جا سڀ کان اوچا جبل آهن، جتي جهنگلي جيوت ۾ عربي تَهر به شامل آهي.

مقامي کير پياريندڙ جانورن ۾ چيتو، لڪڙڀڳو، لومڙي، بگهڙ، سهو، اورڪس ۽ جهنگلي ٻڪرو شامل آهن. پکين ۾ ڳِجهُ، عقاب، سارس پکي، بسٽارڊ، عربي تتر، ماکي خور پکي، باز ۽ سج پکي شامل آهن. 2001ع ۾ عمان ۾ کير پياريندڙ جانورن جون نَوَ خطري هيٺ آيل جنسون، پکين جون پنج خطري هيٺ آيل جنسون ۽ اوڻيهه خطري هيٺ آيل ٻوٽن جون جنسون موجود هيون. خطري هيٺ آيل جيوت جي تحفظ لاءِ فرمان جاري ڪيا ويا آهن، جن ۾ عربي چيتو، عربي اورڪس، جبلائي هرڻ، گوئٽرڊ هرڻ، عربي تَهر، سائي سامونڊي ڪڇون، هاڪس بل ڪڇون ۽ اوليو رڊلي ڪڇون شامل آهن.

تنهن هوندي به عربي اورڪس محفوظ علائقو اهو پهريون ماڳ هو، جيڪو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست مان خارج ڪيو ويو، جڏهن حڪومت 2007ع ۾ تيل جي ڳولا ڪندڙ ڪمپنين لاءِ رستو صاف ڪرڻ خاطر ان علائقي جو رقبو 90 سيڪڙو گهٽائي ڇڏيو.

مقامي ۽ قومي ادارن عمان ۾ جانورن سان غيراخلاقي سلوڪ بابت خدشا ظاهر ڪيا آهن. خاص طور تي آوارا ڪتا (۽ گهٽ حد تائين آوارا ٻليون) اڪثر اذيت، بدسلوڪي يا نظراندازي جو شڪار ٿيندا آهن. آوارا ڪتن جي آبادي گهٽائڻ لاءِ واحد منظور ٿيل طريقو پوليس اهلڪارن طرفان کين گوليون هڻي مارڻ آهي. عماني حڪومت ڪتن ۽ ٻلين جي نسل بندي (spay/neuter) جو ڪو پروگرام لاڳو ڪرڻ يا جانورن لاءِ پناهه گاهون قائم ڪرڻ کان انڪار ڪيو آهي. ٻليون، جيتوڻيڪ ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قبول ڪيون وڃن ٿيون، پر پوءِ به کين نقصانڪار جانور سمجهيو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر بک يا بيماري سبب مري وڃن ٿيون.

تازن سالن ۾ عمان وھيل ڏسڻ (Whale Watching) لاءِ هڪ مشهور مرڪز بڻجي ويو آهي، جتي سخت خطري هيٺ آيل عربي ڪُٻڙ واري وھيل، اسپرم وھيل ۽ ننڍي نيري وھيل نمايان طور ڏٺيون وڃن ٿيون.

سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو عمان جي سياست ۽ عمان ۾ انساني حق

قديم مسقط ۾ سلطان جو العلم محل

عمان هڪ وحداني رياست ۽ مطلق بادشاهت آهي، جنهن ۾ قانون سازي، انتظاميا ۽ عدليه جا سمورا اختيار آخرڪار موروثي سلطان جي هٿ ۾ آهن. ان ڪري فريڊم هائوس ملڪ کي باقاعدگيءَ سان "آزاد نه" قرار ڏيندو رهيو آهي.

سلطان رياست جو سربراهه آهي ۽ پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جي کاتن تي سڌو ڪنٽرول رکي ٿو. هن وٽ مطلق اختيار آهن ۽ هو فرمانن ذريعي قانون جاري ڪري ٿو.

بين الاقوامي ادارو براءِ جمهوريت ۽ چونڊ مدد جي عالمي جمهوري حالت وارن اشارن ۽ جمهوري نگراني موجب، عمان مجموعي جمهوري قدمن ۾ گهٽ کان وچولي سطح تائين اچي ٿو، خاص طور سياسي شرڪت، چونڊن ۾ شرڪت ۽ شهري سماج جي ميدانن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.

قانوني نظام

عمان هڪ مطلق بادشاهت آهي، جتي سلطان جو قول قانوني قوت رکي ٿو. عدليه سلطان جي ماتحت آهي. عمان جي آئين موجب شريعت قانون سازي جي ذريعن مان هڪ آهي. سول عدالتن جي نظام اندر شريعت عدالتن جا شعبا خانداني قانون جي معاملن، جهڙوڪ طلاق ۽ وراثت، جا ذميوار آهن.

جيتوڻيڪ حتمي طاقت سلطان وٽ مرڪوز آهي ۽ عمان ۾ سرڪاري طور اختيارن جي ورهاست موجود ناهي، مرحوم سلطان قابوس انهن وزيرن کي دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ ناڻي واري وزارت جا مڪمل لقب ڏيڻ کان پاسو ڪيو، جيڪي اهي ذميواريون نڀائيندا هئا، ۽ انهن عهدن کي شاهي دائري اندر رکڻ کي ترجيح ڏني. موجوده سلطان هيثم انهن کاتن جي ذميوار وزيرن کي مڪمل لقب ڏنا آهن، جڏهن ته دفاع واري کاتي کي نائب وزيراعظم جي سطح تي بلند ڪيو آهي. 1970ع کان سموري قانون سازي شاهي فرمانن ذريعي ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ 1996ع جو بنيادي قانون پڻ شامل آهي. سلطان وزيرن ۽ ججن کي مقرر ڪري ٿو، معافي ڏئي سگهي ٿو ۽ سزائون گهٽائي سگهي ٿو. سلطان جو اختيار اڻ ٽر آهي ۽ سلطان پنهنجي مرضيءَ جي مڪمل تابعداري جي اميد رکي ٿو.

انصاف جي فراهمي گهڻي حد تائين ذاتي نوعيت واري آهي، ۽ مناسب قانوني ڪارروائي جا تحفظ محدود آهن، خاص طور سياسي ۽ سلامتي سان لاڳاپيل ڪيسن ۾. رياست جو بنيادي قانون عماني قانوني نظام جو بنياد سمجهيو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي آئين طور ڪم ڪري ٿو. بنيادي قانون 1996ع ۾ جاري ٿيو ۽ هينئر تائين صرف ٻه ڀيرا ترميم ٿيو آهي: 2011ع ۾ احتجاجن جي جواب ۾، ۽ 2021ع ۾ عمان جو ولي عهد جو عهدو ٺاهڻ لاءِ.

جيتوڻيڪ عمان جو قانوني ضابطو نظرياتي طور شهري آزادين ۽ شخصي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿو، پر حڪومت طرفان ٻنهي کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي. عورتون ۽ ٻار ڪيترن شعبن ۾ قانوني امتياز کي منهن ڏين ٿا. عورتن کي ڪجهه رياستي فائدن، جهڙوڪ رهائشي قرضن، کان محروم رکيو ويندو آهي، ۽ شخصي حيثيت واري قانون تحت کين برابر حق نٿا ملن. عورتون صحت ۽ توليدي حقن بابت پنهنجي خوداختياريءَ تي به پابنديون محسوس ڪن ٿيون.

عمان جي قانون ساز اداري جو نالو ٻه ايواني مجلس عمان آهي، جنهن ۾ مٿيون ايوان مجلس الدوله ۽ هيٺيون ايوان مجلس الشورى شامل آهن. سياسي جماعتون ممنوع آهن، جيئن مذهب جي بنياد تي ڪنهن به وابستگي تي پڻ پابندي آهي. مٿئين ايوان ۾ 71 ميمبر آهن، جن کي سلطان نمايان عمانين مان مقرر ڪندو آهي؛ هن ايوان وٽ صرف مشاورتي اختيار آهن. مجلس الشورى جا 84 ميمبر عام ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سندن مدت چار سال هوندي آهي. ميمبرن کي ٽن سالن لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هڪ ڀيرو ٻيهر وڌائي سگهجي ٿو. آخري چونڊون 29 آڪٽوبر 2023ع تي ٿيون، ۽ ايندڙ چونڊون آڪٽوبر 2027ع ۾ ٿيڻيون آهن. عمان جو قومي ترانو السلام السلطاني اڳوڻي سلطان قابوس لاءِ وقف آهي.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو عمان جون محافظتون ۽ عمان جون ولايتون

سلطنت عمان انتظامي طور 11 محافظتن (عربي: محافظات) ۾ ورهايل آهي. اهي محافظتون وڌيڪ 63 ولايتن (عربي: ولايات) ۾ ورهايل آهن.

مسندم

البريمي

شمالي الباطنه

ڏاکڻي الباطنه

مسقط

الظاهره

الداخليه

اتر الشرقيه

ڏکڻ الشرقيه

الوسطى

ظفار

محافظت	گاديءَ جو هنڌ
الداخليه محافظت	نزوى
الظاهره محافظت	عبري
شمالي الباطنه محافظت	صحار
ڏاکڻي الباطنه محافظت	رستاق
البريمي محافظت	البريمي
الوسطى محافظت (عمان)	هيما
اتر الشرقيه محافظت	ابرا
ڏکڻ الشرقيه محافظت	صور، عمان
ظفار محافظت	صلاله
مسقط محافظت	مسقط
مسندم محافظت	خصب

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان جي معيشت

عمان ۾ في فرد حقيقي جي ڊي پي جي تاريخي واڌ

عمان جي رياست جو بنيادي قانون آرٽيڪل 11 ۾ بيان ڪري ٿو ته "قومي معيشت انصاف ۽ آزاد منڊي واري معيشت جي اصولن تي ٻڌل آهي". علائقائي معيارن موجب عمان جي معيشت نسبتاً متنوع آهي، پر اڃا به تيل جي برآمدن تي دارومدار رکي ٿي. مالي قدر جي لحاظ کان 2018ع ۾ معدني ٻارڻ ملڪ جي ڪل شين جي برآمدن جو 82.2 سيڪڙو هئا. سياحت عمان ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ صنعت آهي. آمدني جا ٻيا ذريعا، جهڙوڪ زراعت ۽ صنعت، مقابلي ۾ ننڍا آهن ۽ ملڪ جي برآمدن ۾ 1 سيڪڙو کان به گهٽ حصو رکن ٿا، پر معيشت جي تنوع کي حڪومت ترجيح سمجھي ٿي. زراعت، جيڪا اڪثر گذر بسر واري نوعيت جي آهي، کجور، ليمون، اناج ۽ ڀاڄيون پيدا ڪري ٿي، پر ملڪ جي 1 سيڪڙو کان به گهٽ زمين پوکي هيٺ هجڻ سبب عمان ممڪن طور خوراڪ جو خالص درآمد ڪندڙ ملڪ رهندو.

