مواد ڏانھن هلو

انجنيئرنگ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ٻاڦ انجڻ، جيڪا صنعتي انقلاب جي وڏي محرڪ هئي، جديد تاريخ ۾ انجنيئرنگ جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿي. هيءَ بيم انجڻ ميڊرڊ جي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي.

انجنيئرنگ (Engineering)، فطري سائنس ۽ رياضي کي منظم طريقي سان لاڳو ڪري، نظامن، اوزارن يا عملن کي اهڙيءَ ريت جوڙڻ ۽ بهتر ڪرڻ جو عمل آهي، جو اهي مقرر حدن ۽ پابندين اندر مسئلا حل ڪن. عام طور تي ان جو مقصد انساني ضرورتون پوريون ڪرڻ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پل، انجڻ، سمارٽ فون، پيس ميڪر، انٽرنيٽ، خلائي جهاز ۽ ڪپڙا ڌوئڻ واريون مشينون جهڙيون ايجادون وجود ۾ اچن ٿيون. انجنيئرنگ ۾ سلامتي، ڪارڪردگي، جماليات، لاڳت، قانونن ۽ ضابطن، ۽ وقت جهڙين هڪٻئي سان مقابلو ڪندڙ گهرجن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻو پوي ٿو، جڏهن ته ان سان گڏ طبعيات جي قانونن جهڙين بنيادي حدن اندر ڪم ڪرڻو پوي ٿو.

انجنيئرنگ جا روايتي شعبا سول، مڪينيڪل، برقي ۽ ڪيميائي آهن. انجنيئرنگ جو تعليمي شعبو وڌيڪ خصوصي ذيلي شعبن جي وسيع سلسلي تي پکڙيل آهي، ۽ هر ذيلي شعبي ۾ رياضي ۽ سائنس جي استعمال تي وڌيڪ مخصوص ڌيان ڏئي سگهجي ٿو. جديد انجنيئرنگ جو عملي ڪم انجنيئرنگ جوڙجڪ جي عمل جي پيروي ڪري ٿو[1] ۽ ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهي، جن ۾ بنيادي ڍانچو، مشينري، گاڏين، اليڪٽرانڪس، مادن ۽ توانائي نظامن جي جوڙجڪ ۽ بهتري شامل آهن.[2]

انساني ڪوشش طور انجنيئرنگ قديم زماني کان موجود رهي آهي، جنهن جي شروعات ڇهن روايتي سادين مشينن سان ٿي. قديم زماني جي وڏي پيماني وارن انجنيئرنگ منصوبن ۾ اهرامن جهڙيون شاندار اڏاوتون، پارٿينون جهڙا نفيس مندر، ۽ پاڻي پهچائڻ جا وسيلا جهڙوڪ ڍانچي واريون ٻيڙيون، واهه ۽ رومي آبي گذرگاهون شامل آهن. شروعاتي مشينون انسانن ۽ جانورن جي طاقت سان هلنديون هيون، ۽ پوءِ هوا جي طاقت استعمال ٿيڻ لڳي. محاصري لاءِ جنگي مشينون ايجاد ڪيون ويون. يورپ ۾ سائنسي ۽ صنعتي انقلابن انجنيئرنگ کي هڪ سائنسي پيشي ۾ تبديل ڪيو ۽ ٽيڪنالاجي ۾ لڳاتار سڌارن کي جنم ڏنو. ٻاڦ انجڻ جانورن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي طاقت مهيا ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ جهازن ۽ ريل گاڏين لاءِ مڪينيڪل حرڪت ممڪن ٿي. وڌيڪ سائنسي ترقيءَ جي نتيجي ۾ انجنيئرنگ کي برقي، ڪيميائي ۽ فضائي ضرورتن لاءِ لاڳو ڪيو ويو، ۽ وڌيڪ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ لاءِ نوان مادا پڻ استعمال ڪيا ويا.

لفظ انجنيئرنگ لاطيني لفظ ingenium مان نڪتل آهي.[3] انجنيئر عام طور تي اهڙي اخلاقي ضابطي جي پيروي ڪندا آهن، جيڪو ايمانداري ۽ ديانتداري کي اهميت ڏئي ٿو، جڏهن ته عوامي سلامتي ۽ ڀلائي لاءِ وقف رهڻ تي زور ڏئي ٿو. انجنيئرنگ جي ڪمن ۾ پابندين هيٺ مسئلن جا بهترين حل ڳولڻ شامل آهي، ۽ پيداوار کان اڳ جاچ ۽ نقلڪاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. جڏهن استعمال هيٺ آندل ڪا پيداوار ناڪام ٿئي ٿي ته فارنزڪ انجنيئرنگ ذريعي خرابيءَ جو ڪارڻ معلوم ڪيو ويندو آهي، جيئن ان جو حل ڳولي سگهجي. هن پيداوار جي حياتي چڪر جي انتظام جو گهڻو حصو هاڻي ڪمپيوٽر سافٽويئر جي مدد سان انجام ڏنو وڃي ٿو، جيڪو جوڙجڪ کان وٺي جاچ ۽ پيداوار تائين استعمال ٿئي ٿو. وڏي پيماني تي اهو عمل عام طور ڪنهن ڪمپني، ڪيترن ئي سيڙپڪارن يا حڪومت طرفان مالي مدد سان هلندو آهي، تنهنڪري اقتصاديات ۽ ڪاروباري طريقن جي ڄاڻ پڻ گهربل هوندي آهي.

وصف

[سنواريو]

پيشورانه ترقي لاءِ آمريڪي انجنيئرن جي ڪائونسل (انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي لاءِ تصديق بورڊ، يعني ABET، جي اڳوڻي اداري)[4] "انجنيئرنگ" جي وصف هن ريت ڪئي آهي:

سائنسي اصولن جي تخليقي استعمال ذريعي اڏاوتن، مشينن، اوزارن يا پيداوار جي عملن، يا انهن کي اڪيلي يا گڏيل طور استعمال ڪندڙ ڪمن جي جوڙجڪ يا ترقي؛ يا انهن جي جوڙجڪ جي مڪمل ڄاڻ سان انهن کي تعمير ڪرڻ يا هلائڻ؛ يا مخصوص عملي حالتن هيٺ انهن جي رويي جي اڳڪٿي ڪرڻ؛ ۽ اهو سڀ ڪجهه گهربل عمل، ڪم جي اقتصاديات، ۽ حياتيءَ توڙي ملڪيت جي سلامتي کي نظر ۾ رکندي.[5][6]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انجنيئرنگ جي تاريخ
اڀريل نقشو ليل جي قلعي جو، جنهن کي 1668ع ۾ پنهنجي دور جي سڀ کان نمايان فوجي انجنيئر ووبان جوڙيو هو

انجنيئرنگ قديم زماني کان موجود آهي، جڏهن انسانن پچر، ليور، ڦيٿو ۽ چرخي وغيره جهڙيون ايجادون ڪيون.[7]

اصطلاح انجنيئرنگ لفظ انجنيئر مان نڪتل آهي، جيڪو پاڻ 14هين صديءَ تائين وڃي ٿو، جڏهن انجنيئر (لفظي معنيٰ، اهڙو شخص جيڪو محاصري جي مشين ٺاهي يا هلائي) مان مراد "فوجي مشينن جو اڏيندڙ" هوندي هئي.[8] هن مفهوم ۾، جيڪو هاڻي متروڪ ٿي چڪو آهي، "انجڻ" مان مراد فوجي مشين، يعني جنگ ۾ استعمال ٿيندڙ مڪينيڪل اوزار (مثال طور، منجنيق) هوندو هو.[9] هن متروڪ استعمال جا نمايان مثال، جيڪي اڄ تائين موجود آهن، فوجي انجنيئرنگ جا دستا آهن، مثال طور آمريڪي فوج جو انجنيئرن وارو دستو.

لفظ "انجڻ" پاڻ اڃا وڌيڪ قديم اصل رکي ٿو، جيڪو نيٺ لاطيني لفظ ingenium (ت. 1250) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "فطري خاصيت، خاص ڪري ذهني طاقت، ۽ ان ڪري ڪا ذهين ايجاد" آهي.[10]

بعد ۾، جيئن پلن ۽ عمارتن جهڙين شهري اڏاوتن جي جوڙجڪ هڪ فني شعبي طور ترقي ڪئي، تيئن اصطلاح سول انجنيئرنگ[6] رائج ٿيو، جيئن اهڙن غير فوجي منصوبن جي اڏاوت ۾ مهارت رکندڙ ماڻهن ۽ فوجي انجنيئرنگ جي شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن وچ ۾ فرق ڪري سگهجي.

قديم دور

[سنواريو]
قديم رومن آبي گذرگاهون تعمير ڪيون، جيئن سلطنت جي شهرن ۽ وسندين تائين صاف ۽ تازو پاڻي جي لاڳيتي فراهمي پهچائي سگهجي.[11]

قديم مصر جا اهرام، ميسوپوٽيميا جا زگورات، يونان جو ايڪروپولس ۽ پارٿينون، رومي آبي گذرگاهون،[11] ويا اپيا ۽ ڪولوزيم، تيوتيهواڪان، ۽ تنجاوور جو برهاديشورا مندر، ٻين ڪيترين ئي اڏاوتن سميت، قديم سول ۽ فوجي انجنيئرن جي ذهانت ۽ مهارت جا شاهدي ڏيندڙ يادگار آهن. ٻيا يادگار، جيڪي هاڻي موجود نه آهن، جهڙوڪ بابل جا لڙڪندڙ باغ ۽ اليگزينڊريا جو فاروس، پنهنجي دور جون اهم انجنيئرنگ ڪاميابيون هيون ۽ انهن کي قديم دنيا جي ستن عجوبن ۾ شمار ڪيو ويندو هو.[12]

ڇهه روايتي ساديون مشينون قديم ويجهو اوڀر ۾ ڄاتل سڃاتل هيون. پچر ۽ مائل سطح (چاڙهائي) قبل تاريخ دور کان ڄاتل هئا.[13] ڦيٿو، ڦيٿي ۽ محور واري نظام سميت، پنجين هزارين ق.م. دوران ميسوپوٽيميا (هاڻوڪو عراق) ۾ ايجاد ٿيو.[14] ليور جو نظام پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ ويجهو اوڀر ۾ ظاهر ٿيو، جتي اهو سادي ساهميءَ واري ترازي ۾ استعمال ٿيندو هو،[15] ۽ مصري ٽيڪنالاجي ۾ ڳريون شيون چورڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.[16] ليور پاڻي مٿي کڻڻ واري شادوف اوزار ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو پهرين ڪرين مشين هئي ۽ ت. 3000 ق.م. ڌاري ميسوپوٽيميا ۾ ظاهر ٿي،[15] ۽ پوءِ ت. 2000 BC ڌاري مصري ٽيڪنالاجي ۾ استعمال ٿيڻ لڳي.[17] چرخيَن جا سڀ کان پراڻا ثبوت ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي دور واري ميسوپوٽيميا،[18] ۽ قديم مصر جي ٻارهين گهراڻي (1991–1802 ق.م.) مان ملن ٿا.[19] پيچ، جيڪو ايجاد ٿيندڙ سادي مشينن مان آخري هو،[20] پهريون ڀيرو ميسوپوٽيميا جي نئون آشوري دور (911–609 ق.م.) ۾ ظاهر ٿيو.[18] مصري اهرام ڇهن سادن مشينن مان ٽن، يعني مائل سطح، پچر ۽ ليور، جي مدد سان تعمير ڪيا ويا، جن سان گيزا جو عظيم اهرام جهڙيون اڏاوتون ٺاهيون ويون.[21]

نالي سان سڃاتل سڀ کان قديم سول انجنيئر ايمهوٽيپ آهي.[6] فرعون جوسر جي هڪ عملدار جي حيثيت ۾، هن غالباً مصر جي سقاره واري جوسر جو اهرام (ڏاڪن وارو اهرام) جي جوڙجڪ ڪئي ۽ لڳ ڀڳ 2630–2611 ق.م. دوران ان جي اڏاوت جي نگراني ڪئي.[22] عملي طور پاڻيءَ جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان پراڻيون مشينون، پاڻيءَ جو ڦيٿو ۽ پاڻيءَ جي چڪي، چوٿين صدي ق.م. جي شروعات تائين فارسي سلطنت، يعني هاڻوڪي عراق ۽ ايران، ۾ ظاهر ٿيون.[23]

ڪُش چوٿين صدي ق.م. دوران ساقيه تيار ڪئي، جيڪا انساني طاقت بدران جانورن جي طاقت تي ڀاڙيندي هئي.[24] ڪُش ۾ پاڻي محفوظ ۽ گڏ ڪرڻ سان گڏ آبپاشي وڌائڻ لاءِ حفير قسم جا پاڻيءَ جا ذخيرا پڻ ٺاهيا ويا.[25] ڪُشي ابن ڏاڏن 3700 ۽ 3250 ق.م. جي وچ واري ڪانسي دور ۾ اسپيوس اڏيا.[26] ڪُش ۾ ستين صدي ق.م. دوران بلومري ۽ ڌماڪيدار بٺيون پڻ ٺاهيون ويون.[27][28][29][30] ڪانسي دور ۾ ڪاٺ جي تختن سان ٺاهيل سامونڊي جهازن جي انجنيئرنگ ۽ تعمير پڻ ڪئي ويندي هئي، جنهن جو ثبوت لڳ ڀڳ 1300 ق.م. سان لاڳاپيل اولوبورون ٻيڙيءَ جو ملبو آهي.[31]

