اشوڪ

اشوڪ
اشوڪ
پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin
	هڪ لڳ ڀڳ. ت. پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو BCE/CE سانچي کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، راماگرام ۾ ناگا جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي راماگرام.
3rd موريا حڪمران
	ت. 268 – c. 232 BCE
	سن 268 BCE
پيشرو	بندوسارا
جانشين	دشرٿا
جنم	سن c. 304 BCE; پاٽلي پُترا, موريا سلطنت (موجوده دور جي پٽنا, بِھار, ڀارت جي ڀرسان)
وفات	سن 232 BCE (ڄمار c. 71 – 72); پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا
زال/مڙس	ديوي (سري لنڪا جي روايت); ڪورواڪي (own inscriptions); پدماوتي (اتر هندستاني روايت); اسانڌيمترا (سري لنڪن روايت); تِشيارڪشا (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت);
اولاد	مهندرا (سري لنڪن روايت); سنگهمترا (سري لنڪن روايت); تيوالا (پنهنجا لکتون); ڪنالا (اتر هندستاني روايت); چارومتي موريا;
گهراڻو	موريا
پيءُ	بندوسارا
ماءُ	سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)
مذهب	ٻڌمت

اشوڪا (اسوڪا،^[5]) جيڪو اشوڪ مهان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي ننڍي کنڊ تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.^[6] اشوڪ قديم ايشيا ۾ ٻڌمت جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده افغانستان کان اوڀر ۾ بنگلاديش تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو تامل ناڊو، ڪرناٽڪ ۽ ڪيرالا جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي پٽنا) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ ٽيڪسلا ۽ اُجين هو.اشوڪ، ڪلنگا جي يُڌ کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي.

اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد اوڙيشا) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.^[7] هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن ڪلنگا جنگ، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ ٻڌڌرم اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ^[8]، ٻڌڌرم جي راهبن کي سري لنڪا ۽ وچ ايشيا ڏانهن موڪلڻ ۽ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي.

اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("اشوڪا جو داستان")، دوياوادنا جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت مهاوامسا ("وڏي اِتھاس" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ شوڪا، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ديوانامپريا (پالي ديوانامپيا يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ پريادارشين يا پريادرشي (پالي پياداسي يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا سارڪا اسوڪا سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو اشوڪ وادنا ۾ حوالو ڏنو ويو آهي.

دي آئوٽ لائن آف هسٽري (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."^[9]

نالا ۽ لقب

اشوڪ جا نالا ۽ لقب

"ديوانمپياسا اشوڪ"، ماسڪي واري اشوڪي فرمان ۾.

نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 A-so-ka) ماسڪي جي ننڍي پٿريلي فرمان ۾.

اشوڪ جو لقب "ديوانمپييَن پِيادسي" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) لمبني جي ننڍي ستوني فرمان ۾.

نالو اشوڪ (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. اشوڪاوادان ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.^[10]

نالو پيادسي ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ديپاونس ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.^[11]

هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" (سنسڪرت: پريه درشي). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ شاهي لقب هجي.^[12]^[13]

هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("باسيليئس پيوڊاسيس").^[13]

اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ديوانمپيه (سنسڪرت: ديوانمپريه) پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ ماسڪي ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.^[14]^[15]

هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر ديوانمپيه تِسَّا (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد داشرتھ موريا پڻ شامل آهن.^[16]

وڌيڪ تعارف

اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، پاڪستان جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.^[17]

پيدائش

اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس، بطليموس ٻيون فلاڊيلفس، اينٽيگونس ٻيون گوناتاس، مئگاس آف سائرين، ۽ سڪندر (يا ته ايپائرس وارو يا ڪرنتھ جو سڪندر)۔^[18]

تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي (ت. 304 BCE)۔^[19] هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.^[18]

نسب

اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.^[20] ٻين ماخذن، جهڙوڪ پراڻ ۽ مهاونس موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه بندوسار هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو چندرگپت موريا هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.^[21] اشوڪاوادان پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه بمبسار سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: اجاتشتر → اُدايين → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → پرسينجت → نندا۔^[22] سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو تاراناٿ، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،^[23] اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.^[24] اشوڪاوادان مطابق اشوڪ جي ماءُ چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.^[25] اشوڪاوادان ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،^[26] پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.^[27]

مثال طور:

اشوڪاوادان مالا ۾ سندس نالو سُڀدرانگي ڏنو ويو آهي۔^[28]^[29]
وامسٿاپڪاسني يا مهاونس ٽيڪا، جيڪا مهاونس تي هڪ شرح آهي، کيس ڌرم (پالي ۾ ڌمّ) سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا ڪشتريه خاندان سان واسطو رکندي هئي۔^[29]
ديوياوادان جي هڪ روايت ۾ کيس جنپد ڪلياني سڏيو ويو آهي۔^[30]

عالم آنندا ڊبليو. پي. گروگي موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.^[28] ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ ايپين موجب، چندرگپت موريا يوناني حڪمران سيلوڪس پهريون نيڪاتور سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.^[31]

شهزادي جي حيثيت ۾

پاٽلي پتر جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار

پاٽلي پتر جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م

امڪان آهي ته اشوڪ پاٽلي پتر شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد پاٽنا جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن.

اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.^[32] جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.^[32]^[30]

اشوڪاوادان موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير رادھاگپت ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.^[33] باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.^[34] جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ تڪششيلا جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ اجين جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).^[35]

اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.^[35] هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.^[36]

تڪششيلا ۾ بغاوت

اشوڪاوادان موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي تڪششيلا شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.^[37]

(موجوده پاڪستان ۾ ڀير ماڙو).^[38] هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي اجين جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، اشوڪ سوتر ۽ ڪنال سوتر، مطابق بندوسار اشوڪ کي گنڌارا جو نائب بادشاهه مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.^[35]

اشوڪاوادان موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، جنگي هاٿي، رتھ ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.^[37] جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد خاصا علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.^[37]

تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو اترپٿ واپاري رستي وسيلي پاٽلي پتر سان ڳنڍيل هو.^[39] بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.^[40] تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي سرڪپ مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.^[35] تڪششيلا ڀرسان موجود ڌرماراجيڪا اسٽوپا جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.^[41] ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.^[42]

اجين جو نائب بادشاهه

مهاونس موجب، بندوسار اشوڪ کي اونتيراستر (موجوده اجين ضلعو) جو نائب بادشاهه مقرر ڪيو.^[35] هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.^[43] هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل سارو مارو لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.^[44] اشوڪ جي پنهنجي پٿريلي فرمان مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.^[45] اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.^[46]

سارو مارو يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "پريادسي خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..."

اشوڪ جي دور ۾ پاٽلي پتر ۽ اجين ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.^[47] سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي وديشا پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو.

ديپاونس ۽ مهاونس موجب اها عورت ديوي هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. مهابودهي ونس مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ شاڪيه خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان گوتم ٻڌ پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.^[48] ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.^[49] مهاونس موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ مهندا کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ سنگهمتا پيدا ٿي.^[50] مهاونس موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.^[51]

تخت نشيني

روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ ولي عهد نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.^[52] اشوڪاوادان موجب، بندوسار جي وڏي پٽ سوسيما هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ چڪروَرتي (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.^[53]

ڪجهه عرصي بعد تڪششيلا ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.^[54] پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.^[53] جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود يڪشان جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود ناگن جو علائقو پڻ شامل هو.^[54] جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم راڌاگپت کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.^[55]

مهاونس موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ اجين مان پاٽلي پتر واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.^[49] ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.^[45] ديپاونس موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.^[53] ونسٿاپڪاسني وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ آجيَوڪ تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.^[57]

انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ تِسا ئي بچي ويو.^[58] ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا ويتاشوڪ، وگتاشوڪ، سودت (So-ta-to) يا سوگتر (Siu-ka-tu-lu) بيان ڪيا ويا آهن.^[58] 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.^[53] تاراناٿ موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.^[24] ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي.

اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.^[58] تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي خاندانن جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.^[58]

تخت نشيني جي تاريخ

سري لنڪائي متنن مهاونس ۽ ديپاونس موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.^[59] ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،^[60] جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.^[61] جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.^[60] پراڻن موجب اشوڪ جو پيءُ بندوسار 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.^[21]

جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.^[60] مهاونس بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.^[62]

اشوڪاوادان ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير يشس پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.^[63] اشوڪاوادان موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي لومبني واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.^[60]^[18] بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور جان ايس. اسٽرانگ جي خيال ۾ اشوڪاوادان ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.^[64]

ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت

سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.^[65] تاراناٿ پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ڪاماشوڪ سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (ڪاما) ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس چنڊاشوڪ (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ڌرماشوڪ (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.^[66]

اشوڪاوادان پڻ کيس چنڊاشوڪ سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:^[67]

جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.^[67]

هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي اشوڪ وڻ وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.^[68]

اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم رادھاگپت پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان گريڪا مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي جمبوديپ جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.^[68]