عمان جي سماجي-معاشي ڍانچي کي انتهائي مرڪوز رينٽيئر فلاحي رياست طور بيان ڪيو ويندو آهي. عمان ۾ وڏين 10 سيڪڙو ڪمپنين وٽ نجي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو عماني شهرين کي روزگار مليل آهي. نجي شعبي جون اڌ نوڪريون بنيادي درجي جون قرار ڏنل آهن. ڪم ڪندڙ عمانين جو هڪ ٽيون حصو نجي شعبي ۾ آهي، جڏهن ته باقي اڪثريت سرڪاري شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي. اهڙو انتهائي مرڪوز ڍانچو اجاره داري جهڙي معيشت پيدا ڪري ٿو.

مسقط سيڪيورٽيز مارڪيٽ

1998ع ۾ تيل جي قيمتن ۾ گهٽتائي کان پوءِ عمان پنهنجي معيشت کي متنوع بڻائڻ لاءِ سرگرم منصوبابندي ڪئي ۽ صنعت جي ٻين شعبن، خاص طور سياحت ۽ ڍانچي جي ترقي، تي وڌيڪ ڌيان ڏنو. عمان 1995ع ۾ "وژن 2020" قائم ڪيو، جنهن جو مقصد 2020ع تائين جي ڊي پي ۾ تيل جو حصو 10 سيڪڙو کان گهٽ ڪرڻ هو، پر 2011ع تائين اهو منصوبو پراڻو ٿي ويو. پوءِ عمان "وژن 2040" قائم ڪيو. آمريڪا سان آزاد واپار معاهدو 1 جنوري 2009ع کان لاڳو ٿيو، جنهن سڀني صارفين ۽ صنعتي شين تي محصولي رڪاوٽون ختم ڪيون ۽ عمان ۾ سيڙپ ڪندڙ پرڏيهي ڪاروبارن کي مضبوط تحفظ فراهم ڪيو. سياحت، جيڪا عمان جي آمدني جو ٻيو ذريعو آهي، وڌي رهي آهي.

2017ع تائين ملڪ وار عمان ۾ سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI)

  برطانيا (48%)

  متحده عرب امارات (10.8%)

  ڪويت (4.6%)

  Other (36.6%)

عمان جا پرڏيهي مزدور هر سال اندازاً 10 ارب آمريڪي ڊالر ايشيا ۽ آفريڪا ۾ پنهنجن ملڪن ڏانهن موڪلين ٿا، جن مان اڌ کان وڌيڪ ماهوار 400 آمريڪي ڊالر کان گهٽ ڪمائين ٿا. سڀ کان وڏي پرڏيهي آبادي هندستاني رياستن ڪيرالا، تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، مهاراشٽر، گجرات ۽ پنجاب مان آهي، جيڪي عمان جي ڪل افرادي قوت جي اڌ کان وڌيڪ نمائندگي ڪن ٿا. پرڏيهي مزدورن جون پگهارون عماني شهرين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڄاتيون وڃن ٿيون، پر هندستان ۾ ساڳئي ڪم جي پگهار کان اڃا به ٻه کان پنج ڀيرا وڌيڪ آهن.

سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI) جي لحاظ کان، 2017ع ۾ ڪل سيڙپڪاري 24 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي. FDI جو سڀ کان وڏو حصو تيل ۽ گئس واري شعبي ۾ ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 13 ارب آمريڪي ڊالر (54.2 سيڪڙو) هو؛ ان کان پوءِ مالي واسطيداري جو شعبو هو، جنهن ۾ 3.66 ارب آمريڪي ڊالر (15.3 سيڪڙو) سيڙپڪاري ٿي. FDI تي برطانيا جو غلبو آهي، جنهن جي اندازي وار قيمت 11.56 ارب آمريڪي ڊالر (48 سيڪڙو) هئي؛ ان کان پوءِ متحده عرب امارات 2.6 ارب آمريڪي ڊالر (10.8 سيڪڙو) ۽ ڪويت 1.1 ارب آمريڪي ڊالر (4.6 سيڪڙو) سان شامل هئا.

2018ع ۾ عمان جو بجيٽ خسارو ڪل آمدنيءَ جو 32 سيڪڙو هو ۽ سرڪاري قرض جو جي ڊي پي سان تناسب 47.5 سيڪڙو هو. 2016ع کان 2018ع تائين عمان جو فوجي خرچ جي ڊي پي جو سراسري 10 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.2 سيڪڙو هئي. 2015ع ۽ 2016ع ۾ صحت تي عمان جو خرچ جي ڊي پي جو سراسري 4.3 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 10 سيڪڙو هئي. 2016ع کان 2017ع تائين تحقيق ۽ ترقي تي عمان جو خرچ سراسري 0.24 سيڪڙو رهيو، جيڪو ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط (2.2 سيڪڙو) کان گهڻو گهٽ هو. 2016ع ۾ تعليم تي عمان جو سرڪاري خرچ جي ڊي پي جو 6.11 سيڪڙو هو، جڏهن ته عالمي اوسط 4.8 سيڪڙو هئي (2015ع).

2016ع ۾ عمان جا خرچ

قسم	خرچ (جي ڊي پي جو سيڪڙو)
فوجي خرچ	13.73
تعليمي خرچ	6.11
صحت جا خرچ	4.30
تحقيق ۽ ترقي جا خرچ	0.26

تيل ۽ گئس

صحار ۾ پيٽروڪيميڪل ٽينڪ

عمان جا ثابت ٿيل پيٽروليم ذخيرا لڳ ڀڳ 5.5 ارب بيرل آهن، جيڪي دنيا ۾ 25هين نمبر تي آهن. تيل پيٽروليم ڊولپمينٽ عمان (PDO) طرفان ڪڍيو ۽ صاف ڪيو ويندو آهي. ثابت ٿيل تيل جا ذخيرا تقريباً مستحڪم رهيا آهن، جيتوڻيڪ تيل جي پيداوار گهٽجي رهي آهي. توانائي ۽ معدنيات واري وزارت عمان ۾ تيل ۽ گئس جي سڀني ڍانچن ۽ منصوبن جي ذميوار آهي. 1970ع واري توانائي بحران کان پوءِ عمان 1979ع کان 1985ع تائين پنهنجي تيل پيداوار ٻيڻي ڪئي.

2018ع ۾ تيل ۽ گئس حڪومت جي آمدنيءَ جو 71 سيڪڙو هئا. 2016ع ۾ حڪومت جي آمدنيءَ ۾ تيل ۽ گئس جو حصو 72 سيڪڙو هو. 2016ع کان 2018ع تائين حڪومت جي آمدنيءَ جي ذريعي طور تيل ۽ گئس تي دارومدار 1 سيڪڙو گهٽيو. 2017ع ۾ تيل ۽ گئس وارو شعبو نامياتي جي ڊي پي جو 30.1 سيڪڙو هو.

2000ع کان 2007ع تائين پيداوار 26 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي، 972,000 بيرل في ڏينهن مان 714,800 بيرل في ڏينهن تائين پهتي. پيداوار 2009ع ۾ 816,000 بيرل ۽ 2012ع ۾ 930,000 بيرل في ڏينهن تائين بحال ٿي وئي. عمان جا قدرتي گئس ذخيرا 849.5 ارب مکعب ميٽر اندازا ڪيا ويا آهن، جنهن سان عمان دنيا ۾ 28هين نمبر تي آهي، ۽ 2008ع ۾ پيداوار لڳ ڀڳ 24 ارب مکعب ميٽر في سال هئي.

سيپٽمبر 2019ع ۾ تصديق ڪئي وئي ته عمان وچ اوڀر جو پهريون ملڪ ٿيندو، جيڪو بين الاقوامي گئس يونين ريسرچ ڪانفرنس (IGRC 2020) جي ميزباني ڪندو. هن تقريب جو 16هون ايڊيشن 24 کان 26 فيبروري 2020ع تائين عمان ايل اين جي جي سهڪار سان، توانائي ۽ معدنيات واري وزارت جي سرپرستي هيٺ منعقد ٿيڻو هو.

(جاري...)

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان جا پرڏيهي لاڳاپا

سلطان هيثم بن طارق برطانوي وزيراعظم ڪيئر اسٽارمر سان، آگسٽ 2024ع

1970ع کان عمان هڪ معتدل پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي ۽ پنهنجي سفارتي لاڳاپن کي وڏي پيماني تي وڌايو آهي. عمان انهن ٿورن عرب ملڪن مان هڪ آهي، جن ايران سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکيا آهن. يوسف بن علوي بن عبدالله سلطنت جي پرڏيهي معاملن جا ذميوار وزير رهيا آهن.

عمان برطانوي شاهي بحريه ۽ هندستاني بحريه کي الدقم بندرگاهه ۽ ڊرائي ڊاڪ جي بندرگاهي سهولتن تائين رسائي ڏني آهي.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سلطان جون هٿياربند فوجون

عمان جي شاهي بحريه جو خريف درجي جو ڪورويٽ، الشامخ

اسٽاڪ هوم بين الاقوامي امن تحقيقاتي اداري (SIPRI) جي اندازي موجب 2020ع ۾ عمان جو فوجي ۽ سلامتي خرچ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو 11 سيڪڙو هو، جيڪو ان سال دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي، ۽ سعودي عرب (8.4 سيڪڙو) کان به وڌيڪ هئي. 2016ع کان 2018ع تائين عمان جو سراسري فوجي خرچ GDP جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.2 سيڪڙو هئي.