قديم يونان ۾ شهري ۽ فوجي ٻنهي شعبن لاءِ مشينون تيار ڪيون ويون، جنهن جو ثبوت بازنطيني فيلو ۽ ٻين جي لکڻين مان ملي ٿو.[32] اينٽيڪائٿيرا نظام، جيڪو شروعاتي ڄاتل مڪينيڪل قياسي ڪمپيوٽر هو،[33][34] ۽ آرڪيميڊيز جون مڪينيڪل ايجادون، يوناني مڪينيڪل انجنيئرنگ جا مثال آهن. آرڪيميڊيز جي ڪجهه ايجادن، ۽ اينٽيڪائٿيرا نظام، لاءِ تفريقي گيئر يا ايپي سائيڪلڪ گيئر جي پيچيده ڄاڻ گهربل هئي؛ اهي ٻئي مشيني نظريي جا اهم اصول آهن، جن صنعتي انقلاب دوران گيئر سلسلن جي جوڙجڪ ۾ مدد ڪئي ۽ اڄ روبوٽيات ۽ گاڏين جي انجنيئرنگ جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.[35]

قديم چيني، يوناني، رومي ۽ هُني فوجن جنگي مشينون ۽ ايجادون استعمال ڪيون، جهڙوڪ توپخانو، جيڪو يونانين چوٿين صدي ق.م. ڌاري تيار ڪيو،[36] ٽرايريم، بالسٽا، منجنيق، ۽ چينين طرفان لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م. ۾ تيار ڪيل ٽرٻوچيٽ.[37]

وچيون دور

[سنواريو]

هوا جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان آڳاٽيون عملي مشينون، يعني پن چڪي ۽ هوا پمپ، نائين صدي عيسويءَ تائين اسلامي سونهري دور دوران اسلامي دنيا ۾، اڄوڪي ايران، افغانستان ۽ پاڪستان وارن علائقن ۾ ظاهر ٿيون.[38][39][40][41] ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان آڳاٽي عملي مشين ٻاڦ ٽربائن سان هلندڙ ٻاڦي ڦيرو هئي، جنهن جو بيان 1551ع ۾ عثماني مصر ۾ تقي الدين محمد ابن معروف ڪيو.[42][43]

ڪپهه ڌارڻ واري مشين ڇهين صدي عيسويءَ تائين هندستان ۾ ايجاد ٿي،[44] جڏهن ته چرخو يارهين صديءَ جي شروعات تائين اسلامي دنيا ۾ ايجاد ٿيو.[45] اهي ٻئي ايجادون ڪپهه جي صنعت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي اهميت رکندڙ هيون. چرخو اسپننگ جيني جو اڳوڻو نمونو پڻ هو، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعاتي صنعتي انقلاب دوران هڪ اهم ترقي هئي.[46]

سڀ کان آڳاٽيون پروگرام لائق مشينون اسلامي دنيا ۾ تيار ٿيون. موسيقي ترتيب ڏيندڙ، جيڪو پروگرام لائق ساز هو، پروگرام لائق مشين جو سڀ کان آڳاٽو قسم هو. پهريون موسيقي ترتيب ڏيندڙ هڪ پاڻمرادو بانسري وڄائيندڙ هو، جيڪو بنو موسى ڀائرن ايجاد ڪيو ۽ نائين صديءَ ۾ سندن ڪتاب حيلن جو ڪتاب ۾ بيان ڪيو ويو.[47][48] 1206ع ۾ الجزري پروگرام لائق پاڻمرادو مشينون ۽ روبوٽ ايجاد ڪيا. هن چار پاڻمرادو موسيقارن جو بيان ڪيو، جن ۾ پروگرام لائق ڍول مشين سان هلندڙ ڍول وڄائيندڙ به شامل هئا، جن کي مختلف تال ۽ ڍول جا مختلف نمونا وڄائڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي پيو.[49]

معدنيات مٿي کڻڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جي طاقت سان هلندڙ کاڻ کڻڻي، جرمني، ت. 1556

جديد انجنيئرنگ جي ترقيءَ کان اڳ رياضي ڪاريگرن ۽ هنرپيشه ماڻهن، جهڙوڪ چڪي ٺاهيندڙن، گهڙي سازن، اوزار ٺاهيندڙن ۽ سروي ڪندڙن طرفان استعمال ڪئي ويندي هئي. انهن پيشن کان سواءِ، يونيورسٽين کي ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان گهڻي عملي اهميت رکندڙ نه سمجهيو ويندو هو.[50]:32

نشاةِ ثانيه دوران مڪينيڪي هنرن جي حالت بابت هڪ معياري حوالو کاڻ انجنيئرنگ جي ڪتاب ڊي ري ميٽاليڪا (1556ع) ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ ارضيات، کاڻ کوٽائي ۽ ڪيميا بابت ڀاڱا پڻ شامل آهن. ڊي ري ميٽاليڪا ايندڙ 180 سالن تائين ڪيميا جو معياري حوالو رهيو.[50]

صنعتي انقلاب

[سنواريو]
ٻاڦ انجڻ جي استعمال سان لوهه ٺاهڻ ۾ ڪاٺ جي ڪوئلي بدران ڪوڪ استعمال ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان لوهه جي قيمت گهٽجي وئي ۽ انجنيئرن کي پلن جي اڏاوت لاءِ نئون مواد مليو. هيءَ پل اڇل لوهه مان ٺاهي وئي هئي، جنهن کي جلد ئي اڏاوتي مواد طور گهٽ ڀرڀري پُڪل لوهه مٽائي ڇڏيو.

ڪلاسيڪي مڪانيات جي سائنس، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن نيوٽني مڪانيات چيو ويندو آهي، جديد انجنيئرنگ جي وڏي حصي جو سائنسي بنياد وڌو.[50] ارڙهين صديءَ ۾ انجنيئرنگ جي هڪ پيشي طور اُڀرڻ سان، هي اصطلاح وڌيڪ محدود نموني انهن شعبن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جن ۾ رياضي ۽ سائنس کي اهڙن مقصدن لاءِ لاڳو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح فوجي ۽ سول انجنيئرنگ کان سواءِ، ان وقت مڪينيڪي هنر جي نالي سان سڃاتا ويندڙ شعبا پڻ انجنيئرنگ ۾ شامل ٿي ويا.

واهه ٺاهڻ شروعاتي صنعتي انقلاب جي مرحلن دوران انجنيئرنگ جو هڪ اهم ڪم هو.[51]

جان سميٽن پهريون شخص هو، جنهن پاڻ کي سول انجنيئر سڏيو، ۽ کيس اڪثر سول انجنيئرنگ جو ”پيءُ“ سمجهيو ويندو آهي. هو هڪ انگريز سول انجنيئر هو، جنهن پلن، واهن، بندرگاههن ۽ روشنيءَ جي منارن جي جوڙجڪ ڪئي. هو هڪ قابل مڪينيڪي انجنيئر ۽ ناميارو طبعياتدان پڻ هو. پاڻيءَ جي ڦيٿي جو نمونو استعمال ڪندي، سميٽن ستن سالن تائين تجربا ڪيا ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ جا طريقا طئي ڪيا.[52]:127 سميٽن پاڻيءَ جي ڦيٿن ۾ لوهه جا محور ۽ گيئر متعارف ڪرايا.[50]:69 سميٽن نيوڪومن ٻاڦ انجڻ ۾ پڻ مڪينيڪي سڌارا ڪيا. هن ٽيون ايڊسٽون روشنيءَ جو منارو (1755–59ع) جوڙيو، جتي هن ”هائيڊرولڪ چونو“، يعني پاڻيءَ هيٺ ڄمندڙ گاري جو هڪ قسم، استعمال ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪئي ۽ روشنيءَ جي مناري جي اڏاوت لاءِ ڪبوتر جي پڇ جهڙي ڳانڍاپي وارا گرينائيٽ بلاڪ استعمال ڪرڻ جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي. جديد سيمينٽ جي تاريخ، ٻيهر دريافت ۽ ترقيءَ ۾ سندس اهميت ان ڪري آهي، جو هن چوني ۾ ”هائيڊرولڪ خاصيت“ پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل ترڪيبي شرط سڃاتا؛ اهو ڪم نيٺ پورٽلينڊ سيمينٽ جي ايجاد جو سبب بڻيو.

لاڳو سائنس ٻاڦ انجڻ جي ترقيءَ ڏانهن وٺي وئي. واقعن جو سلسلو 1643ع ۾ ايوانجيليستا ٽوريچيلي طرفان دٻاءُ ماپيندڙ جي ايجاد ۽ هوا جي دٻاءَ جي ماپ سان شروع ٿيو، 1656ع ۾ اوٽو فان گيريڪي ميگڊبرگ اڌ گولا استعمال ڪندي فضائي دٻاءَ جي قوت جو مظاهرو ڪيو، ۽ ڊينس پيپن تجربيگاهي آزمائشون ڪيون، جنهن ٻاڦ انجڻن جا آزمائشي نمونا ٺاهيا ۽ پسٽن جي استعمال جو مظاهرو ڪيو؛ هن اهو ڪم 1707ع ۾ شايع ڪيو. ايڊورڊ سومرسيٽ، وورسٽر جو ٻيون مارڪوس هڪ سئو ايجادن تي مشتمل ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪافي ڇاڻيندڙ جهڙي طريقي سان پاڻي مٿي کڻڻ جو طريقو پڻ شامل هو. سيموئل مورلينڊ، جيڪو رياضيدان ۽ ايجادڪار هو ۽ پمپن تي ڪم ڪندو هو، ووڪس هال آرڊيننس آفيس ۾ ٻاڦ پمپ جي جوڙجڪ بابت نوٽس ڇڏيا، جيڪي ٿامس سيوري پڙهيا. 1698ع ۾ سيوري ”دي مائنرز فرينڊ“ نالي ٻاڦ پمپ ٺاهيو. اهو خال ۽ دٻاءُ ٻنهي کي استعمال ڪندو هو.[53] لوهه جي واپاري ٿامس نيوڪومن، جنهن 1712ع ۾ پهرين واپاري پسٽن ٻاڦ انجڻ ٺاهي، بابت ڪنهن به سائنسي تربيت حاصل ڪرڻ جو پتو نه ٿو ملي.[52]:32

جمبو جيٽ

ڌماڪيدار بٺين لاءِ دٻاءُ واري هوا مهيا ڪرڻ واسطي ٻاڦ سان هلندڙ اڇل لوهه جي ڦوڪ سلينڊرن جي استعمال سان ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لوهه جي پيداوار ۾ وڏو اضافو ٿيو. ٻاڦ سان هلندڙ ڦوڪ جي ڪري بٺين ۾ وڌيڪ گرمي پد حاصل ٿيڻ لڳو، جنهن ڌماڪيدار بٺين ۾ وڌيڪ چونو استعمال ڪرڻ ۽ ڪاٺ جي ڪوئلي کان ڪوڪ ڏانهن منتقل ٿيڻ ممڪن بڻايو.[54] انهن جدتن لوهه جي قيمت گهٽائي، جنهن سان گهوڙي گاڏيءَ واريون ريلويون ۽ لوهه جون پليون عملي طور ممڪن ٿيون. پڊلنگ عمل، جنهن جو 1784ع ۾ هينري ڪارٽ امتيازي حق حاصل ڪيو، وڏي پيماني تي پُڪل لوهه پيدا ڪيو. گرم ڦوڪ، جنهن جو 1828ع ۾ جيمس بيومونٽ نيلسن امتيازي حق حاصل ڪيو، لوهه ڳارڻ لاءِ گهربل ٻارڻ جو مقدار تمام گهڻو گهٽايو. وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ انجڻ جي ترقيءَ سان ٻاڦ انجڻن جو طاقت ۽ وزن وارو تناسب اهڙو ٿيو، جو ٻاڦي ٻيڙيون ۽ ريل انجڻون عملي طور ممڪن بڻجي ويون.[55] فولاد ٺاهڻ جي نون عملن، جهڙوڪ بيسيمر عمل ۽ کليل چلهه واري بٺي، اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڳري انجنيئرنگ جي دور جي شروعات ڪئي.

اڻويهين صديءَ جي وچ واري دور جي سڀ کان مشهور انجنيئرن مان هڪ ازمبارڊ ڪنگڊم برونيل هو، جنهن ريلويون، جهاز ٺاهڻ جا اڏا ۽ ٻاڦي جهاز تعمير ڪيا.[56] هن دور جي ٻين نمايان انجنيئرن ۾ نيڪولا ٽيسلا، جيڪو برقي استعمالن جو گهڻ رخو ايجادڪار هو؛[57] اليگزينڊر گراهم بيل، جيڪو پهرين عملي ٽيليفون جو ايجادڪار هو؛[58] جارج اسٽيفنسن، جيڪو ريلوي ٽرانسپورٽ جو اڳواڻ هو؛[59] ۽ نيڪولائوس اوٽو، جيڪو پهرين جديد اندروني ساڙ انجڻ جو جوڙيندڙ هو، شامل آهن.[60]

سمنڊ کان ٻاهر پليٽفارم، ميڪسيڪو نار

صنعتي انقلاب ڌاتوءَ جي حصن واري مشينري جي طلب پيدا ڪئي، جنهن ڪيترن ئي مشيني اوزارن جي ترقيءَ کي جنم ڏنو. اڇل لوهه جي سلينڊرن ۾ درستگيءَ سان سوراخ ڪرڻ ان وقت تائين ممڪن نه هو، جيستائين جان ولڪنسن پنهنجي سوراخ ڪرڻ واري مشين ايجاد نه ڪئي، جنهن کي پهريون مشيني اوزار سمجهيو ويندو آهي.[61] ٻين مشيني اوزارن ۾ پيچ ڪٽڻ واري ليٿ، ملنگ مشين، برج ليٿ ۽ ڌاتو پلينر شامل هئا. درست مشينڪاري جون ٽيڪنڪون اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ترقي ڪيون ويون. انهن ۾ ڪم تي مشيني اوزار کي رهنمائي ڪرڻ لاءِ جگن ۽ ڪم کي صحيح هنڌ تي جهلي رکڻ لاءِ فڪسچرن جو استعمال شامل هو. هڪجهڙا مٽاسٽا لائق حصا ٺاهڻ جي قابل مشيني اوزارن ۽ مشينڪاريءَ جي طريقن اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڏي پيماني واري ڪارخاني جي پيداوار کي ممڪن بڻايو.[62]

نون شعبن جي ترقي

[سنواريو]

