انساني فطرت
انساني فطرت (Human nature) مان مراد انساني نسل جون اهي خاصيتون آهن جيڪي مجموعي طور تي انسانن ۾ شامل هونديون آهن. ان جو مطلب آهي سوچڻ، محسوس ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ جا اهي طريقا جيڪي انسانن ۾ قدرتي طور موجود هوندا آهن.
اهي خاصيتون ڪھڙيون آهن، انھن جو سبب ڪھڙو آهي ۽ انساني فطرت ڪيتري حد تائين مستقل آهي، اهي اهم سوال آهن. اهي مغربي فلسفي جي قديم ترين ۽ اهم سوالن مان آهن. اهي سوال اخلاقيات، سياست ۽ لاهوت (theology) تي اثر انداز ٿين ٿا. انساني فطرت جتي بهتر زندگي گذارڻ لاءِ مشوري جو ذريعو آهي، اتي اها هڪ سٺي زندگي گذارڻ ۾ حدون ۽ رڪاوٽون پڻ پيدا ڪري ٿي.
اهڙن سوالن جي پيچيده پهلوئن تي فن ۽ ادب ۾ به بحث ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته انسانيات (humanities) انساني فطرت ۽ انسان هجڻ جي معنيٰ جي ڳولا ڪري ٿي.[1]
انساني فطرت جا نظريا
[سنواريو]ڪيترن ئي عظيم مفڪرن انساني فطرت بابت واضح خيال پيش ڪيا آهن، پر ڪجهه خيال ٻين جي مقابلي ۾ وڌيڪ عرصي تائين قائم رهيا آهن. ان جو هڪ مثال ڪاليج جو مشهور درسي ڪتاب آهي جيڪو پهريون ڀيرو 1974ع ۾ "انساني فطرت جا ست نظريا" (Seven theories of human nature) جي نالي سان شايع ٿيو هو.[2] اهي ست نظريا هي هئا:
ٽيهه سال پوءِ، ان چونڊ کي وڌائي ڏهن نظرين تائين پهچايو ويو:[1]
ارسطو
[سنواريو]افلاطون جي سڀ کان مشهور شاگرد، ارسطو، انساني فطرت بابت ڪجهه اهڙا بيان ڏنا جيڪي اڄ تائين اثرائتا آهن. هن جي ڪم ۾ انساني فطرت بابت ڪجهه واضح ڳالهيون ڪيون ويون آهن:
- انسان هڪ گڏيل رهندڙ (conjugal) حيوان آهي. ان جو مطلب آهي گڏجي رهڻ ۽ گهراڻو (oikos) اڏڻ. هڪ خاندان جي سربراهه ذريعي هڪ ننڍڙو ڳوٺ يا قبيلو هلائي سگهجي ٿو.[3]
- انسان هڪ سياسي حيوان آهي. ان مان هن جي مراد هڪ اهڙو جاندار آهي جيڪو شهر يا قصبن جي سطح تي پيچيده سماج ٺاهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جتي ڪم جي ورهاست ۽ قانون سازي هجي. هي معاشرو هڪ وڏي خاندان کان مختلف هوندو آهي ۽ ان لاءِ انساني عقل جي ضرورت پوي ٿي.[4]
- انسان پنهنجي تخيل کي استعمال ڪرڻ پسند ڪري ٿو (صرف قانون ٺاهڻ يا ڪائونسلون هلائڻ لاءِ نه). اسان شين کي ڏسڻ، انهن جا نالا سکڻ ۽ انهن بابت سوچڻ سان محبت ڪريون ٿا.[5]
ارسطو جي ويجهو، ٻين جانورن جي مقابلي ۾ عقل ئي اها خاصيت آهي جيڪا انسان کي منفرد بڻائي ٿي.
حياتياتي نظريا
[سنواريو]انسان ٿڻائتا آهن ۽ ارتقا جي عمل ذريعي ترقي ڪئي اٿن. ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته جنهن کي انساني فطرت چيو وڃي ٿو، اها وراثت ۾ ملي آهي ۽ قدرتي چونڊ (natural selection) جو نتيجو آهي.[6] اسان جو ذهن ڪا خالي سليٽ ناهي؛[7] اسان جي ذهني زندگي ۽ رويي جون پاڙون قديم آهن. هي فطرت بمقابله تربيت (nature vs nurture) جو سوال آهي ۽ ارتقائي نفسيات جو بنيادي موضوع آهي.[8] علم حيوان (Ethology) ۽ سماجي حياتيات پڻ انهن معاملن کي انساني ارتقا ۽ وراثت جي تناظر ۾ ڏسن ٿا.[9][10]
حوالا
[سنواريو]- 1 2 Stevenson, Leslie and Haberman, David L. 2009. Ten theories of human nature. 5th ed, Oxford University Press. ISBN 978-0-19-536825-3
- ↑ Stevenson, Leslie 1974. Seven theories of human nature. Oxford University Press.
- ↑ Aristotle, Nicomachean Ethics VIII 1162a; Politics 1252a.
- ↑ Aristotle, Politics 1252b.
- ↑ Aristotle, Poetics 1148b.
- ↑ Edmund O. Wilson 2004. On human nature. Harvard University Press.
- ↑ Pinker, Steven 2002. The blank slate: the modern denial of human nature. New York, N.Y: Viking. ISBN 0-670-03151-8
- ↑ Confer et al. 2010. Evolutionary Psychology آرڪائيو ڪيا ويا 2015-08-20 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. American Psychologist.
- ↑ Nobel Prize page for 1973 Medicine Award to Tinbergen, Lorenz, and von Frisch for contributions in ethology.
- ↑ Alcock, John 2003. The triumph of sociobiology. New York: Oxford University Press. ISBN 9780195143836