2006ع ۾ عمان جي فوجي افرادي قوت 44,100 هئي، جنهن ۾ بري فوج جا 25,000 سپاهي، بحريه جا 4,200 ملاح، ۽ هوائي فوج جا 4,100 اهلڪار شامل هئا. شاهي درٻار 5,000 محافظ، 1,000 خصوصي فوجي، شاهي ياٽ ٻيڙين جي دستي ۾ 150 ملاح، ۽ شاهي پروازن جي اسڪواڊرن ۾ 250 پائلٽ ۽ زميني عملي کي برقرار رکيو. عمان وٽ 4,400 اهلڪارن تي مشتمل هڪ ننڍڙي نيم فوجي قوت پڻ موجود آهي.

عمان جي شاهي فوج وٽ 2006ع ۾ 25,000 سرگرم سپاهي هئا، جن سان گڏ شاهي درٻار جي فوج جو هڪ ننڍڙو دستو به شامل هو. وڏي فوجي خرچ باوجود، فوجي جديدڪاري نسبتاً سست رهي آهي. عمان وٽ محدود تعداد ۾ ٽينڪ آهن، جن ۾ 6 M60A1، 73 M60A3، 38 چيلينجر 2 مکيه جنگي ٽينڪ ۽ 37 پراڻا اسڪارپين هلڪا ٽينڪ شامل آهن.

عمان جي شاهي هوائي فوج وٽ لڳ ڀڳ 4,100 اهلڪار آهن، جن وٽ 36 جنگي جهاز آهن، جڏهن ته هٿياربند هيليڪاپٽر موجود ناهن. جنگي جهازن ۾ 20 پراڻا جاگوار جنگي جهاز، 12 هاڪ Mk 203، 4 هاڪ Mk 103 ۽ 12 پي سي-9 تربيت وارا ٽربوپروپ جهاز شامل آهن، جيڪي محدود جنگي صلاحيت رکن ٿا. ان وٽ 12 ايف-16 سي/ڊي جهازن تي مشتمل هڪ اسڪواڊرن پڻ آهي. عمان وٽ 4 A202-18 براوو ۽ 8 MFI-17B مششاق جهاز پڻ آهن.

عمان جي شاهي بحريه وٽ 2000ع ۾ 4,200 اهلڪار هئا ۽ ان جو هيڊڪوارٽر السيب ۾ آهي. ان جا اڏا احوي، غانم ٻيٽ، مسندم ۽ صلاله ۾ آهن. 2006ع ۾ عمان وٽ ڏهه سطحي جنگي جهاز هئا، جن ۾ ٻه قاهر درجي جا ڪورويٽ ۽ اٺ سامونڊي گشتي ٻيڙيون شامل هيون. عماني بحريه وٽ هڪ نصر البحر درجي جي 2,500 ٽن وزني لوجسٽڪ ٻيڙي به هئي، جيڪا 240 فوجين ۽ 7 ٽينڪن کي کڻي سگهي ٿي ۽ ان تي هيليڪاپٽر جو پليٽفارم پڻ موجود هو. عمان وٽ گهٽ ۾ گهٽ چار لينڊنگ ڪرافٽ به هئا.

عمان 2007ع ۾ وي ٽي گروپ کان 400 ملين پائونڊ ماليت جا ٽي خريف درجي جا ڪورويٽ خريد ڪيا، جيڪي پورٽس مائوٿ ۾ تعمير ڪيا ويا.

2010ع ۾ عمان فوجي خرچن تي 4.074 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جيڪي مجموعي ملڪي پيداوار جو 8.5 سيڪڙو هئا. سلطنت جو برطانوي فوج ۽ دفاعي صنعت سان ڊگهو تاريخي تعلق رهيو آهي. SIPRI موجب، عمان 2012ع کان 2016ع جي عرصي دوران هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪن ۾ 23هين نمبر تي هو.

انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان ۾ انساني حق

پڻ ڏسو: عمان ۾ هم جنس پرستن جا حق

طالب المعمري، عمان جي مشاورتي اسيمبلي جو اڳوڻو ميمبر، جنهن کي 2013ع ۾ هڪ پرامن احتجاج دوران ثالث جي حيثيت سان شرڪت ڪرڻ سبب گرفتار ڪيو ويو. گرفتارين بابت گڏيل قومن جو ورڪنگ گروپ (WGAD) سندس گرفتاري کي من ماني قرار ڏنو ۽ ان کي اظهارِ راءِ جي آزادي جي حق جي ڀڃڪڙي ڄاڻايو.

عمان ۾ استعمال ٿيندڙ تشدد جي طريقن ۾ ڪوڙي ڦاسي، مارڪٽ، منهن تي ڍڪ چاڙهڻ، اڪيلائي ۾ قيد، انتهائي گرمي يا سردي ۾ رکڻ، مسلسل شور جي سامهون رکڻ، بدسلوڪي ۽ ذلت آميز سلوڪ شامل آهن. عماني سيڪيورٽي فورسن طرفان احتجاج ڪندڙن ۽ قيدين خلاف تشدد ۽ ٻين غيرانساني سزائن بابت ڪيترائي اطلاع سامهون آيا آهن. 2012ع ۾ گرفتار ڪيل ڪيترن ئي قيدين ننڊ کان محرومي، انتهائي گرمي پد ۽ اڪيلائي واري قيد بابت شڪايتون ڪيون. عمان ۾ هم جنس پرستي قانوني طور ڏوهه آهي.

محمد الفزاري، جلاوطن عماني ليکڪ ۽ صحافي، جيڪو هاڻي برطانيا ۾ رهي ٿو. هو اهڙو ليکڪ آهي جنهن جا ڪتاب عمان ۾ پابندي هيٺ آهن. هو مواطن ميڊيا نيٽ ورڪ جو باني ۽ ايڊيٽر ان چيف پڻ آهي.

عماني حڪومت طئي ڪري ٿي ته ڪير صحافي ٿي سگهي ٿو ۽ ڪير نه، ۽ اها اجازت ڪنهن به وقت واپس ورتي وڃي سگهي ٿي. سنسرشپ ۽ خود سنسرشپ مستقل عنصر آهن. عمانين کي ميڊيا وسيلي سياسي معلومات تائين محدود رسائي حاصل آهي. خبرن ۽ معلومات تائين رسائي ڏکي ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ صحافين کي ڪيترن معاملن ۾ سرڪاري خبر ايجنسي جي تيار ڪيل خبرن تي ڀاڙڻو پوي ٿو. سلطان جي فرمان ذريعي حڪومت پنهنجو ڪنٽرول بلاگن ۽ ٻين ويب سائيٽن تائين به وڌائي ڇڏيو آهي.

عماني شهري حڪومت جي اجازت کانسواءِ عوامي گڏجاڻي نٿا ڪري سگهن. جيڪي عماني ڪنهن به قسم جي غير سرڪاري تنظيم قائم ڪرڻ چاهين ٿا، تن کي لائسنس حاصل ڪرڻ ضروري آهي. عماني حڪومت آزاد شهري سماج جي تنظيمن جي قيام جي اجازت نٿي ڏئي. هيومن رائٽس واچ 2016ع ۾ ٻڌايو ته هڪ عماني عدالت ٽن صحافين کي قيد جي سزا ٻڌائي ۽ سندن اخبار کي مستقل طور بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن عدليه ۾ مبينا بدعنواني بابت مضمون شايع ڪيو هو.

عماني قانون سلطان ۽ حڪومت تي ڪنهن به صورت يا وسيلي سان تنقيد ڪرڻ کي منع ڪري ٿو. عماني پوليس کي ماڻهن جي گهرن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ تلاشي وارنٽ جي ضرورت ناهي. قانون شهرين کي پنهنجي حڪومت تبديل ڪرڻ جو حق فراهم نٿو ڪري. سلطان سڀني اندروني ۽ خارجي معاملن تي آخري اختيار برقرار رکي ٿو. سرڪاري عملدار مالي اثاثن جي ظاهر ڪرڻ وارن قانونن جا پابند ناهن. حڪومتي شخصيتن تي تنقيد ۽ سياسي طور نامناسب خيالن جي اظهار کي دٻايو ويو آهي. ڪتابن جي اشاعت محدود آهي ۽ حڪومت ٻين ميڊيا شين وانگر سندن درآمد ۽ ورهاست تي به پابنديون لڳائي ٿي.

2023ع تائين عماني شهرين کي پرڏيهي ماڻهن سان شادي ڪرڻ لاءِ سرڪاري اجازت گهرجي هئي. اپريل 2023ع ۾ شاهي فرمان ذريعي قانون ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن کانپوءِ عماني شهرين کي حڪومت جي اجازت کانسواءِ پرڏيهين سان شادي ڪرڻ جي اجازت ملي وئي. HRW موجب عمان ۾ عورتون امتيازي سلوڪ جو شڪار آهن.

عمان ۾ گهريلو مزدورن جي حالت هڪ اهڙو موضوع آهي جنهن تي عام طور ڳالهائڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. 2011ع ۾ فلپائن جي حڪومت اهو نتيجو ڪڍيو ته وچ اوڀر جي ملڪن مان صرف عمان ۽ اسرائيل فلپائني مهاجر مزدورن لاءِ محفوظ ملڪن ۾ شمار ٿين ٿا. تنهن هوندي به مهاجر مزدور استحصال کان مڪمل طور محفوظ نه رهيا آهن.