1850ع واري آمريڪا جي آدمشماري ۾ پهريون ڀيرو ”انجنيئر“ جي پيشي کي درج ڪيو ويو، جنهن سان لاڳاپيل ماڻهن جو انگ 2,000 ڄاڻايو ويو.[63] 1865ع کان اڳ آمريڪا ۾ انجنيئرنگ جا گريجوئيٽ 50 کان به گهٽ هئا. آمريڪا ۾ انجنيئرنگ جي پهرين پي ايڇ ڊي، جيڪا فني طور اطلاقي سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ هئي، 1863ع ۾ ييل يونيورسٽي پاران جوسايا ولارڊ گبس کي ڏني وئي؛ اها آمريڪا ۾ سائنس جي شعبي ۾ ڏنل ٻي پي ايڇ ڊي پڻ هئي.[64] 1870ع ۾ آمريڪا ۾ مڪينيڪي انجنيئرنگ جا رڳو ٻارهن گريجوئيٽ هئا، جڏهن ته 1875ع تائين اهو انگ وڌي هر سال 43 ٿي ويو. 1890ع ۾ شهري، کاڻ، مڪينيڪي ۽ برقي شعبن ۾ 6,000 انجنيئر موجود هئا.[55] ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ 1875ع تائين اطلاقي مڪينزم ۽ اطلاقي مڪينڪس جي ڪا به چيئر نه هئي، جڏهن ته آڪسفورڊ يونيورسٽي ۾ انجنيئرنگ جي چيئر 1907ع تائين قائم نه ٿي. جرمنيءَ ان کان اڳ ئي فني يونيورسٽيون قائم ڪري ڇڏيون هيون.[65]

اوڻيهين صديءَ ۾ برقي انجنيئرنگ جا بنياد اليساندرو وولٽا، مائيڪل فيراڊي، جارج اوهم ۽ ٻين جي تجربن، 1816ع ۾ برقي تار ۽ 1872ع ۾ برقي موٽر جي ايجاد تي ٻڌل هئا. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ جيمس ميڪسويل جي نظرياتي ڪم (ڏسو: ميڪسويل جون مساواتون) ۽ هائنرش هرٽز جي تحقيق مان اليڪٽرانڪس جو شعبو وجود ۾ آيو. پوءِ خالي نلي ۽ ٽرانزسٽر جي ايجادن اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو، ايتري قدر جو اڄ برقي ۽ اليڪٽرانڪس انجنيئرن جو انگ انجنيئرنگ جي ٻين سمورن اختصاصي شعبن جي انجنيئرن کان وڌيڪ آهي.[6]

ڪيميائي انجنيئرنگ اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ترقي ڪئي.[6] صنعتي پيماني تي پيداوار لاءِ نون موادن ۽ نون عملن جي گهرج پيدا ٿي، ۽ 1880ع تائين ڪيميائي مادن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي ضرورت ايتري وڌي وئي، جو نون صنعتي ڪارخانن ۾ ڪيميائي مادن جي ترقي ۽ وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ هڪ نئين صنعت قائم ٿي وئي.[6] ڪيميائي انجنيئر جو بنيادي ڪردار انهن ڪيميائي ڪارخانن ۽ پيداواري عملن جي جوڙجڪ ڪرڻ هو.[6]

ٺڪر سازي ۽ ان مان نڪتل ڄاڻايل ڌاتوڪاري مان شروعاتي طور وجود ۾ آيل مواد سائنس، انجنيئرنگ جي سڀ کان پراڻن شعبن مان هڪ آهي.[66] جديد مواد سائنس سڌيءَ ريت ڌاتوڪاريءَ مان ترقي ڪئي، جڏهن ته ڌاتوڪاري پاڻ باهه جي استعمال مان وجود ۾ آئي. جديد مواد سائنس جا ڪيترائي اهم عنصر خلائي ڊوڙ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيا؛ انهن ۾ ڌاتي مصرن، سليڪا ۽ ڪاربان تي ٻڌل موادن جي سمجهه ۽ انجنيئرنگ شامل هئي، جيڪي خلائي گاڏين جي اڏاوت ۽ خلا جي ڳولا ممڪن بڻائڻ لاءِ استعمال ٿيا. مواد سائنس رٻڙ، پلاسٽڪ، نيم موصل ۽ حياتي مواد جهڙين انقلابي ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو آهي ۽ پاڻ به انهن جي ترقيءَ کان متاثر ٿي آهي.

فرانس جي پيريني-اوريئنٽال ۾ اوڊيئلو واري شمسي بٺي جو گرمي پد 3,500 °C (6,330 °F) تائين پهچي سگهي ٿو.

هوابازي انجنيئرنگ هوائي جهازن جي جوڙجڪ سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته فضائي انجنيئرنگ هڪ نسبتاً جديد اصطلاح آهي، جيڪو خلائي گاڏين جي جوڙجڪ کي به شامل ڪري هن شعبي جو دائرو وڌائي ٿو. هن شعبي جا بنياد ويهين صديءَ جي شروعات وارن هوابازيءَ جي اڳواڻن تائين پهچن ٿا، جيتوڻيڪ سر جارج ڪيلي جو ڪم هاڻي ارڙهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي سان منسوب ڪيو ويو آهي. هوابازي انجنيئرنگ بابت شروعاتي ڄاڻ گهڻو ڪري تجربي تي ٻڌل هئي، جڏهن ته ڪجهه تصور ۽ مهارتون انجنيئرنگ جي ٻين شعبن مان ورتيون ويون هيون.[67] رائيٽ ڀائرن جي ڪامياب اڏامن کان رڳو هڪ ڏهاڪي پوءِ، پهرين مهاڀاري جنگ ۾ استعمال ٿيندڙ فوجي هوائي جهازن جي ترقيءَ سبب هوابازي انجنيئرنگ ۾ وڏي واڌ آئي. ساڳئي وقت، بنيادي سائنسي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ نظرياتي طبعيات کي تجربن سان گڏائي تحقيق جاري رکي وئي.

انجنيئرنگ جون شاخون

[سنواريو]
هوور ڊيم کي شهري انجنيئرنگ جي هڪ اهم ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو.[68]

انجنيئرنگ هڪ وسيع شعبو آهي، جنهن کي گهڻو ڪري ڪيترن ذيلي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ اڪثر انجنيئر عام طور ڪنهن مخصوص شعبي ۾ سکيا حاصل ڪندا آهن، پر ڪي انجنيئر تجربي وسيلي گهڻ-شعبي ماهر بڻجي ويندا آهن. انجنيئرنگ جا روايتي شعبا شهري، مڪينيڪي، برقي ۽ ڪيميائي انجنيئرنگ آهن.[69][70][71][72][73][74][75] (ڪڏهن ڪڏهن بناوتي،[69] صنعتي،[70] يا کاڻ ۽ مواد انجنيئرنگ[70] کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.)

هيٺ انجنيئرنگ جي مڃيل شاخن جي فهرست ڏنل آهي.[76][75] ياد رهي ته انهن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي ذيلي شعبا آهن.

انجنيئرنگ جو قسم ڄاڻ
فضائي انجنيئرنگ فضائي انجنيئرنگ ۾ هوائي جهازن، مصنوعي سيارن ۽ راڪيٽن جي جوڙجڪ، ترقي، پيداوار ۽ عملي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس شامل آهي.
زرعي انجنيئرنگ زرعي انجنيئرنگ ۾ زرعي طاقت ۽ مشينري، حياتياتي مواد جا عمل، حياتياتي توانائي، زرعي اڏاوتون ۽ زرعي قدرتي وسيلا استعمال ڪيا وڃن ٿا.
حياتياتي انجنيئرنگ حياتياتي انجنيئرنگ، حياتيات جي اصولن ۽ انجنيئرنگ جي اوزارن کي استعمال ڪندي ڪارائتا، مادي ۽ اقتصادي طور قابلِ عمل پيداوارون ٺاهڻ جو اڀياس ڪري ٿي.
حياتيائي طب انجنيئرنگ حياتي طب انجنيئرنگ صحت جي سارسنڀال لاءِ، جهڙوڪ تشخيصي يا علاجي مقصدن خاطر، انجنيئرنگ جي اصولن ۽ جوڙجڪي تصورن کي طب ۽ حياتيات تي لاڳو ڪرڻ آهي.
ڪيميائي انجنيئرنگ ڪيميائي انجنيئرنگ، ڪيميائي، طبعي ۽ حياتياتي سائنسن کي خام مواد يا ڪيميائي مادن مان ٽيڪنيڪي حل تيار ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪرڻ آهي.
شهري انجنيئرنگ شهري انجنيئرنگ سرڪاري ۽ نجي اڏاوتي ڪمن، جهڙوڪ بنيادي ڍانچي (هوائي اڏا، رستا، ريلويون، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي وغيره)، پُلن، سرنگهن، ڊيمن ۽ عمارتن جي جوڙجڪ ۽ تعمير سان واسطو رکي ٿي.
ڪمپيوٽر انجنيئرنگ ڪمپيوٽر انجنيئرنگ ڪمپيوٽر هارڊويئر ۽ سافٽويئر جي ترقي لاءِ گهربل ڪمپيوٽر سائنس ۽ اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن کي گڏ ڪري ٿي.
برقي انجنيئرنگ برقي انجنيئرنگ انهن سرشتن ۽ اوزارن جي جوڙجڪ، ترقي ۽ استعمال تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي بجلي ۽ برقناطيسيت استعمال ڪن ٿا.
ماحولياتي انجنيئرنگ ماحولياتي انجنيئرنگ هڪ اختصاصي شعبو آهي، جيڪو انساني صحت ۽ ڀلائيءَ لاءِ ماحول جي حفاظت ۽ بهتريءَ خاطر سائنسي ۽ انجنيئرنگ اصول استعمال ڪري ٿو.
ارضياتي انجنيئرنگ ارضياتي انجنيئرنگ زمين جي مٿاڇري تي يا ان جي اندر ٿيندڙ تعميراتي ڪمن سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ارضياتي سائنسن ۽ انجنيئرنگ اصولن کي ٻين شعبن جي ڪم جي رهنمائي يا سهائتا لاءِ لاڳو ڪيو وڃي ٿو.
صنعتي انجنيئرنگ صنعتي انجنيئرنگ ڪارڪردگي، پيداوار ۽ معيار بهتر بڻائڻ وسيلي پيچيده عملن، سرشتن ۽ ادارن کي بهترين بڻائڻ تي ڌيان ڏئي ٿي.
سامونڊي انجنيئرنگ سامونڊي انجنيئرنگ آبي جهازن ۽ مستقل اڏاوتن، جهڙوڪ تيل پليٽفارمن ۽ بندرگاهن، جي جوڙجڪ، ترقي، پيداوار ۽ عملي ڪارڪردگيءَ سان واسطو رکي ٿي.
مواد واري انجنيئرنگ مواد انجنيئرنگ مواد جي خاصيتن کي سمجهڻ لاءِ مواد سائنس ۽ انجنيئرنگ اصولن جو اطلاق آهي.
مڪينيڪي انجنيئرنگ مڪينيڪي انجنيئرنگ مشينن ۽ مڪينيڪي سرشتن جي هلائڻ لاءِ گرمي ۽ مڪينيڪي طاقت جي جوڙجڪ ۽ تجزيي تي مشتمل آهي.
ائٽمي انجنيئرنگ ائٽمي انجنيئرنگ هڪ گهڻ-شعبي ميدان آهي، جيڪو ائٽمي توانائي ۽ تابڪاري استعمال ڪندڙ سرشتن جي جوڙجڪ، تعمير، هلائڻ ۽ حفاظت سان واسطو رکي ٿو.
سافٽويئر انجنيئرنگ سافٽويئر انجنيئرنگ ڳڻپيوڪر سائنس ۽ انجنيئرنگ ٻنهي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا سافٽويئر ايپليڪيشنن جي جوڙجڪ، ترقي، جاچ ۽ سارسنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. اها ڳڻپيوڪر انجنيئرنگ کان الڳ آهي.

گھڻ-شعبي انجنيئرنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انجنيئرنگ جي شاخن جي فهرست

گھڻ-شعبي انجنيئرنگ، انجنيئرنگ جي مکيه شاخن مان هڪ کان وڌيڪ شاخن مان ڄاڻ ۽ طريقا حاصل ڪري ٿي. تاريخي طور بحري انجنيئرنگ ۽ کاڻن واري انجنيئرنگ اهم شاخون رهيون آهن. انجنيئرنگ جي ٻين شعبن ۾ پيداواري انجنيئرنگ، صوتياتي انجنيئرنگ، زنگ واري انجنيئرنگ، اوزارسازي ۽ ضابطو، گاڏين، معلوماتي انجنيئرنگ، پيٽروليم، سرشتي، آواز، سافٽويئر، اڏاوتي، حياتي سرشتن ۽ ڪپڙي جي انجنيئرنگ شامل آهن.[77] 2025ع مطابق، اهي ۽ انجنيئرنگ جون ٻيون شاخون برطانيا جي انجنيئرنگ ڪائونسل جي 40 لائسنس يافته رڪن ادارن ۾ نمائندگي رکن ٿيون.[78]

نوان اختصاصي شعبا ڪڏهن ڪڏهن روايتي شعبن سان گڏجي نيون شاخون ٺاهيندا آهن—مثال طور، زميني سرشتن جي انجنيئرنگ ۽ انتظام ۾ موضوعن جو هڪ وسيع سلسلو شامل آهي، جنهن ۾ انجنيئرنگ اڀياس، ماحولياتي سائنس، انجنيئرنگ جي اخلاقيات ۽ انجنيئرنگ جو فلسفو شامل آهن.[حوالو گهربل]

عملي استعمال

[سنواريو]

جيڪو شخص انجنيئرنگ جو عملي ڪم ڪري ٿو، تنهن کي انجنيئر چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪي ان ڪم لاءِ لائسنس يافته هوندا آهن، تن جا وڌيڪ رسمي لقب ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ پروفيشنل انجنيئر، چارٽرڊ انجنيئر، انڪارپوريٽيڊ انجنيئر، انجينيئر ۽ يورپي انجنيئر. ان کان سواءِ، ايف اي اي پاران مقرر ڪيل مقرر ڪيل انجنيئرنگ نمائندو به ٿي سگهي ٿو.[79]

طريقيڪار

[سنواريو]
هڪ ٽربائين جي خاڪي لاءِ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن جي انجنيئرن وچ ۾ سهڪار گهربل هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن سرشتي ۾ مڪينيڪي، برقي-مقناطيسي ۽ ڪيميائي عمل شامل هوندا آهن. پَرَ، روٽر ۽ اسٽيٽر ۽ گڏوگڏ ٻاڦي چڪر، سڀئي نهايت ڌيان سان ترتيب ڏيڻ ۽ بهتر بڻائڻا پوندا آهن.