گريڪا بعد ۾ چنڊاگريڪا (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ پاٽلي پتر ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.^[68] هي قيد خانو اشوڪ جو دوزخ جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.^[69]

پنجين صديءَ جي چيني سياح فا شيان لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح شوان زانگ دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.^[66] مهاونس پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب چنڊاشوڪ چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ڌرماشوڪ سڏيو ويو.^[70] بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.^[65]

اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.^[66] انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.^[65] هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.^[71]

ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪلنگا جي جنگ

اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال ڪلنگا واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.^[73] اشوڪ جي فرمانن مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو:

ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي.
— ^[74]

ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.^[73] ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.^[75] سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان اڳ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.^[76] هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "وچولي واٽ" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.^[77]

پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.^[75] تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.^[75] پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان اُپاسڪ (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.^[75]

ڪلنگا جي جنگ

اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو.

فرمان موجب:

جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا.
ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا.
150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا.

اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.^[78] هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.^[78] هي فرمان ايراگوڊي، گرنار، ڪالسي، مانسهره، شاهباز ڳڙهي ۽ قنڌار سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.^[79] پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.^[80] هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.^[81] قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم تاراناٿ دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي جمبوديپ کي فتح ڪيو هو.^[76]

ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو

وجراسڻ يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، مهابودھي مندر، بودھ گيا. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.^[82]^[83]

وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م.

اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.^[66] سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ بندوسار برهمڻ ڌرم جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما آجيواڪ فرقو اختيار ڪيو هو.^[84] سمنت پاساديڪا موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.^[85] سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ نگنٿ استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.^[86] ديپاونس مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.^[87] هڪ ڏينهن اشوڪ پاٽلي پتر جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب نگروڌ (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.^[87]

نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.^[88] هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ سُمانا جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.^[89] اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس اپّماد (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.^[87] هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.^[90] ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي اُپاسڪ بڻجي ويو ۽ ڪڪُٽارام وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب موگگلي پُت تِسّا سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.^[86] هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.^[90] ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن جيني ڌرم اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.^[91]

سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ مهندا ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ سنگهمتّا ٻڌ راهبه بڻجي وئي.^[92] ديوياوادان ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب سمُدرا سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (اِدّهي) جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.^[93] اشوڪاوادان ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.^[76] آ-يو-وانگ-چوان مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو.

هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 برهمڻ اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور ڀِڪشو بڻجي ڪڪُٽارام وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.^[93] اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر پاٽلي پتر جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.^[94]

هڪ ٻيو اهم مرڪز مهابودھي مندر هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال بودهي وڻ جي زيارت ڪئي، جتي گوتم ٻڌ کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.^[75]^[94]

ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت

اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير

مهاونسا ۽ اشوڪاوادان ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.^[95]

مهاونسا مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.^[92] اشوڪاوادان موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، ٻليءَ جي اک ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. ڪڪُٽارام وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.^[96]

مهاونسا موجب اشوڪ 84,000 وهار (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.^[97] اشوڪاوادان وانگر مهاونسا پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.^[97] مهاونسا ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن موگگلي پُت تِسّا کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.^[98] اشوڪ پاڻ اشوڪارام وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.^[96] هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:^{[حوالو گهربل]}

سانچي، مڌيه پرديش، ڀارت
ڌاميڪ اسٽوپا، سارناٿ، اتر پرديش، ڀارت
مھاٻوڌي مندر، بھار، ڀارت
بارابار غارون، بھار، ڀارت
نالندا مھاويھار (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، بھار، ڀارت
تڪششيلا يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ ڌرماراجيڪا اسٽوپا ۽ ڪنالا اسٽوپا)، تڪششيلا، پاڪستان
ڀير ٽِلو (ٻيهر تعمير ٿيل)، تڪششيلا، پاڪستان
ڀرهُت اسٽوپا، مڌيه پرديش، ڀارت
ديور ڪوٺار اسٽوپا، مڌيه پرديش، ڀارت
بُٽڪارا اسٽوپا، سوات، پاڪستان
سناٽي اسٽوپا، ڪرناٽڪ، ڀارت
مير رڪن اسٽوپا، نواب شاهه، پاڪستان

سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا
ابتدائي شڪل	موجوده آثار
موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ اشوڪي ٿنڀي جي اندازي مطابق بحالي.	ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل اشوڪي ٿنڀو جا باقيات. سانچي ۾ اشوڪ جو ننڍو ٿنڀي وارو فرمان. ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. سانچي آثار قديمه ميوزيم.^[99]

اشوڪ جا ٿنڀا

اشوڪ جا ٿنڀا (Pillars of Ashoka) هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي برصغير ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ موريا سلطنت جي شهنشاهه اشوڪ اعظم (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي اشوڪ جا فرمان نقش ڪرايا ويا.^[8]

اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ڌمّ ٿمڀا (Dhaṃma Thaṃbhā) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".^[100]^[101] هي ٿنڀا ڀارت جي تعميراتي فن جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (مورين پالش) موجود آهي.

اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (مٿا) رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.^[102] ٻه ٿنڀا فيروز شاهه تغلق طرفان دهلي سلطنت جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.^[103] بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا مغل سلطنت جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.^[104] هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.^[105] انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن.

اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون
ويسالي جو شينھن سنڪسا جو هاٿي رامپوروا جو ڏاند (اصل نمونو) لوريا نندنگڙهه جو شينھن رامپوروا جو شير سانچي جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو اشوڪ جو شينھن وارو نشان، سارناٿ

اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور اشوڪ جو شينھن وارو نشان آهي، جيڪو سارناٿ مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ ڀارت جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ڌمّ واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا.

ڌرم جي تبليغ

اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن بودهي وڻ جي زيارت ڪئي، ڌرم جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.^[106] انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ چولا، پانڊيا، ستيہ پتر، تامراپرني ۽ يوناني بادشاهه انطيوڪس جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.^[106] فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ ٻڌ سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.^[106]

پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ڌرم جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (راجوڪ ۽ پرديشڪ) کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ڌرم بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.^[106] اڳئين سال هن ڌرم مها ماتر نالي نئون عهدو قائم ڪيو.^[106]

پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ ڪناڪ مني ٻڌ جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.^[106]

ٽين ٻڌ ڪائونسل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻڌن واري ٽين ڪائونسل

سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.^[107]

هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم اوپوسٿ ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.^[88] اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو موگلي پُت تِسّا کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي پاٽلي پتر جي خانقاهه مان خارج ڪري.^[88] انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.^[107] ان کان پوءِ اوپوسٿ ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ ٽيون ٻڌ ڪائونسل منعقد ڪئي.^[108]^[109] هن ڪائونسل دوران ڪٿاوتٿو نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.^[108] اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.^[61]

مؤرخ رچرڊ گومبرچ جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.^[108] گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.^[110] مثال طور، سندس ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3 ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح سانچي، سارناتھ ۽ ڪوسامبي مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.^[111]^[112] اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري ئي جِنگ به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق بمبسار بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.^[57]

ٻڌ مذهب جي تبليغ

سري لنڪا جي روايت مطابق موگلي پُت تِسّا تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.^[113] هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.^[113] سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ مهندا موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.^[107] موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي ڪشمير، گنڌارا، هماليه، يوناني علائقن، مهاراشٽر، سُوورن ڀومي ۽ سري لنڪا ڏانهن موڪليو.^[107]

اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون
مبلغ	منزل
مهندا	سري لنڪا
مجهنتيڪ	ڪشمير ۽ گنڌارا
مهاديو	مهيسا منڊل (شايد موجوده ميسور)
رڪّھتا	وناواسا
ڌمّ رڪّھتا (يوناني)	اپرانتڪ (اولهه هندستان)
مها ڌمّ رڪّھتا	مهاراشٽر
مها رڪّھتا	يوناني ملڪ
مجهم	هماليه
سونا ۽ اُتّرا	سُوورن ڀومي

روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ سنگهمتّا سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس بودهي وڻ جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.^[113]^[109] اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.^[61] اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن خالاتيڪا غار تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.^[109] سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن لمبني (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ ڪناڪ مني ٻڌ جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.^[109] پٿريلي فرمان نمبر 13 ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ڌرم جي فتح حاصل ڪئي.^[114]

مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.^[114] ڪجهه ماهر، جهڙوڪ ايتين لاموٽ، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ڌرم جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ڌرم ۽ ٻڌ مت مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.^[115] ٻيا ماهر، جهڙوڪ ايرخ فرائووالنر ۽ رچرڊ گومبرچ، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.^[116]

آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. وِنَي نِدان ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا ڀلسا (ويجهو وديشا) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.^[113] ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.^[117] بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.^[118]

ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد

پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت اشوڪاوادان موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.^[119]

هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ چنداگيريڪا کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.^[119]
هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.^[119]
هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ ويتاشوڪ جو به سر قلم ڪيو ويو.^[119]

اشوڪاوادان مطابق پنڊروردهن ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي جناتپتر (يعني مهاوير) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح نرگرنٿ ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.^[120] روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ پنڊروردهن ۾ موجود سڀني آجيڪ (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.^[121]^[122] چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.^[121] ڪجهه وقت پوءِ پاٽلي پتر ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.^[121]^[122] هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ دينار انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ ويتاشوڪ کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.^[121] جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.^[120]

تاريخي جائزو

اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.^[119]^[122]^[123]^[124] ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ پريشِشٽ پروان ۽ ٿيراولي ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.Parishtaparvan.</ref>^[125] انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا.