صنعت، جدت ۽ ڍانچو

صنعت، جدت ۽ ڍانچي جي شعبي ۾، گڏيل قومن جي پائيدار ترقياتي مقصدن واري 2019ع جي اشاري موجب، عمان کي اڃا به "اهم چئلينجن" کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. عمان انٽرنيٽ جي استعمال، موبائل براڊبينڊ سبسڪرپشن، رسد جي ڪارڪردگي ۽ مٿين 3 يونيورسٽين جي درجابندي جي اوسط ۾ اعليٰ نمبر حاصل ڪيا. ان جي ابتڙ، سائنسي ۽ فني اشاعتن جي شرح ۽ تحقيق ۽ ترقي تي خرچن ۾ عمان جا نمبر گهٽ رهيا. 2016ع ۾ عمان جي پيداواري شعبي جي جي ڊي پي ۾ شامل ڪيل قدر جي شرح 8.4 سيڪڙو هئي، جيڪا عرب دنيا جي اوسط (9.8 سيڪڙو) ۽ عالمي اوسط (15.6 سيڪڙو) کان گهٽ هئي. جي ڊي پي جي نسبت تحقيق ۽ ترقي تي خرچن جي لحاظ کان 2011ع کان 2015ع تائين عمان جو حصو سراسري 0.20 سيڪڙو هو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 2.11 سيڪڙو هئي. عمان ۾ گهڻيون ڪمپنيون تيل ۽ گئس، تعميراتي ۽ واپاري شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.

غير-هائيڊرو ڪاربن جي ڊي پي واڌ	2015	2016	2017	2018
قدر (%)	4.8	6.2	0.5	1.5

عمان سياحت، مقامي پيداوار ۽ برآمدي حصي کي وڌائڻ لاءِ مسقط، دقم، صحار ۽ صلاله جي بندرگاهي ڍانچي کي نئين سر ٺاهي ۽ وسيع ڪري رهيو آهي. عمان دقم ۾ 230,000 بيرل في ڏينهن گنجائش واري ريفائنري ۽ پيٽروڪيميڪل پلانٽ تعمير ڪري پنهنجون هيٺيون صنعتي ڪارروايون پڻ وڌائي رهيو آهي، جنهن جي تڪميل 2021ع تائين متوقع هئي. عمان ۾ صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو اٺ صنعتي علائقن ۽ چار آزاد علائقن ۾ ٿئي ٿو. صنعتي سرگرميءَ جو بنيادي مرڪز کاڻين ۽ خدمتن، پيٽروڪيميڪلز ۽ تعميراتي مواد تي آهي.

نجي شعبي ۾ سڀ کان وڏا روزگار ڏيندڙ شعبا ترتيبوار تعمير، هول سيل ۽ پرچون واپار، ۽ پيداوار آهن. تعميراتي شعبو ڪل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو جذب ڪري ٿو، ان کان پوءِ هول سيل ۽ پرچون واپار لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو روزگار فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته پيداوار وارو شعبو نجي شعبي جي روزگار جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو رکي ٿو. تنهن هوندي به 2011ع جي انگن اکرن موجب تعميراتي ۽ پيداواري شعبن ۾ ڪم ڪندڙ عمانين جو سيڪڙو گهٽ آهي.

عالمي جدت اشاري (2019ع) جي رپورٽ موجب عمان، اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي ڀيٽ ۾ جدت ۾ "اميدن کان هيٺ" آهي. 2025ع ۾ عمان جدت اشاري ۾ 144 ملڪن مان 69هين نمبر تي رهيو، جنهن ۾ سياسي ماحول، تعليم، ڍانچو ۽ ڪاروباري نفاست جهڙا عنصر شامل ڪيا ويا هئا.

جدت، ٽيڪنالاجي تي ٻڌل واڌ ۽ معاشي تنوع کي اهڙي معاشي واڌ روڪي ٿي، جيڪا ڍانچي جي توسيع تي دارومدار رکي ٿي ۽ اها پاڻ گهٽ مهارت ۽ گهٽ اجرت وارن پرڏيهي مزدورن جي وڏي حصي تي گهڻو ڀاڙي ٿي. جدت لاءِ هڪ ٻيو چئلينج ڊچ بيماري وارو رجحان آهي، جيڪو تيل ۽ گئس واري سيڙپڪاريءَ ۾ بندش پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته ٻين شعبن ۾ درآمد ٿيل شين ۽ خدمتن تي گهڻو دارومدار رهي ٿو. اهڙو بند ٿيل نظام مقامي ڪاروباري واڌ ۽ ٻين شعبن ۾ عالمي مقابلي کي روڪي ٿو، جنهن سان معاشي تنوع ۾ رڪاوٽ پوي ٿي. عمان ۾ قدرتي وسيلن تي ڳري دارومدار ۽ درآمدن جي عادت سبب ڪاروباري عملن ۾ پيدا ٿيندڙ ناڪاريون ۽ رڪاوٽون "عنصر تي هلندڙ معيشت" جي نشاندهي ڪن ٿيون. عمان ۾ جدت جي ٽئين رڪاوٽ اهڙو معاشي ڍانچو آهي، جيڪو چند وڏين ڪمپنين تي تمام گهڻو دارومدار رکي ٿو ۽ ننڍين ۽ وچولي ڪمپنين کي مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ جا ٿورا موقعا ڏئي ٿو، جنهن سبب ڪمپنين جي وچ ۾ صحتمند مارڪيٽ حصي واري مقابلي ۾ رڪاوٽ پوي ٿي.

2016ع ۾ في ملين ماڻهن تي پيٽنٽ درخواستن جو تناسب 0.35 هو، جڏهن ته وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا علائقي جي اوسط 1.50 ۽ "اعليٰ آمدني" وارن ملڪن جي اوسط ساڳئي سال لڳ ڀڳ 48.0 هئي. 2024ع ۾ عمان عالمي جدت اشاري ۾ 74هين نمبر تي هو.

زراعت ۽ ماهيگيري

عمان جي ماهيگيري صنعت 2016ع ۾ جي ڊي پي ۾ 0.78 سيڪڙو حصو وڌو. 2000ع کان 2016ع تائين مڇيءَ جون برآمدون 144 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌي 172 ملين آمريڪي ڊالر ٿيون، يعني 19.4 سيڪڙو واڌ ٿي. 2016ع ۾ عماني مڇيءَ جو مکيه درآمد ڪندڙ ويتنام هو، جنهن قدر جي لحاظ کان لڳ ڀڳ 80 ملين آمريڪي ڊالر (46.5 سيڪڙو) جي مڇي درآمد ڪئي، جڏهن ته ٻيو وڏو درآمد ڪندڙ متحده عرب امارات هو، جنهن لڳ ڀڳ 26 ملين آمريڪي ڊالر (15 سيڪڙو) جي مڇي درآمد ڪئي. ٻيا مکيه درآمد ڪندڙ سعودي عرب، برازيل ۽ چين آهن.

عمان ۾ مڇيءَ جو استعمال عالمي اوسط کان لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي. برآمد ڪيل مڇيءَ جو ڪل پڪڙيل مڇيءَ سان ٽنن ۾ تناسب 2006ع کان 2016ع تائين 49 کان 61 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو. ماهيگيري صنعت ۾ عمان جون طاقتون سٺي مارڪيٽ نظام، ڊگهي سامونڊي ڪناري (3,165 ڪلوميٽر) ۽ وسيع آبي علائقي مان اچن ٿيون. تنهن هوندي به عمان وٽ ڪافي ڍانچو، تحقيق ۽ ترقي، معيار ۽ سلامتي جي نگراني موجود نه آهي، ۽ جي ڊي پي ۾ ماهيگيري صنعت جو حصو پڻ محدود آهي.

کجور سڀني ميويدار فصلن جي پيداوار جو 80 سيڪڙو آهن. ان کان علاوه کجور جا باغ ملڪ جي ڪل زرعي ايراضيءَ جو 50 سيڪڙو استعمال ڪن ٿا. 2016ع ۾ عمان جي کجور جي اندازي وار پيداوار 350,000 ٽن هئي، جنهن سان عمان دنيا جو نائون وڏو کجور پيدا ڪندڙ ملڪ بڻيو. 2016ع ۾ عمان جي کجور جي ڪل برآمد 12.6 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا لڳ ڀڳ عمان جي کجور جي درآمدي قدر، 11.3 ملين آمريڪي ڊالر، جي برابر هئي. مکيه درآمد ڪندڙ هندستان آهي، جيڪو ڪل درآمدن جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو رکي ٿو. 2006ع کان 2016ع تائين عمان جي کجور جي برآمدات مستحڪم رهي. عمان کي کجور جي پيداوار، پوکي ۽ مارڪيٽنگ جي سهائتا لاءِ سٺو ڍانچو رکندڙ ملڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر زراعت ۽ پوکيءَ ۾ جدت، رسدي زنجير ۾ صنعتي هم آهنگي جي کوٽ ۽ غير استعمال ٿيل کجورن جي وڏي نقصان کي منهن ڏئي ٿو.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان ۾ سياحت

فائل:Bustan-palace.jpg

البستان محل هوٽل، مسقط

شرقيه واريون واريون

عمان ۾ سياحت تازو نمايان طور وڌي آهي ۽ اميد آهي ته اها ملڪ جي سڀ کان وڏي صنعتن مان هڪ بڻجندي. ورلڊ ٽريول اينڊ ٽورزم ڪائونسل موجب عمان وچ اوڀر ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ سياحتي منزل آهي.

سياحت 2016ع ۾ عماني جي ڊي پي ۾ 2.8 سيڪڙو حصو وڌو. اها 2009ع ۾ 505 ملين عماني ريال (1.3 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌي 2017ع ۾ 719 ملين عماني ريال (1.8 ارب آمريڪي ڊالر) ٿي وئي، يعني 42.3 سيڪڙو واڌ ٿي. خليجي سهڪار ڪائونسل (GCC) جا شهري، جن ۾ عمان کان ٻاهر رهندڙ عماني به شامل آهن، عمان ايندڙ سڀني سياحن ۾ سڀ کان وڏو حصو رکن ٿا، جيڪو اندازاً 48 سيڪڙو آهي. ٻيو وڏو سياحتي وهڪرو ٻين ايشيائي ملڪن مان اچي ٿو، جيڪي ڪل سياحن جو 17 سيڪڙو آهن.