انجنيئرنگ خاڪي جي عمل ۾ انجنيئر رياضي ۽ طبعي سائنسن کي استعمال ڪري مسئلن جا نوان حل ڳوليندا يا موجود حلن کي بهتر بڻائيندا آهن. انجنيئرن لاءِ پنهنجن خاڪي منصوبن سان لاڳاپيل سائنسن جي پختي ڄاڻ ضروري هوندي آهي. انهيءَ ڪري ڪيترائي انجنيئر پنهنجي سڄي پيشور زندگيءَ دوران نئون علم سکندا رهندا آهن.[80]

جيڪڏهن هڪ کان وڌيڪ حل موجود هجن، تہ انجنيئر هر خاڪي چونڊ جي خوبيءَ ۽ موزونيت کي پرکيندا آهن ۽ اهو حل چونڊيندا آهن، جيڪو گهرجن سان سڀ کان وڌيڪ ٺهڪي اچي. انجنيئر جو ڪم خاڪي تي لاڳو حدبندين کي سڃاڻڻ، سمجهڻ ۽ انهن جي تشريح ڪرڻ آهي، جيئن ڪامياب نتيجو حاصل ڪري سگهجي. رڳو فني لحاظ کان ڪامياب پيداوار ٺاهڻ عام طور ڪافي نه هوندو آهي؛ ان کي ٻين لاڳاپيل گهرجن تي پڻ پورو لهڻو پوندو آهي.[80]

حدبندين ۾ طبعيات ۽ ڪيميا جا بنيادي قانون، موجود وسيلا، طبعي، تخليقي يا فني حدون، مستقبل ۾ ترميمن ۽ واڌارن جي گنجائش، ۽ ٻيا عنصر شامل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ خرچ، حفاظت، منڊيءَ ۾ وڪرو لائق هجڻ، پيداواريت ۽ خدمت لياقت. انهن حدبندين کي سمجهي انجنيئر انهن حدن لاءِ فني وضاحتون تيار ڪندا آهن، جن جي اندر هڪ ڪارائتو شئي يا سرشتو پيدا ۽ هلائي سگهجي ٿو.[81]

مسئلا حل ڪرڻ

[سنواريو]
هڪ ٻاڦي ريل انجڻ جو خاڪو. انجنيئرنگ ۾ خاڪي تي ڪم ڪندي ڪارڪردگي ۽ رياضي توڙي سائنس جي استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي.

انجنيئر ڪنهن خاص مسئلي جا مناسب حل ڳولڻ لاءِ سائنس، رياضي، منطق، اقتصاديات، لاڳاپيل تجربي يا ضمني ڄاڻ کي استعمال ڪندا آهن. ڪنهن مسئلي جو مناسب رياضياتي نمونو تيار ڪرڻ سان اڪثر ان جو تجزيو ڪرڻ ۽ ممڪن حلن کي پرکڻ ممڪن ٿيندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن حتمي نتيجو به حاصل ٿي ويندو آهي.[82]

خاڪي جي ڪنهن مسئلي جا عام طور هڪ کان وڌيڪ حل موجود هوندا آهن، تنهنڪري مختلف خاڪي چونڊن کي سندن خوبين جي بنياد تي پرکڻ کان پوءِ سڀ کان مناسب سمجهيل حل چونڊيو ويندو آهي.[83] گينرخ آلٽشلر، وڏي انگ ۾ پيٽنٽن جا انگ اکر گڏ ڪرڻ کان پوءِ، تجويز ڏني تہ هيٺين سطح جي انجنيئرنگ خاڪن جو بنياد اڪثر سمجهوتن تي هوندو آهي، جڏهن تہ وڌيڪ اوچي سطح تي بهترين خاڪو اهو هوندو آهي، جيڪو مسئلي جي بنيادي تضاد کي ئي ختم ڪري ڇڏي.[84]

انجنيئر عام طور مڪمل پيماني تي پيداوار کان اڳ اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن تہ سندن خاڪا مقرر فني وضاحتن مطابق ڪيتريءَ حد تائين ڪم ڪندا. ان لاءِ هو، ٻين طريقن سان گڏ، پروٽوٽائپ، پيماني وارا نمونا، نقلي عمل، تباهه ڪندڙ آزمائشون، غير تباهه ڪندڙ آزمائشون ۽ دٻاءُ آزمائشون استعمال ڪندا آهن. آزمائشون اها پڪ ڏين ٿيون تہ پيداوارون اميد مطابق ڪم ڪنديون، پر رڳو ان حد تائين، جيستائين آزمائش حقيقي استعمال جي صحيح نمائندگي ڪري. هوائي جهازن جهڙين پيداوارن کي مختلف استعمال ڪندڙ مختلف نموني هلائيندا آهن، تنهنڪري سندن عملي عمر دوران ناڪاميون، اڻڄاتل خاميون ۽ لازمي خاڪي تبديليون سامهون اچي سگهن ٿيون.[85]

انجنيئر اهڙا خاڪا تيار ڪرڻ جي ذميواري قبول ڪندا آهن، جيڪي اميد مطابق ڪم ڪن ۽، هٿيارن جي صنعت جي مخصوص شعبن ۾ ڪم ڪندڙن کان سواءِ، ماڻهن کي نقصان نه پهچائين. اڻڄاتل ناڪاميءَ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ انجنيئر پنهنجن خاڪن ۾ عام طور حفاظتي عامل شامل ڪندا آهن. اهو اصول سسرو جو اصول ۾ سمايل آهي، جنهن کي هاڻي انجنيئرن جي اخلاقي ضابطي جو سڀ کان پراڻو روپ سمجهيو وڃي ٿو. سندس مقولو سالوس پوپولي سپريما ليڪس ايسٽو جو مطلب آهي تہ ”ماڻهن جي صحت، حفاظت يا ڀلائي سڀ کان مٿانهون قانون هئڻ گهرجي.“[86]

ناڪام پيداوارن جي اڀياس کي عدالتي انجنيئرنگ چيو وڃي ٿو. ان جو مقصد ناڪاميءَ جو ڪارڻ سڃاڻڻ آهي، جيئن پيداوار جو نئون خاڪو تيار ڪري ساڳي ناڪامي ٻيهر ٿيڻ کان روڪي سگهجي. پيداوار جي ناڪاميءَ جو اصل سبب طئي ڪرڻ لاءِ نهايت ڌيان سان تجزيو ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ناڪاميءَ جا نتيجا شدت ۾ تمام مختلف ٿي سگهن ٿا؛ مشين جي خراب ٿيڻ جي معمولي خرچ کان وٺي، هوائي جهازن يا وڏين بيٺل اڏاوتن، جهڙوڪ عمارتن ۽ بندن، سان لاڳاپيل حادثن ۾ وڏي جاني نقصان تائين.[87] اهڙيون وڏي پيماني واريون انجنيئرنگ آفتون خاڪي جي عمل ۾ ڪيل ڪوتاهين يا غلطين، جهڙوڪ غلط حساب يا رابطي جي کوٽ، سبب پيدا ٿي سگهن ٿيون.[88] اهي ٿڪاوٽ سبب ناڪاميءَ جي نتيجي ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون، جيڪا تناءُ، گرمي پد يا زنگ سان لاڳاپيل هجي.[89] خراب ڪمپيوٽر سافٽويئر پڻ اهڙي ناڪاميءَ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.[90]

ڪمپيوٽر جو استعمال

[سنواريو]
خلائي شٽل مدارگرد جي ٻيهر فضائي داخلا دوران ان جي چوڌاري تيز رفتار هوا جي وهڪري جي ڪمپيوٽري نقلي صورت. وهڪري جا حل حاصل ڪرڻ لاءِ نموني سازي ذريعي سيالي وهڪري ۽ گرمي مساواتن جي گڏيل اثرن کي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

ٻين سڀني جديد سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ڪوششن وانگر، انجنيئرنگ ۾ پڻ ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر جو ڪردار وڌندو پيو وڃي. عام ڪاروباري ايپليڪيشن سافٽويئر کان سواءِ، انجنيئرنگ لاءِ خاص طور تي تيار ڪيل ڪمپيوٽر مددگار ايپليڪيشنن، يعني ڪمپيوٽر مددگار ٽيڪنالاجيون، جو وڏو انگ موجود آهي.[91] ڪمپيوٽرن کي بنيادي طبعي عملن جا نمونا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جن جا حل عددي طريقن سان ڪڍيا ويندا آهن.[92]

هن پيشي ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ خاڪي اوزارن مان هڪ ڪمپيوٽر مددگار خاڪو (CAD) سافٽويئر آهي. اهو انجنيئرن کي پنهنجن خاڪن جا ٽي-پاسائي نمونا، ٻه-پاسائي نقشا ۽ خاڪا تيار ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو. سي اي ڊي، ڊجيٽل ماڪ اپ (DMU) ۽ سي اي اي سافٽويئر سان گڏ، جهڙوڪ محدود عنصر طريقي جو تجزيو يا تجزياتي عنصر طريقو، انجنيئرن کي اهڙا نمونا ٺاهڻ جي سهولت ڏئي ٿو، جن جو تجزيو مهانگا ۽ وقت وٺندڙ طبعي پروٽوٽائپ ٺاهڻ کان سواءِ ڪري سگهجي ٿو.[93]

انهن اوزارن وسيلي پيداوارن ۽ جزن ۾ خاميون ڳولي سگهجن ٿيون؛ فٽ ٿيڻ ۽ گڏجڻ جو جائزو وٺي سگهجي ٿو؛ جسماني موزونيت جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو؛ ۽ سرشتن جي بيهڪ ۽ حرڪتي خاصيتن، جهڙوڪ تناءَ، گرمي پد، برقي-مقناطيسي اخراج، برقي وهڪرن ۽ وولٽيجن، ڊجيٽل منطقي سطحن، سيالي وهڪرن ۽ حرڪيات جو تجزيو ڪري سگهجي ٿو. هن سموري معلومات تائين رسائي ۽ ان جي ورڇ عام طور پيداوار ڊيٽا انتظام سافٽويئر وسيلي منظم ڪئي ويندي آهي.[94]

مخصوص انجنيئرنگ ڪمن ۾ مدد لاءِ به ڪيترائي اوزار موجود آهن، جهڙوڪ ڪمپيوٽر مددگار پيداوار (CAM) سافٽويئر، جيڪو سي اين سي مشينڪاري جون هدايتون تيار ڪري ٿو؛[95] پيداوار جي عمل جو انتظام سافٽويئر، جيڪو پيداواري انجنيئرنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي؛[96] اي ڊي اي، جيڪا برقي انجنيئرن لاءِ ڇپيل سرڪٽ بورڊ (PCB)[97] ۽ برقي خاڪن ۾ استعمال ٿيندي آهي؛ سار سنڀال جي انتظام لاءِ ايم آر او ايپليڪيشنون؛ ۽ سول انجنيئرنگ لاءِ اڏاوت، انجنيئرنگ ۽ تعمير (AEC) سافٽويئر.[98]

تازن ورهين ۾ شين جي ترقيءَ ۾ مدد لاءِ ڪمپيوٽر سافٽويئر جي گڏيل استعمال کي پيداوار حياتي چڪر انتظام (PLM) چيو وڃي ٿو.[99]

سماجي پسمنظر

[سنواريو]
روبوٽي ڪسميت چهري جا ڪيترائي تاثر ظاهر ڪري سگهي ٿو.

انجنيئرنگ جو پيشو سماجي سطح تي گڏيل سهڪار کان وٺي ننڍن انفرادي منصوبن تائين ڪيترين ئي سرگرمين سان لاڳاپيل هوندو آهي. لڳ ڀڳ هر انجنيئرنگ منصوبي لاءِ ڪنهن مالي وسيلي—جهڙوڪ ڪمپني، سيڙپڪارن جي جماعت يا حڪومت—جي سهائتا ضروري هوندي آهي. انجنيئرنگ جا اهي قسم، جيڪي اهڙن مالي وسيلن جي پابندين کان نسبتاً آزاد هوندا آهن، تن ۾ مفت پيشور خدمت ۽ کليل خاڪي واري انجنيئرنگ شامل آهن.

انجنيئرنگ جا سماج، ثقافت ۽ انساني روين سان گهرا لاڳاپا آهن. جديد سماج ۾ استعمال ٿيندڙ اڪثر پيداوارون ۽ اڏاوتون انجنيئرنگ کان متاثر آهن. انجنيئرنگ سرگرميون ماحول،[100] سماج،[101] معيشتن[102] ۽ عوامي حفاظت تي اثرانداز ٿينديون آهن.[103]

انجنيئرنگ منصوبا تڪراري پڻ ٿي سگهن ٿا. انجنيئرنگ جي مختلف شعبن مان اهڙن مثالن ۾ ايٽمي هٿيارن جي تياري، ٽي گهاٽين وارو بند،[104] راندين جي استعمال وارين گاڏين جو خاڪو ۽ استعمال،[105] ۽ تيل ڪڍڻ شامل آهن. انهن مسئلن جي جواب ۾ ڪجهه انجنيئرنگ ڪمپنين سخت ڪارپوريٽ ۽ سماجي ذميواريءَ جون پاليسيون لاڳو ڪيون آهن.[106]

ڪيترن ئي هزاري ترقياتي مقصدن جي حاصلات لاءِ بنيادي ڍانچي ۽ جٽادار ٽيڪنالاجي ترقيءَ واسطي ڪافي انجنيئرنگ صلاحيت پيدا ڪرڻ ضروري آهي.[107]

مناسب رهنمائي ۽ رڪاوٽن کان بچاءُ مهيا ڪرڻ لاءِ ريڊار، جي پي ايس، لائڊار وغيره گڏيل نموني استعمال ڪيا ويندا آهن؛ هيءَ گاڏي 2007ع جي ڊارپا شهري مقابلي لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.

پرڏيهي ترقياتي ۽ امدادي غير سرڪاري تنظيمون آفتن ۽ ترقياتي حالتن ۾ حل لاڳو ڪرڻ لاءِ انجنيئرن کان وڏي پيماني تي ڪم وٺنديون آهن. ڪجهه خيراتي تنظيمون ترقيءَ لاءِ انجنيئرنگ کي سڌي ريت استعمال ڪن ٿيون:

وڌيڪ ترقي يافته معيشتن ۾ انجنيئرنگ ڪمپنين کي تربيت حاصل ڪندڙ انجنيئرن جي انگ جي ڀيٽ ۾ رٽائر ٿيندڙ انجنيئرن جي انگ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. اهو مسئلو برطانيا ۾ نمايان آهي، جتي انجنيئرنگ جي سماجي تصوير ڪمزور ۽ حيثيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي.[109] ان صورتحال سبب ناڪاري معاشي ۽ سياسي مسئلن سان گڏ اخلاقي مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.[110] عام اتفاق آهي تہ انجنيئرنگ جو پيشو ”ساک جي بحران“ کي منهن ڏئي رهيو آهي.[111] ٻين يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ برطانيا ۾، آمريڪا سان گڏ، انجنيئرنگ ڪمپنين جو سڀ کان وڏو انگ موجود آهي.[112]

اخلاقي ضابطو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انجنيئرنگ اخلاقيات

ڪيترين ئي انجنيئرنگ سوسائٽين پنهنجن ميمبرن جي رهنمائي ڪرڻ ۽ عام ماڻهن کي آگاهه ڪرڻ لاءِ عملي ضابطا ۽ اخلاقي ضابطا جوڙيا آهن. پروفيشنل انجنيئرن جي قومي سوسائٽي جي اخلاقي ضابطي ۾ ڄاڻايو ويو آهي:

انجنيئرنگ هڪ اهم ۽ علمي پيشو آهي. هن پيشي جي ميمبرن جي حيثيت سان انجنيئرن کان ايمانداري ۽ ديانتداريءَ جا بلند ترين معيار ظاهر ڪرڻ جي اميد ڪئي وڃي ٿي. انجنيئرنگ سڀني ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار تي سڌو ۽ انتهائي اهم اثر وجهي ٿي. تنهنڪري انجنيئرن پاران مهيا ڪيل خدمتون ايمانداري، غيرجانبداري، انصاف ۽ برابريءَ تي ٻڌل هئڻ گهرجن ۽ عوام جي صحت، حفاظت ۽ ڀلائيءَ جي تحفظ لاءِ وقف هئڻ گهرجن. انجنيئرن کي اهڙي پيشور رويي جي معيار هيٺ ڪم ڪرڻ گهرجي، جيڪو اخلاقي عمل جي بلند ترين اصولن جي پابنديءَ جو تقاضو ڪري.[113]

ڪئناڊا ۾ انجنيئر پنهنجي پيشي سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ اخلاقي فرضن جي علامت ۽ ياد ڏياريندڙ طور لوهي منڊي پائيندا آهن.[114]

ٻين علمن سان لاڳاپا

[سنواريو]

سائنس

[سنواريو]

سائنسدان دنيا کي جيئن اها آهي، تيئن پڙهن ٿا؛ انجنيئر اها دنيا ٺاهين ٿا، جيڪا اڳ ڪڏهن وجود ۾ نه هئي.

— ٿيئڊور فون ڪارمان[115][116][117]
قومي اگنيشن سهولت جي هدف واري ڪوٺيءَ اندر هدف مقرر ڪندڙ اوزار تي ڪم ڪندڙ انجنيئر، سائنسدان ۽ فني ماهر

سائنسن ۽ انجنيئرنگ جي عمل جي وچ ۾ هڪٻئي سان ڳانڍاپو ۽ جزوي هم‌پوشي موجود آهي؛ انجنيئرنگ ۾ سائنس کي عملي طرح لاڳو ڪيو ويندو آهي. ٻنهي شعبن جو دارومدار مادن ۽ مظاهرن جي درست مشاهدي تي هوندو آهي. ٻئي شعبا مشاهدن جي ڇنڊڇاڻ ۽ انهن بابت ڄاڻ پهچائڻ لاءِ رياضي ۽ درجابنديءَ جا معيار استعمال ڪن ٿا.[حوالو گهربل]

سائنسدانن کي ڪڏهن ڪڏهن انجنيئرنگ سان لاڳاپيل ڪم به ڪرڻا پوندا آهن، جهڙوڪ تجربي جا اوزار ٺاهڻ يا ابتدائي نمونا تيار ڪرڻ. ان جي ابتڙ، ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ دوران انجنيئر ڪڏهن ڪڏهن نون مظاهرن جي کوجنا ڪرڻ لڳندا آهن، جنهن ڪري اهي عارضي طور سائنسدان، يا وڌيڪ ٺيڪ لفظن ۾ ”انجنيئرنگ سائنسدان“ بڻجي ويندا آهن.[118]

بين الاقوامي خلائي اسٽيشن کي خلا ۾ سائنسي تجربا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتاب انجنيئر ڇا ڄاڻن ٿا ۽ اهي ڪيئن ڄاڻن ٿا ۾،[119] والٽر ونسينٽي دليل ڏئي ٿو تہ انجنيئرنگ تحقيق جو ڪردار سائنسي تحقيق کان الڳ آهي. پهرين ڳالهه تہ انجنيئرنگ تحقيق اڪثر اهڙن شعبن سان واسطو رکي ٿي، جن ۾ بنيادي طبعيات يا ڪيميا چڱيءَ طرح سمجهيل هوندي آهي، پر مسئلا پاڻ ايترا پيچيدا هوندا آهن، جو انهن کي بلڪل صحيح طريقي سان حل ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي.

انجنيئرنگ ۽ طبعيات جي وچ ۾ هڪ ”حقيقي ۽ اهم“ فرق موجود آهي، جيئن ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپي جي لحاظ کان انجنيئرنگ جو فرق ڪنهن به سائنسي شعبي کان هوندو آهي.[120][121] طبعيات هڪ کوجنا ڪندڙ سائنس آهي، جيڪا اصولن جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ چاهي ٿي، جڏهن تہ انجنيئرنگ انهن اصولن جي ڄاڻ کي عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪري ٿي. طبعيات ڪنهن فهم کي رياضياتي اصول جي صورت ڏئي ٿي، جڏهن تہ انجنيئرنگ لاڳاپيل متغيرن کي ماپي ۽ ٽيڪنالاجي تيار ڪري ٿي.[122][123][124] ٽيڪنالاجيءَ لاءِ طبعيات هڪ مددگار علم آهي، ۽ هڪ لحاظ کان ٽيڪنالاجيءَ کي لاڳو ڪيل طبعيات سمجهيو ويندو آهي.[125] جيتوڻيڪ طبعيات ۽ انجنيئرنگ پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ان جو مطلب اهو ناهي تہ طبعيات جو ماهر انجنيئر جو ڪم ڪرڻ لاءِ پاڻمرادو تربيت يافته هوندو. هڪ طبعياتدان کي عام طور لاڳاپيل اضافي تربيت جي ضرورت پوندي آهي.[126] طبعياتدان ۽ انجنيئر الڳ الڳ قسم جا ڪم ڪندا آهن.[127] تنهن هوندي بہ انجنيئرنگ طبعيات ۽ لاڳو ڪيل طبعيات جي شعبن ۾ ماهريت رکندڙ پي ايڇ ڊي طبعياتدانن کي ٽيڪنالاجي آفيسر، تحقيق ۽ ترقيءَ جا انجنيئر ۽ سرشتي جا انجنيئر سڏيو ويندو آهي.[128]

ان جو هڪ مثال هوائي جهاز جي مٿان هوا جي وهڪري کي بيان ڪرڻ لاءِ نيويئر–اسٽوڪس مساواتن جا عددي ويجها قدر استعمال ڪرڻ، يا پيچيدا جزن ۾ دٻاءَ جو حساب ڪرڻ لاءِ محدود عنصر طريقو استعمال ڪرڻ آهي. ٻيو تہ انجنيئرنگ تحقيق ڪيترائي نيم تجرباتي طريقا استعمال ڪري ٿي، جيڪي خالص سائنسي تحقيق ۾ عام نه آهن؛ اهڙي هڪ مثال پيراميٽرن ۾ تبديليءَ جو طريقو آهي.[129]

جيئن فنگ ۽ سندس ساٿين انجنيئرنگ جي ڪلاسيڪي درسي ڪتاب فائونڊيشنز آف سالڊ ميڪينڪس جي نظرثانيءَ ۾ لکيو آهي:

انجنيئرنگ سائنس کان گهڻي مختلف آهي. سائنسدان فطرت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انجنيئر اهڙيون شيون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي فطرت ۾ موجود نه آهن. انجنيئر نواڻ ۽ ايجاد تي زور ڏين ٿا. ڪنهن ايجاد کي عملي صورت ڏيڻ لاءِ انجنيئر کي پنهنجي خيال کي چٽي ۽ ٺوس نموني بيان ڪرڻ ۽ اهڙي شيءِ جو خاڪو ٺاهڻو پوي ٿو، جيڪا ماڻهو استعمال ڪري سگهن. اها شيءِ ڪو پيچيدو سرشتو، اوزار، ننڍو اوزار، مادو، طريقو، ڪمپيوٽر پروگرام، ڪنهن مسئلي جو نئون حل يا اڳ ۾ موجود شيءِ ۾ بهتري ٿي سگهي ٿي. ڇاڪاڻ تہ خاڪو حقيقت پسند ۽ ڪارائتو هئڻ گهرجي، تنهنڪري ان جي جاميٽري، ماپون ۽ خاصيتن بابت انگ اکر مقرر هئڻ گهرجن. ماضيءَ ۾ نون خاڪن تي ڪم ڪندڙ انجنيئرن کي معلوم ٿيندو هو تہ خاڪي بابت فيصلا ڪرڻ لاءِ گهربل سموري ڄاڻ وٽن موجود نه هئي. گهڻو ڪري انهن کي ناڪافي سائنسي ڄاڻ محدود ڪندي هئي. تنهنڪري انهن رياضي، طبعيات، ڪيميا، حياتيات ۽ ميڪانيات جو اڀياس ڪيو. گهڻو ڪري کين پنهنجي پيشي سان لاڳاپيل سائنسن ۾ واڌارو پڻ ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح انجنيئرنگ سائنسون وجود ۾ آيون.[130]

جيتوڻيڪ انجنيئرنگ جا حل سائنسي اصولن کي استعمال ڪن ٿا، پر انجنيئرن کي حفاظت، ڪارڪردگي، معيشت، ڀروسي جوڳائي، اڏاوت يا تياريءَ جي آساني، ماحول ۽ اخلاقي ۽ قانوني معاملن کي بہ نظر ۾ رکڻو پوي ٿو، جهڙوڪ پيٽنٽ جي ڀڃڪڙي يا حل جي ناڪاميءَ جي صورت ۾ ذميواري.[131]

طب ۽ حياتيات

[سنواريو]
هڪ 3 ٽيسلا طبي مقناطيسي گونج تصويرڪاري اسڪينر

انساني جسم جو اڀياس، جيتوڻيڪ مختلف رخن کان ۽ مختلف مقصدن لاءِ ڪيو ويندو آهي، پر طب ۽ انجنيئرنگ جي ڪجهه شعبن جي وچ ۾ هڪ اهم گڏيل ڳانڍاپو آهي. طب جو مقصد، ضرورت پوڻ تي، ٽيڪنالاجي وسيلي انساني جسم جي ڪمن کي برقرار رکڻ، درست ڪرڻ، بهتر ڪرڻ يا انهن جي جاءِ تي متبادل ڪم مهيا ڪرڻ آهي.

جينياتي انجنيئرنگ سان تيار ڪيل ڪوئا، جيڪي سائو چمڪندڙ پروٽين ظاهر ڪن ٿا ۽ نيري روشنيءَ هيٺ سائي رنگ ۾ چمڪن ٿا. وچ وارو ڪوئو قدرتي قسم جو آهي.

جديد طب مصنوعي عضون وسيلي جسم جا ڪيترائي ڪم مٽائي سگهي ٿو ۽ دماغي امپلانٽن ۽ پيس ميڪر جهڙن مصنوعي اوزارن وسيلي انساني جسم جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڏي تبديلي آڻي سگهي ٿو.[132][133] بايونڪس ۽ طبي بايونڪس جا شعبا قدرتي سرشتن سان لاڳاپيل مصنوعي امپلانٽن جي اڀياس لاءِ مخصوص آهن.

ان جي ابتڙ، انجنيئرنگ جا ڪجهه شعبا انساني جسم کي هڪ حياتياتي مشين طور ڏسن ٿا، جيڪا اڀياس جي لائق آهي، ۽ حياتيات جي جاءِ تي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ان جي ڪيترن ئي ڪمن جي نقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مان مصنوعي ذهانت، تنتي ڄار، ڌنڌلي منطق ۽ روبوٽيات جهڙا شعبا پيدا ٿيا آهن. انجنيئرنگ ۽ طب جي وچ ۾ پڻ اهم بين العلمي لاڳاپا موجود آهن.[134][135]

ٻئي شعبا حقيقي دنيا جي مسئلن جا حل مهيا ڪن ٿا. ان لاءِ گهڻو ڪري اهڙي وقت اڳتي وڌڻو پوندو آهي، جڏهن مظاهرن کي اڃا مڪمل ۽ سخت سائنسي معنيٰ ۾ سمجهيو نه ويو هجي؛ تنهنڪري تجربا ۽ تجرباتي ڄاڻ ٻنهي شعبن جو لازمي حصو آهن.