عمان ۾ سياحت جي ترقي لاءِ هڪ چئلينج سرڪاري ملڪيت واري ڪمپني "عمران" تي دارومدار آهي، جيڪا سياحت واري شعبي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي؛ اهو ممڪن طور نجي شعبي جي ڪردارن لاءِ مارڪيٽ ۾ داخلا جي رڪاوٽ ۽ "ڪروڊنگ آئوٽ" اثر پيدا ڪري ٿو. سياحت واري شعبي لاءِ هڪ ٻيو اهم مسئلو عمان جي ماحولياتي نظام ۽ حياتياتي گوناگوني بابت سمجهه کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ آهي، ته جيئن انهن جي حفاظت ۽ بقا کي يقيني بڻائي سگهجي.

ماحولياتي سياحت عمان جي سياحت جو وڌندڙ حصو آهي. هڪ خاص ماڳ، راس الجنز، جنهن کي "ڪڇون ڪنارو" به چيو ويندو آهي، انتهائي خطري هيٺ آيل هاڪس بل سامونڊي ڪڇون، خطري هيٺ آيل سائي سامونڊي ڪڇون، اوليو رڊلي سامونڊي ڪڇون ۽ لاگرهيڊ سامونڊي ڪڇون جي سالياني آنا ڏيڻ سبب مشهور منزل آهي.

عمان وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڌيڪ متنوع ماحول رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي مختلف سياحتي ڪششون موجود آهن، ۽ اهو خاص طور تي مهم جوئي ۽ ثقافتي سياحت لاءِ مشهور آهي. عمان جي گاديءَ واري شهر مسقط کي 2012ع ۾ سفري رهنمائي ناشر لونلي پلينيٽ دنيا ۾ گهمڻ لاءِ ٻيو بهترين شهر قرار ڏنو. مسقط کي 2012ع لاءِ عرب سياحت جي گادي پڻ چونڊيو ويو.

نومبر 2019ع ۾ عمان پهچڻ وقت ويزا واري قاعدي کي استثنا بڻايو ۽ سڀني قوميتن جي سياحن لاءِ برقي ويزا جو تصور متعارف ڪرايو. نون قانونن تحت سياحن لاءِ اڳواٽ ويزا لاءِ درخواست ڏيڻ ضروري قرار ڏنو ويو.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان جي آبادي

Historical population

Year	Pop.	±% p.a.
1950	457,000	—
1960	537,000	+1.63%
1970	671,000	+2.25%
1980	1,017,000	+4.25%
1990	1,805,000	+5.90%
2000	2,344,000	+2.65%
2010	2,882,000	+2.09%
2015	4,192,000	+7.78%
2020	4,543,000	+1.62%
2023	4,644,384	+0.74%
ذريعو:

2020ع تائين عمان جي آبادي 45 لک کان وڌي وئي. 2020ع ۾ ڪل پيدائشي شرح جو اندازو هر عورت پويان 2.8 ٻار هو؛ هي شرح تازن سالن ۾ تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو مسقط ۽ گاديءَ جي اتر-اولهه ۾ البطينه جي سامونڊي ميدان ۾ رهي ٿو. عماني ماڻهو مڪمل طور عرب آهن، جن ۾ بلوچ ۽ آفريڪي نسل جا ڪجهه گروهه پڻ شامل آهن. لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو عماني بلوچ نسل جا آهن، جن جا وڏا ڪيترائي صديون اڳ عمان لڏي آيا هئا، ۽ هاڻي کين مقامي سمجهيو وڃي ٿو.

عماني سماج گهڻي حد تائين قبائلي آهي ۽ ٽن وڏين سڃاڻپن تي مشتمل آهي: قبيلو، مسلمان عقيدو ۽ سامونڊي واپار. پهريون ٻه سڃاڻپون روايت سان ويجهي لاڳاپيل آهن ۽ ڊگهي اڪيلائي سبب ملڪ جي اندرين حصن ۾ خاص طور نمايان آهن. ٽين سڃاڻپ گهڻو ڪري مسقط ۽ عمان جي سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل آهي، ۽ ڪاروبار، واپار ۽ ڪجهه عمانين جي اصليت ۾ ظاهر ٿئي ٿي، جيڪي پنهنجيون پاڙون بلوچ، اللواتيه، فارس ۽ تاريخي عماني زنجبار تائين پهچائن ٿا. بلوچ نسل جا عماني عام طور نالو/نسبت البلوشي استعمال ڪندا آهن. گوادر، بلوچستان جو علائقو، هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين عمان جي نوآبادي رهيو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان ان زمين تي قبضو سنڀاليو، جڏهن ته ڪيترائي عماني اڃا به اتي رهن ٿا.

وڏا شهر

عمان جا وڏا شھر يا ٽائون "Oman – 10 Largest Cities". geonames.org. 20 August 2021 تي حاصل ڪيل.
درجو		محافظت	آبادي
1	مسقط	مسقط محافظت	797,000
2	السيب	مسقط محافظت	237,816
3	صلاله	ظفار محافظت	163,140
4	بوشر	مسقط محافظت	159,487
5	صحار	اتر الباطنه محافظت	108,274
6	السويق	اتر الباطنه محافظت	107,143
7	عبري	الظاهره محافظت	101,640
8	صحم	اتر الباطنه محافظت	89,327
9	برڪاء	ڏکڻ الباطنه محافظت	81,647
10	رستاق	ڏکڻ الباطنه محافظت	79,383

ٻوليون

عمان ۾ عربي ۽ انگريزي ٻولين وارو رستي جو نشان

عربي ٻولي عمان جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. اها سامياتي شاخ سان تعلق رکي ٿي، جيڪا افرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان جو حصو آهي. عمان ۾ عربيءَ جا ڪيترائي لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي سڀ جزيروي عربي خاندان جو حصو آهن: ظفاري عربي، جنهن کي ظفاري يا زفاري به چيو وڃي ٿو، صلاله ۽ ڀرپاسي وارن سامونڊي علائقن يعني ظفار محافظت ۾ ڳالهائي وڃي ٿي؛ خليجي عربي متحده عرب امارات سان سرحد رکندڙ حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي؛ جڏهن ته عماني عربي، جيڪا اوڀر عربستان ۽ بحرين جي خليجي عربيءَ کان الڳ آهي، مرڪزي عمان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ تازو تيل جي دولت ۽ آمد و رفت سبب اها سلطنت جي ٻين حصن ۾ به پکڙجي وئي آهي.

آمريڪي مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي (CIA) موجب عربيءَ کان سواءِ عمان ۾ ڳالهائي ويندڙ اهم ٻولين ۾ انگريزي، مليالم، بلوچي (ڏاکڻي بلوچي)، اردو، تامل، بنگالي، هندي، تولو ۽ پاڪستاني مهاجرن ۽ پرڏيهي مزدورن جي آمد سبب ٻيون ڪيتريون هندستاني ٻوليون شامل آهن. انگريزي ڪاروباري برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي ۽ ننڍي عمر کان اسڪولن ۾ پڙهائي وڃي ٿي. سياحتي هنڌن تي لڳ ڀڳ سڀ نشان ۽ لکڻيون عربي ۽ انگريزي ٻنهي ۾ نظر اچن ٿيون. سنڌي ٻولي ۽ ان جا مختلف لهجا، جهڙوڪ جڊگالي، لواتي، ميمڻي، ڪڇي ۽ الصائغ، پڻ عمان ۾ ڳالهائجن ٿا. ان کان سواءِ سواحلي ٻولي ڪڏهن ڪڏهن زنجباري نسل جي عمانين ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.

اڄڪلهه مهري ٻولي جو استعمال صلاله جي ڀرپاسي، ظفار ۽ اولهه طرف يمن تائين محدود آهي. پر 18هين يا 19هين صديءَ تائين اها وڌيڪ اتر طرف، شايد مرڪزي عمان تائين، ڳالهائي ويندي هئي. عمان ۾ خطري هيٺ آيل مقامي ٻولين ۾ ڪمزاري، بطحري، حرسوسي، هوبيوت، جبالي ۽ مهري شامل آهن. عماني اشارتي ٻولي ٻوڙن جي برادريءَ جي ٻولي آهي.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان ۾ مذهب

پڻ ڏسو: عمان ۾ اسلام

عمان ۾ مذهب (2020)

  اسلام (85.9%)

  عيسائيت (6.4%)

  هندو ڌرم (5.7%)

  ٻڌ ڌرم (0.8%)

  يهوديت (0.1%)

  ٻيا (0.2%)

جيتوڻيڪ عماني حڪومت مذهبي وابستگي بابت انگ اکر نٿي رکي، پر آمريڪي مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي جي انگن اکرن موجب اسلام جا پيروڪار اڪثريت ۾ آهن، جن جو تناسب 85.9 سيڪڙو آهي؛ جڏهن ته 6.4 سيڪڙو عيسائي، 5.7 سيڪڙو هندو، 0.8 سيڪڙو ٻڌ ڌرمي، ۽ 0.1 سيڪڙو کان گهٽ يهودي آهن؛ ٻين مذهبي وابستگين جا ماڻهو 1 سيڪڙو ۽ غير وابسته ماڻهو 0.2 سيڪڙو آهن.

لڳ ڀڳ سڀ عماني مسلمان آهن؛ اهي گهڻو ڪري اسلام جي اباضي مڪتب جا پيروڪار آهن، جنهن کان پوءِ اتر عمان، خاص طور اتر الباطنه محافظت ۽ ڏکڻ الباطنه محافظت ۾ سني اسلام جو شافعي مڪتب پيروي ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته عماني عجم قبيلن ۾ شيعه اسلام جي اثنا عشري شاخ جا پيروڪار تمام ننڍي اقليت طور موجود آهن. عمان ۾ گهڻا غيرمسلمان پرڏيهي مزدور آهن، جيڪي جين ڌرم، ٻڌ ڌرم، زرتشتيت، سک ڌرم، هندو ڌرم يا عيسائيت سان لاڳاپيل آهن. عيسائي برادريون وڏن شهري علائقن، جهڙوڪ مسقط، صحار ۽ صلاله ۾ مرڪوز آهن. انهن ۾ ڪئٿولڪ، مشرقي آرتھوڊوڪس ۽ مختلف پروٽيسٽنٽ جماعتون شامل آهن، جيڪي ٻولي ۽ نسل جي بنياد تي منظم ٿين ٿيون. مسقط جي شهري علائقي ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مهاجر مزدورن طرفان ٺهيل 50 کان وڌيڪ عيسائي گروهه، رفاقتون ۽ گڏجاڻيون سرگرم آهن.