طب، جزوي طور، انساني جسم جي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس ڪري ٿو. انساني جسم، هڪ حياتياتي مشين طور، ڪيترائي اهڙا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جن جا نمونا انجنيئرنگ طريقن سان ٺاهي سگهجن ٿا.[136]

مثال طور دل گهڻو ڪري پمپ وانگر ڪم ڪري ٿي،[137] هڏائون ڍانچو ليورن سان ڳنڍيل اڏاوت جهڙو هوندو آهي،[138] جڏهن تہ دماغ برقي سگنل پيدا ڪري ٿو.[139] انهن هڪجهڙائين ۽ طب ۾ انجنيئرنگ اصولن جي وڌندڙ اهميت ۽ استعمال سبب حياتي طبي انجنيئرنگ جو شعبو پيدا ٿيو، جيڪو ٻنهي علمن ۾ ترقي ڪيل تصورن کي استعمال ڪري ٿو.

سائنس جون نيون اڀرندڙ شاخون، جهڙوڪ سرشتي حياتيات، حياتياتي سرشتن کي بيان ڪرڻ لاءِ اهي تجزياتي اوزار اختيار ڪري رهيون آهن، جيڪي روايتي طور انجنيئرنگ ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن؛ انهن ۾ سرشتي جي نموناسازي ۽ ڪمپيوٽري تجزيو شامل آهن.[136]

فن

[سنواريو]
ليونارڊو دا ونچي، جنهن کي هتي سندس پاڻ ٺاهيل تصوير ۾ ڏيکاريو ويو آهي، فنڪار ۽ انجنيئر جي مثالي شڪل طور بيان ڪيو ويو آهي.[140] هو انساني تشريح الاعضا ۽ فعليات بابت پنهنجي اڀياسن لاءِ پڻ مشهور آهي.

انجنيئرنگ ۽ فن جي وچ ۾ ڪيترائي لاڳاپا آهن، مثال طور اڏاوتي فن، منظرنامي اڏاوتي فن ۽ صنعتي خاڪاسازي؛ ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن انهن شعبن کي ڪنهن يونيورسٽيءَ جي انجنيئرنگ واري فيڪلٽي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.[141][142][143]

مثال طور، شڪاگو جي فن اداري ناسا جي خلائي هوابازي خاڪاسازيءَ جي فن بابت هڪ نمائش منعقد ڪئي هئي.[144] ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ رابرٽ ميلارٽ جي پلن جي خاڪاسازي ڄاڻي واڻي فني انداز ۾ ڪئي وئي هئي.[145] ڏکڻ فلوريڊا يونيورسٽيءَ ۾ انجنيئرنگ جي هڪ پروفيسر، قومي سائنس فائونڊيشن جي مالي سهائتا سان، اهڙو نصاب تيار ڪيو آهي، جيڪو فن ۽ انجنيئرنگ کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.[141][146]

مشهور تاريخي شخصيتن مان ليونارڊو دا ونچي نشاة ثانيه جو هڪ ناميارو فنڪار ۽ انجنيئر هو ۽ فن ۽ انجنيئرنگ جي گڏيل لاڳاپي جو نمايان مثال سمجهيو ويندو آهي.[140][147]

ڪاروبار

[سنواريو]

ڪاروباري انجنيئرنگ پيشاور انجنيئرنگ، معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ جي سرشتن، ڪاروباري انتظام ۽ تبديلي انتظام جي وچ ۾ لاڳاپن سان واسطو رکي ٿي.[148] انجنيئرنگ انتظام يا ”انتظامي انجنيئرنگ“، انتظام جو هڪ مخصوص شعبو آهي، جيڪو انجنيئرنگ جي عمل يا انجنيئرنگ واري صنعتي شعبي سان لاڳاپيل آهي.[149]

انتظامي ڄاڻ رکندڙ انجنيئرن، يا ٻئي رخ کان ڏسجي تہ انجنيئرنگ جي سمجهه رکندڙ منتظمن، جي گهرج سبب انجنيئرنگ انتظام جون مخصوص ڊگريون وجود ۾ آيون آهن، جيڪي اهڙن ڪردارن لاءِ گهربل ڄاڻ ۽ صلاحيتون پيدا ڪن ٿيون. انجنيئرنگ انتظام جي ڪنهن نصاب دوران شاگرد ڪاروباري انتظام، انتظامي طريقن ۽ حڪمت عمليءَ واري سوچ جي ڄاڻ سان گڏ صنعتي انجنيئرنگ جون صلاحيتون، ڄاڻ ۽ مهارت حاصل ڪن ٿا. تبديلي انتظام ۾ ماهريت رکندڙ انجنيئرن کي صنعتي ۽ تنظيمي نفسيات جي اصولن ۽ طريقن جي استعمال بابت گهري ڄاڻ رکڻ گهرجي.

پيشاور انجنيئر گهڻو ڪري انجنيئرنگ جي عمل يا انجنيئرنگ واري شعبي تي لاڳو ٿيندڙ انتظامي صلاحڪاري جي انتهائي مخصوص ميدان ۾ تصديق ٿيل انتظامي صلاحڪار طور تربيت حاصل ڪن ٿا. اهو ڪم اڪثر هوابازي ۽ دفاع، گاڏين، تيل ۽ گئس، مشينري، دوا سازي، کاڌي ۽ مشروبات، بجلي ۽ اليڪٽرانڪس، بجليءَ جي ورڇ ۽ پيداوار، عوامي سهولتن ۽ آمدرفت جي سرشتن ۾ وڏي پيماني واريون پيچيديون ڪاروباري تبديلي يا ڪاروباري عملن جي انتظام جون رٿائون سنڀالڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. فني انجنيئرنگ جي عملي ڄاڻ، انتظامي صلاحڪاريءَ جي مشق، صنعتي شعبي جي ڄاڻ ۽ تبديلي انتظام جي مهارت جو اهو ميلاپ، انهن پيشاور انجنيئرن کي وڏين ڪاروباري تبديليءَ وارين رٿائن جي اڳواڻي ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿو، جيڪي انتظامي صلاحڪار طور پڻ اهل هوندا آهن. اهڙين رٿائن کي عام طور اعليٰ انتظامي عملدارن جي سطح تي سرپرستي حاصل هوندي آهي.

ٻيا شعبا

[سنواريو]

سياسي سائنس ۾ انجنيئرنگ جو اصطلاح سماجي انجنيئرنگ ۽ سياسي انجنيئرنگ جي موضوعن جي اڀياس لاءِ اختيار ڪيو ويو آهي، جيڪي سياسي سائنس جي اصولن سان گڏ انجنيئرنگ جي طريقيڪار کي استعمال ڪري سياسي ۽ سماجي ڍانچن جي جوڙجڪ سان واسطو رکن ٿا.[150] مارڪيٽنگ انجنيئرنگ ۽ مالي انجنيئرنگ پڻ ساڳيءَ ريت اهو اصطلاح اختيار ڪيو آهي.[151][152]

پڻ ڏسو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انجنيئرنگ جو خاڪو
فهرستون
لغتون
لاڳاپيل موضوع

انجنيئرنگ بابت وڪي ڪتاب

[سنواريو]

هيٺيان وڪي ڪتاب انجنيئرنگ ۽ سافٽويئر جي ترقيءَ سان لاڳاپيل کليل تعليمي وسيلا مهيا ڪن ٿا:

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Hammack, William; Anderson, John (February 16, 2022). "Working in the Penumbra of Understanding". Issues in Science and Technology. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine and Arizona State University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان August 3, 2023 تي محفوظ ڪيل. August 3, 2023 تي حاصل ڪيل. The method used by engineers to create artifacts and systems—from cellular telephony, computers and smartphones, and GPS to remote controls, airplanes, and biomimetic materials and devices—isn't the same method scientists use in their work. The scientific method has a prescribed process: state a question, observe, state a hypothesis, test, analyze, and interpret. It doesn't know what will be discovered, what truth will be revealed. In contrast, the engineering method aims for a specific goal and cannot be reduced to a set of fixed steps that must be followed.
  2. ↑ definition of "engineering" from: "English Dictionary". Cambridge Academic Content Dictionary. Cambridge University. اصل نسخو مان 2021-02-16 تي محفوظ ڪيل. 2021-02-16 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "About IAENG". iaeng.org. انجنيئرن جي بين الاقوامي انجمن. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 26, 2021 تي محفوظ ڪيل. December 17, 2016 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "About ABET - History". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Engineers' Council for Professional Development. (1947). Canons of ethics for engineers". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان September 29, 2007 تي محفوظ ڪيل. August 10, 2021 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Smith, Ralph J. (29 March 2024). "engineering". Encyclopedia Britannica. اصل نسخو مان 25 April 2024 تي محفوظ ڪيل.
  7. ↑ Chondros, Thomas G. (2017). "Natural Philosophy and the Development of Mechanics and Engineering from the 5th century B.C. to Middle-Ages". FME Transactions 45 (4): 603–619. doi:10.5937/fmet1704603C.
  8. ↑ "engineer". آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري (Online ڇاپو). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. (Subscription or participating institution membership required.)
  9. ↑ Harper, Douglas. "engine". Online Etymology Dictionary. 2025-10-12 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  10. ↑ Origin: 1250–1300; ME engin < AF, OF < L ingenium nature, innate quality, esp. mental power, hence a clever invention, equiv. to in- + -genium, equiv. to gen- begetting; Source: Random House Unabridged Dictionary, Random House, Inc. 2006.
  11. 1 2 De Feo, Giovanni; Angelakis, Andreas N.; Antoniou, Georgios P.; El-Gohary, Fatma; Haut, Benoît; Passchier, Cees W.; Zheng, Xiao Yun (2013). "Historical and Technical Notes on Aqueducts from Prehistoric to Medieval Times". Water 5 (4): 1996–2025. doi:10.3390/w5041996. Bibcode: 2013Water...5.1996D.
  12. ↑ Mark, Joshua J. (November 29, 2023). "Pyramids, Statues, and Temples: The Seven Wonders of the Ancient World". Brewminate: A Bold Blend of News and Ideas. 2025-10-10 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Moorey, Peter Roger Stuart (1999). Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence. Eisenbrauns. ISBN 978-1-57506-042-2.
  14. ↑ Potts, D. T. (2012). A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. ص. 285.
  15. 1 2 Paipetis, S. A.; Ceccarelli, Marco (2010). The Genius of Archimedes – 23 Centuries of Influence on Mathematics, Science and Engineering: Proceedings of an International Conference held at Syracuse, Italy, June 8–10, 2010. Springer Science & Business Media. ص. 416. ISBN 978-90-481-9091-1.
  16. ↑ Clarke, Somers; Engelbach, Reginald (1990). Ancient Egyptian Construction and Architecture. Courier Corporation. ص. 86–90. ISBN 978-0-486-26485-1.
  17. ↑ Faiella, Graham (2006). The Technology of Mesopotamia. The Rosen Publishing Group. ص. 27. ISBN 978-1-4042-0560-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 3, 2020 تي محفوظ ڪيل. October 13, 2019 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 Moorey, Peter Roger Stuart (1999). Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence. Eisenbrauns. ص. 4. ISBN 978-1-57506-042-2.
  19. ↑ Arnold, Dieter (1991). Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry. Oxford University Press. ص. 71. ISBN 978-0-19-511374-7.
  20. ↑ Woods, Michael; Woods, Mary B. (2000). Ancient Machines: From Wedges to Waterwheels. USA: Twenty-First Century Books. ص. 58. ISBN 0-8225-2994-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 4, 2020 تي محفوظ ڪيل. October 13, 2019 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Wood, Michael (2000). Ancient Machines: From Grunts to Graffiti. Minneapolis, MN: Runestone Press. ص. 35, 36. ISBN 0-8225-2996-3.
  22. ↑ Kemp, Barry J. (2007). Ancient Egypt: Anatomy of a Civilisation. Routledge. ص. 159. ISBN 978-1-134-56388-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان August 1, 2020 تي محفوظ ڪيل. August 20, 2019 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Selin, Helaine (2013). غير اولهندي ثقافتن ۾ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ طب جي تاريخ جو انسائيڪلوپيڊيا. Springer Science & Business Media. ص. 282. ISBN 978-94-017-1416-7.
  24. ↑ Mokhtar, G. (1981). Ancient civilizations of Africa. Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. ص. 309. ISBN 978-0-435-94805-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان May 2, 2022 تي محفوظ ڪيل. 2012-06-19 تي حاصل ڪيل – Books.google.com وسيلي.
  25. ↑ Török, László (2015). The Kingdom of Kush: Handbook of the Napatan-Meroitic Civilization. Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. جلد 31. BRILL. ISBN 978-90-04-29401-1.
  26. ↑ Bianchi, Robert Steven (2004). Daily Life of the Nubians. Greenwood Publishing Group. ص. 227. ISBN 978-0-313-32501-4.
  27. ↑ Humphris, Jane; Charlton, Michael F.; Keen, Jake; Sauder, Lee; Alshishani, Fareed (2018). "Iron Smelting in Sudan: Experimental Archaeology at The Royal City of Meroe". Journal of Field Archaeology 43 (5): 399. doi:10.1080/00934690.2018.1479085. ISSN 0093-4690.
  28. ↑ Collins, Robert O.; Burns, James M. (2007). A History of Sub-Saharan Africa. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86746-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان July 9, 2021 تي محفوظ ڪيل. September 23, 2020 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  29. ↑ Edwards, David N. (2004). The Nubian Past: An Archaeology of the Sudan. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-48276-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان July 9, 2021 تي محفوظ ڪيل. September 23, 2020 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  30. ↑ Humphris, J.; Charlton, M.F.; Keen, J.; Sauder, L.; Alshishani, F. (June 2018). "Iron Smelting in Sudan: Experimental Archaeology at The Royal City of Meroe". Journal of Field Archaeology 43 (5): 399–416. doi:10.1080/00934690.2018.1479085.
  31. ↑ van de Noort, Robert (2013). "Seafaring and Riverine Navigation in the Bronze Age of Europe". ۾ Harding, Anthony; Fokkens, Harry (مرتب). The Oxford Handbook of the European Bronze Age. Oxford Handbooks. OUP Oxford. ص. 382–386. ISBN 978-0-19-100732-3.
  32. ↑ Rance, Philip (June 27, 2016). "Philo of Byzantium". ۾ Phang, Sara Elise; ۽ ٻيا (مرتب). Conflict in Ancient Greece and Rome: The Definitive Political, Social, and Military Encyclopedia. Bloomsbury Publishing USA, 2016. ISBN 979-8-216-06469-5.
  33. ↑ "The Antikythera Mechanism Research Project". www.antikythera-mechanism.gr. اصل نسخو مان 2008-04-28 تي محفوظ ڪيل. 2007-07-01 تي حاصل ڪيل. The Antikythera Mechanism is now understood to be dedicated to astronomical phenomena and operates as a complex mechanical "computer" which tracks the cycles of the Solar System
  34. ↑ Wilford, John (July 31, 2008). "Discovering How Greeks Computed in 100 B.C." نيو يارڪ ٽائمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان December 4, 2013 تي محفوظ ڪيل. February 21, 2017 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Wright, M T. (2005). "Epicyclic Gearing and the Antikythera Mechanism, part 2". Antiquarian Horology 29 (1 (September 2005)): 54–60.
  36. ↑ "Greek civilization in the 5th century – Military technology". Britannica. اصل نسخو مان June 6, 2009 تي محفوظ ڪيل. 2009-06-06 تي حاصل ڪيل. Quote: "The 7th century, by contrast, had witnessed rapid innovations, such as the introduction of the hoplite and the trireme, which still were the basic instruments of war in the 5th.' and "But it was the development of artillery that opened an epoch, and this invention did not predate the 4th century. It was first heard of in the context of Sicilian warfare against Carthage in the time of Dionysius I of Syracuse."
  37. ↑ Chevedden, Paul E. (1988). "The hybrid trebuchet: the halfway step to the counterweight trebuchet". ۾ Kagay, Donald J.; O'Callaghan, Joseph F.; Vann, Theresa M. (مرتب). On the Social Origins of Medieval Institutions Essays in Honor of Joseph F. O'Callaghan. The medieval Mediterranean peoples, economies, and cultures, 400-1453 (English ۾). جلد 19. ليڊن، بوسٽن، ڪولون: برِل. ص. 179. ISBN 978-90-04-11096-0. ISSN 0928-5520. 16 February 2025 تي حاصل ڪيل – گوگل بڪس وسيلي.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  38. ↑ Hassan, Ahmad Y.; Hill, Donald Routledge (1986). Islamic Technology: An illustrated history. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 54. ISBN 0-521-42239-6..
  39. ↑ Lucas, Adam (2006). Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology. Brill Publishers. ص. 65. ISBN 90-04-14649-0.
  40. ↑ Eldridge, Frank (1980). Wind Machines (2nd ڇاپو). New York: Litton Educational Publishing, Inc. ص. 15. ISBN 0-442-26134-9.
  41. ↑ Shepherd, William (2011). Electricity Generation Using Wind Power (1 ڇاپو). Singapore: World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. ص. 4. ISBN 978-981-4304-13-9.
  42. ↑ "Taqi al-Din and the First Steam Turbine, 1551 A.D." اصل نسخو مان 2008-02-18 تي محفوظ ڪيل. 2008-02-18 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ Hassan, Ahmad Y. (1976). Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering. Institute for the History of Arabic Science, حلب يونيورسٽي. ص. 34–35.
  44. ↑ Lakwete, Angela (2003). Inventing the Cotton Gin: Machine and Myth in Antebellum America. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ص. 1–6. ISBN 978-0-8018-7394-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 20, 2021 تي محفوظ ڪيل. October 13, 2019 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Pacey, Arnold (1991) [1990]. Technology in World Civilization: A Thousand-Year History (First MIT Press paperback ڇاپو). Cambridge MA: The MIT Press. ص. 23–24.
  46. ↑ Žmolek, Michael Andrew (2013). Rethinking the Industrial Revolution: Five Centuries of Transition from Agrarian to Industrial Capitalism in England. Brill. ص. 328. ISBN 978-90-04-25179-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان December 29, 2019 تي محفوظ ڪيل. October 13, 2019 تي حاصل ڪيل. The spinning jenny was basically an adaptation of its precursor the spinning wheel
  47. ↑ Koetsier, Teun (2001). "On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators". Mechanism and Machine Theory (Elsevier) 36 (5): 589–603. doi:10.1016/S0094-114X(01)00005-2. https://archive.org/details/sim_mechanism-and-machine-theory_2001-05_36_5/page/589.
  48. ↑ Kapur, Ajay; Carnegie, Dale; Murphy, Jim; Long, Jason (2017). "Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music". آرگنائيزڊ سائونڊ (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس) 22 (2): 195–205. doi:10.1017/S1355771817000103. ISSN 1355-7718.
  49. ↑ Professor Noel Sharkey, A 13th Century Programmable Robot (Archive), شيفيلڊ يونيورسٽي.
  50. 1 2 3 4 Musson, A.E.; Robinson, Eric H. (1969). Science and Technology in the Industrial Revolution. University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-1637-9.
  51. ↑ Taylor, George Rogers (1969). The Transportation Revolution, 1815–1860. M.E. Sharpe. ISBN 978-0-87332-101-3.
  52. 1 2 Rosen, William (2012). The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-72634-2.
  53. ↑ Jenkins, Rhys (1936). Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times. Ayer Publishing. ص. 66. ISBN 978-0-8369-2167-0.{{cite book}}: CS1 maint: ignored ISBN errors (ڳنڍڻو)
  54. ↑ Tylecote, R.F. (1992). A History of Metallurgy, Second Edition. London: Maney Publishing, for the Institute of Materials. ISBN 978-0-901462-88-6.
  55. 1 2 Hunter, Louis C. (1985). A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 2: Steam Power. Charlottesville: University Press of Virginia.
  56. ↑ "Isambard Kingdom Brunel (1806 - 1859)". History. BBC. 2025-10-11 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Swezey, Kenneth M. (May 16, 1958). "Nikola Tesla". Science 127 (3307): 1147–1159. doi:10.1126/science.127.3307.1147. PMID 17771481. Bibcode: 1958Sci...127.1147S. https://archive.org/details/sim_science_1958-05-16_127_3307/page/1147.
  58. ↑ Flood, J. E. (March 1976). "Alexander Graham Bell and the invention of the telephone". Electronics and Power 22 (3): 159. doi:10.1049/ep.1976.0077.
  59. ↑ Duncan, John (1926). "Early Steam Railways in Great Britain". The Railway and Locomotive Historical Society Bulletin 12 (12): 15–24.
  60. ↑ Bryant, Lynwood (March 1967). "The Origin of the Automobile Engine". Scientific American 216 (3): 102–113. doi:10.1038/scientificamerican0367-102. Bibcode: 1967SciAm.216c.102B. https://archive.org/details/sim_scientific-american_1967-03_216_3/page/102.
  61. ↑ Roe, Joseph Wickham (1916). English and American Tool Builders. New Haven, Connecticut: Yale University Press. LCCN 16011753. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 26, 2021 تي محفوظ ڪيل. November 10, 2018 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ سانچو:Hounshell1984
  63. ↑ Cowan, Ruth Schwartz (1997). A Social History of American Technology. New York: Oxford University Press. ص. 138. ISBN 978-0-19-504605-2.
  64. ↑ Wheeler, Lynde Phelps (1951). Josiah Willard Gibbs – the History of a Great Mind. Ox Bow Press. ISBN 978-1-881987-11-6.{{cite book}}: CS1 maint: ignored ISBN errors (ڳنڍڻو)
  65. ↑ Williams, Trevor I. (1982). A Short History of Twentieth Century Technology. US: Oxford University Press. ص. 3. ISBN 978-0-19-858159-8.
  66. ↑ Defonseka, Chris (2020). Polymer Fillers and Stiffening Agents: Applications and Non-traditional Alternatives (انگريزي ۾). Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ص. 31. ISBN 978-3-11-066999-2.
  67. ↑ Van Every, Kermit E. (1986). "Aeronautical engineering". Encyclopedia Americana. جلد 1. Grolier Incorporated. ص. 226.
  68. ↑ Giroux, Raymond Paul (April 26, 2012). "Building Hoover Dam (Men, Machines, and Methods)". Hoover Dam: 75th Anniversary History Symposium. ص. 360–410. doi:10.1061/41141(390)20. ISBN 978-0-7844-1141-4.
  69. 1 2 Aslaksen, Erik W. (2012). The System Concept and Its Application to Engineering. Springer Science & Business Media. ص. 145. ISBN 978-3-642-32169-6.
  70. 1 2 3 Young, Michael; Muller, Johan, مرتب (2014). Knowledge, Expertise and the Professions. Routledge. ISBN 978-1-134-68392-5.
  71. ↑ Engineering Research Board, National Research Council (1987). Directions in Engineering Research: An Assessment of Opportunities and Needs. National Academies Press. ص. 1. ISBN 978-0-309-03747-1.
  72. ↑ "British Nuclear Energy Society". Journal of the British Nuclear Energy Society 1. 1962. https://books.google.com/books?id=Hy9WAAAAMAAJ&q=In+most+universities+it+should+be+possible+to+cover+the+main+branches+of+engineering,+ie+civil,+mechanical,+electrical+and+chemical+engineering+in+this+way. "In most universities it should be possible to cover the main branches of engineering, i.e. civil, mechanical, electrical and chemical engineering in this way. More specialized fields of engineering application, of which nuclear power is ...".
  73. ↑ Hamilton, James. "The Engineering Profession" (PDF). Internet Archive. اصل نسخو (PDF) مان August 10, 2007 تي محفوظ ڪيل. The Civilingenior degree encompasses the main branches of engineering civil, mechanical, electrical, chemical
  74. ↑ Ramchandani, Indu (2000). Student's Britannica India,7vol.Set. Popular Prakashan. ص. 146. ISBN 978-0-85229-761-2. Branches: There are traditionally four primary engineering disciplines: civil, mechanical, electrical and chemical.
  75. 1 2 Fitzpatrick, Corine; Costantini, Kathleen (2022). Counseling 21st Century Students for Optimal College and Career Readiness: A 9th–12th Grade Curriculum (2nd ڇاپو). Routledge. ISBN 978-1-000-54220-2.
  76. ↑ Tzafestas, Spyros G. (2022). Systems, Cybernetics, Control, and Automation. CRC Press. ISBN 978-1-000-79706-0.