اتي نسلي هندستاني هندن ۽ عيسائين جون برادريون پڻ موجود آهن، گڏوگڏ هڪ ننڍڙي سک برادري به آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان ۾ تعليم

ظفار يونيورسٽي، صلاله ۾

2019ع تائين عمان هيٺين ثانوي اسڪول مڪمل ڪندڙ شاگردن جي سيڪڙو ۽ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن ۾ خواندگي جي شرح ۾ اعليٰ نمبر حاصل ڪيا، جيڪي ترتيبوار 99.7 سيڪڙو ۽ 98.7 سيڪڙو هئا. تنهن هوندي به 2019ع ۾ عمان جي خالص پرائمري اسڪول داخلا شرح، جيڪا 94.1 سيڪڙو هئي، گڏيل قومن جي پائيدار ترقياتي مقصدن (UNSDG) جي معيار موجب "چئلينج باقي آهن" طور درج ڪئي وئي. UNSDG موجب تعليم جي معيار ۾ عمان جو مجموعي جائزو 2019ع تائين 94.8 هو، جنهن کي پڻ "چئلينج باقي آهن" چيو ويو.

عمان جي اعليٰ تعليم انسانيت ۽ آزاد فنون ۾ اضافي پيدا ڪري ٿي، جڏهن ته فني ۽ سائنسي شعبن ۽ مارڪيٽ جي گهرج مطابق مهارتن ۾ گهربل تعداد پيدا نٿي ڪري. ان کان علاوه ڪافي انساني سرمايو اهڙو ڪاروباري ماحول پيدا ڪري ٿو، جيڪو پرڏيهي ڪمپنين سان مقابلو، ڀائيواري يا انهن کي راغب ڪري سگهي. گڏيل قومن جي واپار ۽ ترقي ڪانفرنس جي 2014ع واري رپورٽ موجب، معيار ڪنٽرول سان گڏ تصديق جا معيار ۽ نظام، جيڪي نتيجن بدران داخلي جائزي تي ڌيان ڏين ٿا، عمان ۾ بهتري جا شعبا آهن. عمان بابت ٽرانسفارميشن انڊيڪس BTI 2018ع جي رپورٽ سفارش ڪري ٿي ته تعليمي نصاب کي "ذاتي شروعات ۽ تنقيدي نظرئي جي واڌاري" تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي. عمان 2020ع ۾ عالمي جدت اشاري ۾ 84هين نمبر تي هو، جڏهن ته 2019ع ۾ اهو 80هين نمبر تي هو.

2010ع ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 86.9 سيڪڙو هئي.

ويبوميٽرڪس رينڪنگ آف ورلڊ يونيورسٽيز موجب ملڪ جون مٿين درجي جون يونيورسٽيون سلطان قابوس يونيورسٽي (دنيا ۾ 1678هين)، ظفار يونيورسٽي (6011هين) ۽ نزوى يونيورسٽي (6093هين) آهن.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان ۾ صحت

پڻ ڏسو: عمان ۾ صحت سنڀال

2003ع کان عمان ۾ غذائي کوٽ جو شڪار آباديءَ جو حصو 11.7 سيڪڙو مان گهٽجي 2016ع ۾ 5.4 سيڪڙو ٿي ويو، پر اها شرح اڃا به بلند رهي: 2016ع ۾ اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي سطح (2.7 سيڪڙو) کان ٻيڻي هئي. UNSDG جو مقصد 2030ع تائين بک ختم ڪرڻ آهي. 2015ع ۾ عمان ۾ بنيادي صحت خدمتن جي ڪوريج 77 سيڪڙو هئي، جيڪا ساڳئي سال عالمي اوسط تقريباً 54 سيڪڙو کان نسبتاً وڌيڪ، پر اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي سطح (83 سيڪڙو) کان گهٽ هئي.

19951995ع کان، اهم ويڪسينون وٺندڙ عماني ٻارن جو سيڪڙو مسلسل تمام گهڻو رهيو آهي، يعني 99 سيڪڙو کان مٿي. رستي جي حادثن سبب موت جي شرح بابت، عمان جي شرح 1990ع کان گهٽجي رهي آهي، جيڪا 98.9 في 100,000 ماڻهن مان 2017ع ۾ 47.1 في 100,000 ٿي وئي؛ تنهن هوندي به اها شرح اڃا اوسط کان گهڻي مٿي آهي، جيڪا 2017ع ۾ 15.8 في 100,000 هئي.Good Health. UNSDG: good health آرڪائيو ڪيا ويا 27 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. United Nations Sustainable Development Goals. Retrieved 2019. 2015ع کان 2016ع تائين صحت تي عمان جو خرچ جي ڊي پي جو سراسري 4.3 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران عالمي اوسط 10 سيڪڙو هئي. هوائي آلودگي (گهريلو ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي) سبب موت جي حوالي سان 2016ع تائين عمان جي شرح 53.9 في 100,000 آبادي هئي."World Health Organization: "Monitoring Health for SDGs" 2018 report" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل. تنهن هوندي به 2019ع ۾ WHO عمان کي عرب دنيا جو سڀ کان گهٽ آلودگي وارو ملڪ قرار ڏنو، جنهن جو آلودگي اشاري ۾ اسڪور 37.7 هو. سڀ کان وڌيڪ آلودگي وارن ملڪن جي فهرست ۾ عمان ايشيا ۾ 112هين نمبر تي هو."Oman among least polluted countries in Asia". Oman Observer. 24 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2019 تي حاصل ڪيل. 2010ع ۾ عمان ۾ ڄمڻ وقت اوسط عمر 76.1 سال اندازي ڪئي وئي."Major Economic & Social Indicators" (PDF). National Center for Statistics & Information. اصل نسخو (PDF) مان 14 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2014 تي حاصل ڪيل. بمطابق

2010

، هر 1,000 ماڻهن پويان اندازاً 2.1 ڊاڪٽر ۽ 2.1 اسپتال بسترا موجود هئا. 1993ع ۾ آباديءَ جي 89 سيڪڙو کي صحت خدمتن تائين رسائي حاصل هئي. 2000ع ۾ آباديءَ جي 99 سيڪڙو کي صحت خدمتن تائين رسائي حاصل هئي.Alshishtawy, Moeness M (2010). "Four Decades of Progress". Sultan Qaboos University Medical Journal 10 (1): 12–22. doi:10.18295/2075-0528.1154. ISSN 2075-051X. PMID 21509077.  2000ع ۾ WHO عمان جي صحت نظام کي دنيا ۾ 8هين نمبر تي رکيو."World Health Organization Assesses the World's Health Systems". World Health Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.

ڪرنسي

عماني ريال (عربي: ريال عُماني؛ ISO ڪوڊ: OMR) سلطنت عمان جي سرڪاري ڪرنسي آهي. عمان جو مرڪزي بئنڪ (CBO) طرفان جاري ڪيل ريال کي 1,000 بيسا (بيزا، بيسة پڻ لکيو ويندو آهي) ۾ ورهايو ويندو آهي — اهڙيءَ طرح اها دنيا جي انهن ٿورين ڪرنسين مان هڪ آهي، جيڪي 100 بدران 1,000 ذيلي ايڪن ۾ ورهايل آهن. 2025ع تائين، عماني ريال دنيا ۾ ٽئين سڀ کان وڌيڪ قدر رکندڙ ڪرنسي ايڪو آهي، جيڪو ڪويتي دينار ۽ بحريني دينار کان پوءِ اچي ٿو.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عمان جي ثقافت

روايتي ڌائو، جيڪو عمان جي هڪ دائمي علامت آهي.

ظاهري طور تي عمان پنهنجي عرب پاڙيسرين، خاص طور تي خليجي سهڪار ڪائونسل جي ملڪن سان ڪيترين ئي ثقافتي خصوصيتن ۾ هڪجهڙائي رکي ٿو. انهن مشابهتن جي باوجود، ڪي اهم عنصر عمان کي وچ اوڀر ۾ منفرد بڻائين ٿا. اهي فرق ثقافت ۽ معيشت جيترا ئي جاگرافي ۽ تاريخ جو نتيجو آهن. عمان ۾ جديد رياست جي نسبتاً نئين ۽ مصنوعي نوعيت سبب قومي ثقافت جي وضاحت ڪرڻ ڪجهه مشڪل آهي؛ تنهن هوندي به ملڪ جي حدن اندر ڪافي ثقافتي گوناگوني موجود آهي، جيڪا عمان کي فارس نار جي ٻين عرب ملڪن کان ڌار بڻائي ٿي. سواحلي سامونڊي ڪناري ۽ هندي وڏي سمنڊ تائين پنهنجي تاريخي توسيع سبب عمان جي ثقافتي تنوع پنهنجي ڪيترن عرب پاڙيسرين کان وڌيڪ آهي.

عمان ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي سفر قديم دنيا جي تهذيبن سان عمانين جي لاڳاپن کي برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. صور هندي وڏي سمنڊ جي مشهور ترين ٻيڙي ساز شهرن مان هڪ هو. هڪ الغنجه ٻيڙي تيار ڪرڻ ۾ مڪمل هڪ سال لڳي ويندو آهي. عماني ٻيڙين جي ٻين قسمن ۾ السنبوق ۽ البدان شامل آهن.

لباس

خنجر، عمان جو روايتي خنجر (ت. 1924)

عمان ۾ مردن جو قومي لباس دشداشه آهي، جيڪو هڪ سادو، ڳچيءَ کان بغير، ڊگهي ٻانهن وارو ۽ ٽنگن تائين پهچندڙ چوغو هوندو آهي. تقريباً هر عماني مرد اهو لباس پائيندو آهي. عام طور تي اهو اڇي رنگ جو هوندو آهي، پر ٻين رنگن ۾ به ملي ٿو. ان جي خاص سجاوٽ ڳچيءَ وٽ لڳل هڪ ريشمي ٽاسل فراخه هوندي آهي، جنهن کي خوشبوءَ سان معطر ڪيو ويندو آهي.

دشداشه جي هيٺان مرد هڪ ويڪرو ڪپڙو ٻڌندا آهن، جيڪو ڪمر کان هيٺ جسم جي چوڌاري ويڙهيو ويندو آهي. دشداشه جي ڊزائن ۾ علائقائي فرق گهڻو ڪري ڪڙهائي جي انداز سان ظاهر ٿيندا آهن، جيڪي عمر جي گروهن موجب مختلف هوندا آهن.

تمام رسمي موقعن تي دشداشه جي مٿان هڪ ڪارو يا هلڪو خاڪي رنگ جو چوغو بشت پاتو ويندو آهي. ان جي ڪنارن تي چاندي يا سون جي نفيس ڪڙهائي ٿيل هوندي آهي.

هڪ عماني مرد، جيڪو بيج رنگ جي دشداشه، مسر ۽ ڪمر تي خنجر ٻڌل آهي، هٿ ۾ عصا جهليل آهي.

عماني مرد ٻن قسمن جا مٿا ڍڪ استعمال ڪندا آهن:

• غتره يا مسر، جيڪو اون يا ڪپهه جي چورس ڪپڙي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان تي مختلف ڪڙهائي ٿيل نمونا هوندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن ان جي مٿان خزام نالي پٽو ٻڌو ويندو آهي.

• ڪُمه، جيڪا هڪ ٽوپي هوندي آهي ۽ روزمره يا آرام جي وقتن ۾ پاتي ويندي آهي.

ڪي مرد عصا پڻ کڻندا آهن، جنهن جا عملي استعمال به هوندا آهن ۽ اهو رسمي تقريبن ۾ زينتي شئي طور به استعمال ٿيندو آهي. عماني مرد عام طور تي سينڊل پائيندا آهن.

خنجر عماني قومي لباس جو اهم حصو آهي ۽ مرد ان کي سڀني رسمي عوامي تقريبن ۽ ميلن ۾ پائيندا آهن. اهو روايتي طور ڪمر تي ٻڌو ويندو آهي. ان جا ميان سادي چمڙي کان وٺي سون ۽ چانديءَ سان سينگاريل نفيس نمونن تائين مختلف هوندا آهن. خنجر جي تصوير عمان جي قومي جهنڊي تي پڻ موجود آهي.

عماني عورتون به دلڪش قومي لباس پائينديون آهن، جن ۾ علائقائي فرق نمايان هوندا آهن. انهن جا لباس شوخ رنگن، نفيس ڪڙهائي ۽ سجاوٽن سان سينگاريل هوندا آهن. روايتي لباس ۾ ڪنڊوره نالي ڊگهو قميص نما لباس شامل هوندو آهي، جنهن جي ٻانهن يا ردون تي هٿ سان ڪڙهيل مختلف نمونا هوندا آهن.

دشداشه جي هيٺان عورتون ڍِلن پاجامن جهڙو لباس سروال پائينديون آهن، جيڪو ٽخنن وٽ تنگ هوندو آهي. عورتون مٿي تي لحاف نالي چادر پڻ اوڍينديون آهن.

2004 مطابق عماني عورتون روايتي لباس گهڻو ڪري خاص موقعن تي پائينديون آهن، جڏهن⁠تہ روزمره زندگي ۾ پنهنجي پسند جي لباس مٿان عبايا نالي ڪاري ڍِلي چادر استعمال ڪنديون آهن. ڪجهه علائقن، خاص طور بدوي برادرين ۾، برقعو اڃا تائين استعمال ڪيو ويندو آهي.

عورتون حجاب پائينديون آهن. جيتوڻيڪ ڪي عورتون چهرو ۽ هٿ به ڍڪينديون آهن، پر گهڻيون ائين نه ڪنديون آهن. سلطان سرڪاري آفيسن ۾ چهرو ڍڪڻ تي پابندي لڳائي هئي.

فن

روايتي عماني فنون جو سرچشمو ملڪ جي مادي ثقافت جي ڊگهي ورثي مان نڪري ٿو. ويهين صديءَ ۾ پيدا ٿيندڙ فني تحريڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته عمان ۾ جديد فن جي شروعات 1960ع واري ڏهاڪي کان قبائلي دستڪاري، روايتي هنرن ۽ خود تصويري مصوري جهڙين سرگرمين سان ٿي هئي.

تنهن هوندي به ڪيترن عماني فنڪارن جي عالمي مجموعن، فن نمائشين ۽ بين الاقوامي تقريبن ۾ شموليت کان پوءِ عمان جي جديد فن واري دنيا ۾ موجودگي گهڻي نمايان ٿي آهي. انهن ۾ عاليه الفارسي شامل آهي، جيڪا آخري وينس بينالي ۾ پنهنجو ڪم پيش ڪندڙ پهرين عماني فنڪار هئي، جڏهن⁠تہ رادهيڪا خمجي مراڪش بينالي ۽ هيٽي گيٽو بينالي ٻنهي ۾ نمائش ڪندڙ پهرين عماني فنڪار بڻجي.

قديم آبپاشي نظام ۽ پاڻيءَ جون ناليون. عمان جي قومي عجائب گهر ۾ افلاج گيلري.

بيت مزنه گيلري عمان جي پهرين فن گيلري آهي. اها 2000ع ۾ سيده سوسن آل سعيد پاران قائم ڪئي وئي. بيت مزنه اڀرندڙ عماني فنڪارن لاءِ هڪ اهم پليٽفارم طور ڪم ڪيو آهي، جتي هو پنهنجي صلاحيتن جو مظاهرو ڪري سگهيا ۽ وسيع فني دنيا ۾ سڃاڻپ حاصل ڪري سگهيا.

2016ع ۾ بيت مزنه صلاله ۾ پنهنجي ٻي شاخ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد آرٽ فلم ۽ ڊجيٽل فن جي شعبن جي واڌ ويجهه ۾ مدد فراهم ڪرڻ هو. هي گيلري بنيادي طور تي هڪ فني صلاحڪاري اداري طور پڻ سرگرم رهي آهي.

عماني سوسائٽي فار فائن آرٽس 1993ع ۾ قائم ڪئي وئي. اها مختلف فني شعبن سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ تعليمي پروگرام، ورڪشاپون ۽ امدادي وظيفا مهيا ڪري ٿي. سلطنت عمان جو سڀ کان اهم ثقافتي ادارو، عمان جو قومي عجائب گهر، 30 جولاءِ 2016ع تي 14 مستقل گيلرين سان عوام لاءِ کوليو ويو. هي عجائب گهر عمان ۾ انساني آباديءَ جي شروعات کان، جيڪا لڳ ڀڳ ويهه لک سال پراڻي سمجهي وڃي ٿي، اڄ تائين جي قومي ورثي کي پيش ڪري ٿو. هي عجائب گهر بصارت کان محروم ماڻهن لاءِ عربي بريل رسم الخط ۾ معلومات پيش ڪرڻ وارو خليجي علائقي جو پهريون عجائب گهر پڻ آهي.

بيت الزبير هڪ خانگي ۽ خانداني سرمائي سان قائم ٿيل عجائب گهر آهي، جيڪو 1998ع ۾ عوام لاءِ کوليو ويو. 1999ع ۾ هن عجائب گهر کي سلطان قابوس پاران تعميري فضيلت جو انعام مليو. بيت الزبير خاندان جي گڏ ڪيل عماني نوادرات ۽ ثقافتي شين کي نمائش لاءِ پيش ڪري ٿو.

موسيقي ۽ سئنيما

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو عمان جي موسيقي ۽ عمان جي سئنيما

عمان جي موسيقي سندس سامراجي ورثي سبب نهايت متنوع آهي. عمان ۾ روايتي گيتن ۽ ناچن جون 130 کان وڌيڪ مختلف صورتون موجود آهن. انهن جي حفاظت لاءِ 1984ع ۾ عمان سينٽر فار ٽريڊيشنل ميوزڪ قائم ڪيو ويو.

عمان جي روايتي موسيقي مڪمل طور نسل در نسل زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيندي رهي آهي. ملڪ جي هر علائقي جون پنهنجون منفرد موسيقي روايتون آهن. مختلف موقعن، سامونڊي ملاحن، مهاڻن، بدوين ۽ جبلن جي آبادگارن لاءِ الڳ الڳ گيت ڳايا ويندا آهن.

ريگستاني علائقن جا ڪيترائي روايتي گيت اٺ جي ساراهه ۾ هوندا آهن، جنهن جو ذڪر قرآن مجيد ۾ پڻ ملي ٿو. التغرود نالي گيت اٺن تي سواري دوران ڳايو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ الطارق بدوين جو اهڙو گيت آهي جنهن ۾ ٻه ڳائڻا واري واري سان شعر پڙهندا آهن. اهي عماني ريگستاني موسيقيءَ جا مشهور مثال آهن.

هڪ عماني رزفه ناچ

عماني روايتي ناچن ۾ الرزحه تمام مشهور آهي، جيڪو جنگي نوعيت جو ناچ آهي. هن ناچ ۾ تلوارن جو استعمال ۽ مردن جي وچ ۾ شاعريءَ جي ڏي وٺ شامل هوندي آهي.

الرزفه يا اليوله به مردن جو هڪ مشهور ناچ آهي، جنهن ۾ ٻه قطارون ٺهي هڪ ٻئي جي سامهون بيهن ٿيون. اهي گڏيل طور شاعري ۽ نعرا پڙهن ٿا ۽ ساڳئي وقت ڍول ۽ ٻين سازن جي ڌنن سان ناچ ڪن ٿا. هن ناچ دوران ڳائي ويندڙ موسيقي ۽ شاعري کي حربيه سڏيو ويندو آهي. عماني حربيه ٽوليون اڪثر شادين، ثقافتي ميلن، قومي ڏينهن جي تقريبن ۽ ٻين سماجي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪنديون آهن.

1985ع ۾ سلطان قابوس شاهي عمان سمفني آرڪيسٽرا قائم ڪيو. پرڏيهي موسيقارن کي ڀرتي ڪرڻ بدران هن فيصلو ڪيو ته آرڪيسٽرا مڪمل طور عمانين تي مشتمل هوندو.