  77. ↑ "Nuclear Engineering Overview" (PDF). Career Cornerstone Center. اصل نسخو (PDF) مان September 29, 2011 تي محفوظ ڪيل. August 2, 2011 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Licensing professional engineering institutions". UK Engineering Council. 2025. 2025-10-12 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "faa.gov: "Engineering and Flight Test Designees - Designated Engineering Representative (DER)"". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان June 8, 2009 تي محفوظ ڪيل. May 31, 2009 تي حاصل ڪيل.
  80. 1 2 Bronzino, Joseph D. (2000). Biomedical Engineering Handbook. Electrical engineering handbook series. جلد 2 (2 ڇاپو). Springer Science & Business Media. ص. 126–2. ISBN 978-3-540-66808-4.
  81. ↑ Murphy, Colleen; Gardoni, Paolo (2012). "Design, Risk and Capabilities". ۾ Oosterlaken, Ilse; van den Hoven, Jeroen (مرتب). The Capability Approach, Technology and Design. Philosophy of Engineering and Technology. جلد 5. Springer Science & Business Media. ص. 174–175. ISBN 978-94-007-3878-2.
  82. ↑ Lucas, Jim (August 22, 2014). "What is engineering?". Live Science (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان July 2, 2019 تي محفوظ ڪيل. September 15, 2019 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ Statnikov, R. B.; Matusov, J. B. (2012). Multicriteria Optimization and Engineering. Springer Science & Business Media. ص. ix–xii. ISBN 978-1-4615-2089-4.
  84. ↑ "Genrich Altshuller's Theory of Inventive Problem Solving". Theories About Engineering. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان September 11, 2019 تي محفوظ ڪيل. September 15, 2019 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "Comparing the Engineering Design Process and the Scientific Method". Science Buddies (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان December 16, 2019 تي محفوظ ڪيل. September 15, 2019 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Verrax, Fanny (August 2017). "Engineering ethics and post-normal science: A French perspective". Futures 91: 76–79. doi:10.1016/j.futures.2017.01.009.
  87. ↑ "Forensic Engineering | ASCE". www.asce.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 8, 2020 تي محفوظ ڪيل. September 15, 2019 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Starrett, Steve (December 16, 2012). "Engineers Face Ethical Dilemmas". Leadership and Management in Engineering 13 (1): 49–50. doi:10.1061/(ASCE)LM.1943-5630.0000213.
  89. ↑ Fajri, Aprianur; Prabowo, Aditya Rio; Muhayat, Nurul; Smaradhana, Dharu Feby; Bahatmaka, Aldias (2021). "Fatigue Analysis of Engineering Structures: State of Development and Achievement". Procedia Structural Integrity (Elsevier) 33: 19–26. doi:10.1016/j.prostr.2021.10.004.
  90. ↑ McQuaid, Patricia A. (August 2012). "Software disasters—understanding the past, to improve the future". Journal of Software: Evolution and Process 24 (5, Special Issue: Software, Systems and Services Process Improvement (EuroSPI 2009)): 459–470. doi:10.1002/smr.500.
  91. ↑ Goldstein, Harold; Fraser, Bryna Shore (1986). Training for Work in the Computer Age: How Workers who Use Computers Get Their Training. Research report series. جلد 85. National Commission for Employment Policy.
  92. ↑ Walker, David; ۽ ٻيا (2018). Engineering Modelling and Analysis. CRC Press. ص. 8. ISBN 978-1-4822-6640-5.
  93. ↑ Zhou, Tianyu; ۽ ٻيا (2022). "Digital product design and engineering analysis techniques". Digital Manufacturing: The Industrialization of Art to Part 3D Additive Printing. ص. 57–96. doi:10.1016/B978-0-323-95062-6.00003-6. ISBN 978-0-323-95062-6.
  94. ↑ Arbe, Katrina (May 7, 2001). "PDM: Not Just for the Big Boys Anymore". ThomasNet. اصل نسخو مان August 6, 2010 تي محفوظ ڪيل. December 30, 2006 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ Barua, Ranjit (2024). Robotics, Automation and Computer Numerical Control. Cambridge Scholars Publishing. ص. 108. ISBN 978-1-0364-1466-5.
  96. ↑ Fortin, Clement; Huet, Gregory (February 20, 2007). "Manufacturing Process Management: iterative synchronisation of engineering data with manufacturing realities". International Journal of Product Development 4 (3–4): 280–295. doi:10.1504/IJPD.2007.012496.
  97. ↑ Hadrović, Petra; ۽ ٻيا (September 2, 2025). Printed Circuit Board Design in Computer-Aided Design Tool. 2025 MIPRO 48th ICT and Electronics Convention. IEEE. doi:10.1109/MIPRO65660.2025.11132005.
  98. ↑ Liu, Yi; ۽ ٻيا (November 9, 2020). "Development of Tailored Engineering Software by Architecture, Engineering, and Construction Companies: Benefits versus Risks". Construction Research Congress 2020: Computer Applications. ACSE Library. Reston, VA: American Society of Civil Engineers. ص. 725–732. doi:10.1061/9780784482865.077. ISBN 978-0-7844-8286-5.
  99. ↑ Arbe, Katrina (May 22, 2003). "The Latest Chapter in CAD Software Evaluation". ThomasNet. اصل نسخو مان August 6, 2010 تي محفوظ ڪيل. December 30, 2006 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ Reible, Danny (2017). Fundamentals of Environmental Engineering. CRC Press. ص. 1–4. ISBN 978-1-351-44659-4.
  101. ↑ Aslaksen, E. W. (2017). "Engineers and the Evolution of Society". ۾ Michelfelder, D.; ۽ ٻيا (مرتب). Philosophy and Engineering. Philosophy of Engineering and Technology. جلد 26. Springer, Cham. ص. 113–124. doi:10.1007/978-3-319-45193-0_9. ISBN 978-3-319-45191-6.
  102. ↑ "New Research Shows Engineering Firms' Impact on Economy, Continued Optimism on Business Climate". American Council of Engineering Companies. October 23, 2024. 2025-10-12 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Hayes, Jan (August 2015). "Taking responsibility for public safety: How engineers seek to minimise disaster incubation in design of hazardous facilities". Safety Science (Elsevier) 77: 48–56. doi:10.1016/j.ssci.2015.03.016.
  104. ↑ Xu, Xibao; Yang, Guishan; Tan, Yan; Liu, Jingping; Zhang, Shuanghu; Bryan, Brett (May 20, 2020). "Unravelling the effects of large-scale ecological programs on ecological rehabilitation of China's Three Gorges Dam". Journal of Cleaner Production 256. doi:10.1016/j.jclepro.2020.120446. Bibcode: 2020JCPro.25620446X.
  105. ↑ Djekic, Petar (November 25, 2024). "The Unchecked Rise of Trucks and SUVs in America". Cornell Journal of Law and Public Policy, the Issue Spotter. https://jlpp.org/the-unchecked-rise-of-trucks-and-suvs-in-america/. Retrieved 2025-10-11.
  106. ↑ Smith, N. M.; Zhu, Q.; Smith, J. M.; Mitcham, C. (2021). "Enhancing Engineering Ethics: Role Ethics and Corporate Social Responsibility". Science and Engineering Ethics 27 (3). doi:10.1007/s11948-021-00289-7. PMID 33864147.
  107. ↑ Jowitt, Paul W. (2006). "Engineering Civilisation from the Shadows" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان October 6, 2006 تي محفوظ ڪيل.
  108. ↑ Home page for EMI آرڪائيو ڪيا ويا April 14, 2012, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  109. ↑ "engineeringuk.com/About_us". اصل نسخو مان May 30, 2014 تي محفوظ ڪيل.
  110. ↑ George Edwards. "Why Does It Matter? – why are engineering skills important?". June 19, 2014 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  111. ↑ George Edwards. "The ERA Foundation Report". اصل نسخو مان October 6, 2014 تي محفوظ ڪيل. June 19, 2014 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "Closing the engineering skills gap through apprenticeships". Marshall Group (انگريزي ۾). 2025-08-30 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Code of Ethics". National Society of Professional Engineers. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان February 18, 2020 تي محفوظ ڪيل. July 12, 2017 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Origin of the Iron Ring concept". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 30, 2011 تي محفوظ ڪيل. August 13, 2021 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Rosakis, Ares. "Chair's Message, Caltech". اصل نسخو مان 4 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ Ryschkewitsch, M.G. NASA Chief Engineer. "Improving the capability to Engineer Complex Systems – Broadening the Conversation on the Art and Science of Systems Engineering" (PDF). ص. 8 of 21. اصل نسخو (PDF) مان August 14, 2013 تي محفوظ ڪيل. October 15, 2011 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ American Society for Engineering Education (1970). Engineering education. جلد 60. American Society for Engineering Education. ص. 467. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 16, 2021 تي محفوظ ڪيل. June 27, 2015 تي حاصل ڪيل. The great engineer Theodore von Karman once said, "Scientists study the world as it is, engineers create the world that never has been." Today, more than ever, the engineer must create a world that never has been ...
  118. ↑ "What is Engineering Science?". esm.psu.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-05-16 تي محفوظ ڪيل. September 7, 2022 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Vincenti, Walter G. (1993). What Engineers Know and How They Know It: Analytical Studies from Aeronautical History. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-3974-0.
  120. ↑ Walter G Whitman; August Paul Peck. Whitman-Peck Physics. American Book Company, 1946, p. 06 آرڪائيو ڪيا ويا August 1, 2020, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. سانچو:OCLC
  121. ↑ Ateneo de Manila University Press. Philippine Studies, vol. 11, no. 4, 1963. p. 600
  122. ↑ "Relationship between physics and electrical engineering". Journal of the A.I.E.E. 46 (2): 107–108. 1927. doi:10.1109/JAIEE.1927.6534988. Bibcode: 1927JAIEE..46..107..
  123. ↑ Puttaswamaiah. Future Of Economic Science آرڪائيو ڪيا ويا October 26, 2018, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Oxford and IBH Publishing, 2008, p. 208.
  124. ↑ Yoseph Bar-Cohen, Cynthia L. Breazeal. Biologically Inspired Intelligent Robots. SPIE Press, 2003. ISBN 978-0-8194-4872-9. p. 190
  125. ↑ C. Morón, E. Tremps, A. García, J.A. Somolinos (2011) The Physics and its Relation with the Engineering, INTED2011 Proceedings pp. 5929–34 آرڪائيو ڪيا ويا December 20, 2016, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. ISBN 978-84-614-7423-3
  126. ↑ R Gazzinelli, R L Moreira, W N Rodrigues. Physics and Industrial Development: Bridging the Gap آرڪائيو ڪيا ويا August 1, 2020, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. World Scientific, 1997, p. 110.
  127. ↑ Steve Fuller. Knowledge Management Foundations. Routledge, 2012. ISBN 978-1-136-38982-5. p. 92 آرڪائيو ڪيا ويا August 1, 2020, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  128. ↑ "Industrial Physicists: Primarily specialising in Engineering" (PDF). American Institute for Physics. October 2016. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان September 6, 2015 تي محفوظ ڪيل. December 23, 2016 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ Baofu, Peter (2009-03-26). The Future of Post-Human Engineering: A Preface to a New Theory of Technology (انگريزي ۾). Cambridge Scholars Publishing. ص. 141. ISBN 978-1-4438-0813-2.
  130. ↑ Classical and Computational Solid Mechanics, YC Fung and P. Tong. World Scientific. 2001.
  131. ↑ "Code of Ethics | National Society of Professional Engineers". www.nspe.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان February 18, 2020 تي محفوظ ڪيل. September 10, 2019 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ "Ethical Assessment of Implantable Brain Chips. Ellen M. McGee and G.Q. Maguire, Jr. from Boston University". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 7, 2016 تي محفوظ ڪيل. March 30, 2007 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Evans-Pughe, C. (May 2003). "Foreign parts (electronic body implants)". IEE Review 49 (5): 30–33. doi:10.1049/ir:20030503. https://ieeexplore.ieee.org/document/1204814. Retrieved March 3, 2020. "Feeling threatened by cyborgs?".
  134. ↑ "Informational Outline". Institute of Medicine and Engineering. اصل نسخو مان 2007-03-17 تي محفوظ ڪيل. 2007-03-17 تي حاصل ڪيل. The mission of the Institute for Medicine and Engineering (IME) is to stimulate fundamental research at the interface between biomedicine and engineering/physical/computational sciences leading to innovative applications in biomedical research and clinical practice.
  135. ↑ "Go to issue". IEEE Engineering in Medicine and Biology Magazine (IEEE) 26 (1). 2007. https://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=51. Retrieved March 30, 2007. "Both general and technical articles on current technologies and methods used in biomedical and clinical engineering ...".
  136. 1 2 "Systems Biology: a vision for engineering and medicine" (PDF). Royal Academy of Engineering and Academy of Medical Sciences. اصل نسخو (PDF) مان April 10, 2007 تي محفوظ ڪيل. 2007-04-10 تي حاصل ڪيل. quote1: Systems Biology is an emerging methodology that has yet to be defined quote2: It applies the concepts of systems engineering to the study of complex biological systems through iteration between computational or mathematical modelling and experimentation.
  137. ↑ "Science Museum of Minnesota: Online Lesson 5a; The heart as a pump". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان September 27, 2006 تي محفوظ ڪيل. September 27, 2006 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "Bones act as levers". Minnesota State University emuseum. اصل نسخو مان December 20, 2008 تي محفوظ ڪيل. 2008-12-20 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "UC Berkeley News: UC researchers create model of brain's electrical storm during a seizure". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان February 2, 2007 تي محفوظ ڪيل. March 30, 2007 تي حاصل ڪيل.
  140. 1 2 Bjerklie, David (January–February 1998). "The Art of Renaissance Engineering". MIT Technology Review: 54–59. Article explores the concept of the "artist-engineer", an individual who used his artistic talent in engineering. Quote from article: Da Vinci reached the pinnacle of "artist-engineer"-dom, Quote2: "It was Leonardo da Vinci who initiated the most ambitious expansion in the role of artist-engineer, progressing from astute observer to inventor to theoretician." (Bjerklie 58)
  141. 1 2 "National Science Foundation:The Art of Engineering: Professor uses the fine arts to broaden students' engineering perspectives". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان September 19, 2018 تي محفوظ ڪيل. April 6, 2018 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "Inventor James Dyson on the Art of Engineering". The Art of Engineering. MIT World. اصل نسخو مان 2006-07-05 تي محفوظ ڪيل. July 5, 2006 تي حاصل ڪيل. A member of the British Design Council, James Dyson has been designing products since graduating from the Royal College of Art in 1970.
  143. ↑ "University of Texas at Dallas: The Institute for Interactive Arts and Engineering". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 3, 2007 تي محفوظ ڪيل. March 30, 2007 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "The Art of Engineering from NASA's Aeronautical Research". Aerospace Design. The Art Institute of Chicago. اصل نسخو مان August 15, 2003 تي محفوظ ڪيل. March 31, 2007 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ Billington, David P. (1989). Robert Maillart's Bridges: The Art of Engineering. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02421-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان April 20, 2007 تي محفوظ ڪيل. March 31, 2007 تي حاصل ڪيل. no doubt that Maillart was fully conscious of the aesthetic implications ...
  146. ↑ "The Art of Engineering". The Chief Engineers Association of Chicago. اصل نسخو مان 2007-09-27 تي محفوظ ڪيل. September 27, 2007 تي حاصل ڪيل. ...the tools of artists and the perspective of engineers...
  147. ↑ "Leonardo da Vinci as an Artist and a Scientist". اصل نسخو مان 2007-04-19 تي محفوظ ڪيل. April 19, 2007 تي حاصل ڪيل. Drew U: user website: cites Bjerklie paper
  148. ↑ Jaun, Marlon A. (2021). Lean Six Sigma Techniques: Reference Book for Practical Work. BoD – Books on Demand. ص. 18. ISBN 978-3-7543-0812-7.
  149. ↑ Elia, G.; Margherita, A.; Passiante, G. (June 2021). "Management Engineering: A New Perspective on the Integration of Engineering and Management Knowledge". IEEE Transactions on Engineering Management 68 (3): 881–893. doi:10.1109/TEM.2020.2992911. Bibcode: 2021ITEM...68..881E.
  150. ↑ Ranney, Austin (August 2014). "'The Divine Science': Political Engineering in American Culture". American Political Science Review (Cambridge University Press) 70 (1).
  151. ↑ Lilien, Gary L.; Rangaswamy, Arvind; Matanovich, Timothy (Spring 1998). "The Age of Marketing Engineering". Marketing Management (Chicago) 7 (1): 48–50. https://www.proquest.com/openview/a3d3f3fd3ab7e2487c9ce40db371aa16/1?pq-origsite=gscholar&cbl=30990. Retrieved 2025-10-11.
  152. ↑ Finnerty, John D. (Winter 1988). "Financial Engineering in Corporate Finance: An Overview". Financial Management (Wiley) 17 (4): 14–33.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:انجنيئرنگ جا شعبا سانچو:سائنس جو فلسفو سانچو:سائنس ۽ انجنيئرنگ جون اصطلاحي لغتون سانچو:صنعتون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=انجنيئرنگ&oldid=407300" تان ورتل