1 جولاءِ 1987ع تي البستان محل هوٽل جي عمان آڊيٽوريم ۾ شاهي عمان سمفني آرڪيسٽرا پنهنجو پهريون موسيقي پروگرام پيش ڪيو.

عمان ۾ ميڊيا جو منظرنامو لڳاتار پابندين وارو، سنسر ٿيل ۽ دٻايل بيان ڪيو ويو آهي. اطلاعات واري وزارت ملڪي يا پرڏيهي ميڊيا ۾ سياسي، ثقافتي يا جنسي طور قابل اعتراض مواد کي سنسر ڪري ٿي. پريس آزادي واري تنظيم رپورٽرز ودائوٽ بارڊرز پنهنجي 2018ع واري عالمي پريس آزادي اشاري ۾ عمان کي 180 ملڪن مان 127هين نمبر تي رکيو. 2016ع ۾ حڪومت کي ملڪ جي عدليه ۾ بدعنواني بابت رپورٽ کان پوءِ اخبار الزمن کي معطل ڪرڻ ۽ ٽن صحافين کي گرفتار ڪرڻ تي بين الاقوامي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو. الزمن کي 2017ع ۾ ٻيهر کولڻ جي اجازت نه ڏني وئي، جيتوڻيڪ 2016ع جي آخر ۾ هڪ اپيل عدالت فيصلو ڏنو هو ته اخبار ٻيهر ڪم شروع ڪري سگهي ٿي.

کاڌو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عماني کاڌو

روايتي عماني کاڌو

عماني کاڌو متنوع آهي ۽ ڪيترين ثقافتن کان متاثر ٿيو آهي. عماني عام طور پنهنجي روزاني مکيه کاڌو منجهند جو کائيندا آهن، جڏهن ته شام جو کاڌو هلڪو هوندو آهي. رمضان دوران رات جو کاڌو عام طور تراويح نماز کان پوءِ پيش ڪيو ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن رات 11 وڳي تائين دير سان.

عرسيه، جشنن دوران پيش ٿيندڙ روايتي کاڌو آهي، جيڪو چانورن ۽ گوشت، ڪڏهن ڪڏهن ڪڪڙ، کي ڪٽي ڳاري ٺهيل هوندو آهي. هڪ ٻيو مشهور جشن وارو کاڌو، شووا، اهڙي گوشت تي مشتمل هوندو آهي جيڪو زمين هيٺ مٽيءَ جي تنور ۾ تمام آهستي پچايو ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن 2 ڏينهن تائين. مکيه کاڌن ۾ مڇي به گهڻو استعمال ٿيندي آهي، ۽ ڪنگ فش هڪ مشهور جزو آهي. مشوائي اهڙو کاڌو آهي، جنهن ۾ مڪمل سيخ تي ڀڳل ڪنگ فش ليمون چانورن سان پيش ڪئي ويندي آهي. رخال ماني هڪ سنهي، گول ماني آهي، جيڪا ڪنهن به کاڌي سان کائي ويندي آهي؛ عام طور ناشتي ۾ عماني ماکيءَ سان يا رات جي مانيءَ ۾ ڪڙهي مٿان ڀڃي وجهي پيش ڪئي ويندي آهي. عماني حلوو تمام مشهور مٺاڻ آهي، جيڪو ميوَن سان پچيل ڪچي کنڊ مان ٺهندو آهي. ان جا ڪيترائي مختلف ذائقا آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪارو حلوو (اصل) ۽ زعفراني حلوو آهن. حلوو عماني مهمان نوازيءَ جي علامت سمجهيو ويندو آهي، ۽ روايتي طور ڪافي سان پيش ڪيو ويندو آهي. فارسي نار جي گهڻين عرب رياستن وانگر، شراب صرف غيرمسلمانن کي ڪائونٽر تان ملي سگهي ٿي.

رانديون

عمان 19هين عرب خليج ڪپ جي ميزباني ڪئي ۽ ان کي کٽيو

آڪٽوبر 2004ع ۾ عماني حڪومت نوجوانن، راندين ۽ ثقافتي معاملن جي جنرل تنظيم جي جاءِ تي راندين واري وزارت قائم ڪئي. 19هين عرب خليج ڪپ مسقط ۾ 4 کان 17 جنوري 2009ع تائين منعقد ٿيو ۽ عمان قومي فٽبال ٽيم ان کي کٽيو. 23هين عرب خليج ڪپ ڪويت ۾ 22 ڊسمبر 2017ع کان 5 جنوري 2018ع تائين منعقد ٿيو، جنهن ۾ عمان پنهنجي ٻيون لقب حاصل ڪيو ۽ فائنل ۾ متحده عرب امارات قومي فٽبال ٽيم کي شڪست ڏني.

عمان جون روايتي رانديون دهو ڊوڙ، گهوڙن جي ڊوڙ، اٺن جي ڊوڙ، سانڊن جي ويڙهه ۽ بازداري آهن. ايسوسيئيشن فٽبال، باسڪيٽ بال، واٽر اسڪينگ ۽ سينڊ بورڊنگ انهن راندين مان آهن، جيڪي تيزيءَ سان اڀريون ۽ نوجوان نسل ۾ مقبول ٿيون. عمان، متحده عرب امارات جي فجيره سان گڏ، وچ اوڀر جا اهي ئي علائقا آهن جتي سانڊن جي ويڙهه جو هڪ قسم، جنهن کي "بل بٽنگ" چيو وڃي ٿو، پنهنجي حدن اندر منظم ڪيو ويندو آهي. عمان جو الباطنه علائقو اهڙن واقعن لاءِ خاص طور مشهور آهي.

7 جون 2008ع تي مسقط، عمان ۾ رائل عمان پوليس اسٽيڊيم ۾ عمان ۽ جاپان وچ ۾ 2010ع فيفا ورلڊ ڪپ ڪواليفائرز جي ٽئين رائونڊ جي ميچ

عمان اولمپڪ ڪميٽي 2003ع جي انتهائي ڪامياب اولمپڪ ڏينهن جي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن مان راندين جي انجمنن، ڪلبن ۽ نوجوان شرڪت ڪندڙن کي وڏو فائدو ٿيو. فٽبال انجمن، هينڊ بال، باسڪيٽ بال، رگبي يونين، فيلڊ هاڪي، والي بال، ايٿليٽڪس، ترڻ ۽ ٽينس انجمنن سان گڏ حصو ورتو. 2010ع ۾ مسقط 2010ع ايشيائي بيچ گيمز جي ميزباني ڪئي. عمان وٽ بيچ والي بال ۾ مردن جي قومي ٽيم هئي، جيڪا 2018–2020 AVC بيچ والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ ۾ مقابلي لاءِ شامل ٿي.

عمان هر سال ٽينس ٽورنامينٽ پڻ منعقد ڪري ٿو. سلطان قابوس اسپورٽس ڪامپليڪس اسٽيڊيم ۾ 50 ميٽر وارو ترڻ جو تلاءُ آهي، جيڪو بين الاقوامي ٽورنامينٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽور آف عمان، پيشورانه سائيڪلنگ جي 6 ڏينهن واري مرحلن واري ڊوڙ، فيبروري ۾ ٿيندي آهي. عمان ايشيائي 2011ع فيفا بيچ ساڪر ورلڊ ڪپ ڪواليفائرز جي ميزباني ڪئي، جتي 11 ٽيمن فيفا ورلڊ ڪپ جي ٽن جڳهن لاءِ مقابلو ڪيو. عمان مردن ۽ عورتن جي 2012 بيچ هينڊ بال ورلڊ چيمپئن شپ جي ميزباني المصنعه ۾ ملينيم ريزورٽ ۾ 8 کان 13 جولاءِ تائين ڪئي. اسپين کان ٻاهر کيڏيل پهريون "ايل ڪلاسيڪو" 14 مارچ 2014ع تي سلطان قابوس اسپورٽس ڪامپليڪس ۾ کيڏيو ويو.

عمان فيفا ورلڊ ڪپ ۾ جاءِ لاءِ ڪيترائي ڀيرا مقابلو ڪيو آهي، پر اڃا تائين ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهيو آهي. ڪرڪيٽ ۾ عمان 2016 ICC ورلڊ ٽوئنٽي20 ۽ 2021ع ٽي20 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. 25 جون 2021ع تي تصديق ڪئي وئي ته عمان متحده عرب امارات سان گڏ ICC مردن جو ٽي20 ورلڊ ڪپ جي 2021ع واري ايڊيشن جي گڏيل ميزباني ڪندو. 2024ع ۾ عمان ناٽنگهم ۾ 2024ع ٽچ رگبي ورلڊ ڪپ ۾ حصو ورتو، جيڪو ڪنهن بين الاقوامي رگبي ٽورنامينٽ ۾ عمان جي پهرين شرڪت هئي.

تصويري گيلري

• مسقط، عمان
• 
  مسقط، عمان ۾ هڪ مسجد
• 
  مطرح قلعو، مسقط، عمان
• سلطان قابوس وڏي مسجد، مسقط، عمان
  سلطان قابوس وڏي مسجد، مسقط، عمان
• 
  سلطان جو جهاز، مطرح، مسقط، عمان
• 
  العامرات ٽڪريون، مسقط، عمان
• 
  العذيبه سامونڊي ڪنارو، مسقط، عمان
• 
  سلطان قابوس وڏي مسجد جي لائبريري، مسقط، عمان

پڻ ڏسو

• عماني ماڻهو
• عمان جو خاڪو
• سلطان هيثم شهر

ٻاهريان ڳنڍڻا

• سياحت واري وزارت (سرڪاري حڪومتي ويب سائيٽ)
• عمان. دي ورلڊ فيڪٽ بُڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي.
• اومان سرڪاري اشاعتن جا ويب وسيلا، جيڪي ڪولوراڊو بولڊر يونيورسٽي جون لائبريريون مهيا ڪن ٿيون
• عمان تان بي بي سي نيوز.
• سلطنت عمان، رائل ايئر فورس عجائب گهر
• وڪيميڊيا اٽلس آف Oman