خاندان

زالون

مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: ديوي (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، اسندهيمترا، پدماوتي، ڪاروواڪي ۽ تشيارڪشيتا.^[127] ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو الله آباد جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي تيورا جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (مها ماترن) کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.^[62]

هڪ نظريي مطابق تشيارڪشيتا دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.^[62] مهاونسا مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.^[62] روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ پرتيڪ ٻڌ کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.^[128] بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.^[129] انهن متنن ۾ دساوتٿوپڪرن، ڪمبوڊيا وارو وڌايل مهاونسا ۽ ترائي ڀومي ڪٿا شامل آهن.^[129]

هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ڪرما سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.^[129]

رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.^[129] اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.^[130] ترائي ڀومي ڪٿا موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.^[131] مهاونسا مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ تسّراڪها (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.^[62] اشوڪاوادان ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.^[132] ديوياوادان ۾ پدماوتي نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد ڪُڻال جي ماءُ هئي.^[62]

سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته وديشا ۾ ديوي سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.^[48] سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي پاٽلي پتر وڃڻ بدران وديشا ۾ ئي رهي.^[133] مهاونسا واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.^[133] ديپاونسا مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: مهندا ۽ سنگهمتّا.^[134]

پٽ

تيورا، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.^[62] اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ ڪُڻال هو.^[61] ڪُڻال جو هڪ پٽ سمپراتي هو.^[62] سري لنڪا جي روايت مهندا جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.^[107] چيني سياح شُوان زانگ جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ ويتاشوڪ (يا وگتاشوڪ) هو.^[135] ديوياوادان ۾ ولي عهد ڪُڻال (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.^[62] فا شيان موجب ڌرموِوَردهن کي گنڌارا جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.^[62] راجترنگڻي ۾ جالوڪ کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.^[62]

ڌيئر

سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ سنگهمتّا هئي، جيڪا بعد ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي.^[92] ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ روميلا ٿاپر، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.^[136] انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن:

"سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.^[133]
مهاونسا موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي اگني برهما سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.^[135]
هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.^[136]

هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ چارومتي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ديوپال نالي هڪ ڪشتري سان شادي ڪئي.^[62]

ڀائر

اشوڪاوادان موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ سوسيما هو.^[22]

سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ تِسّا هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ارهت جو درجو حاصل ڪيائين.^[58]

ٿيراگاتا جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو ويتاشوڪ هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ارهت بڻجي ويو.^[120]

فا شيان هن ڀاءُ کي مهيندر سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ارهت بڻجي ويو.^[120]

اشوڪاوادان موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.^[120]

سلطنت جي حد

اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي چندر گپت موريا جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري (عرب سمنڊ) کان اوڀر واري ڪناري (بنگال جي نار) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.^[137]

بندوسار ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.^[137]

اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. پٿريلا فرمان نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا چولا، پانڊيا، ڪيرلپتر ۽ ساتياپتر حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت افغانستان تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون سيلوڪي سلطنت سان لڳنديون هيون، جنهن تي اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس حڪومت ڪندو هو.^[2] اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ پاٽلي پتر هو، جيڪو مگڌ واري علائقي ۾ واقع هو.^[137]

مذهب ۽ فلسفو

ٻڌ ڌرم سان تعلق

ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،^[138] جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.^[139] بهرحال ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي اپاسڪ (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ساکيه (يعني گوتم ٻڌ جي لقب شاکيه مُني جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.^[140] هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:^[141]

پنهنجي ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته اپاسڪ ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو سنگهه جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. سنگهه ڏانهن وڃڻ جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.^[142]

ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي اپاسڪ سڏي ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.^[143]^[144]

وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ سمبودهي (يعني بودھ گيا ۾ مقدس بودهي وڻ) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.^[144]

لمبني واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.^[64]

نگالي ساگر واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.^[111]

سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.^[111]

سارو مارو واري لکت موجب اشوڪ منيما ديش ۾ واقع اپونيت وهار ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (وهار) هو.^[145]

ڌرم

سانچو:مکيه

اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ڌمّ) جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح گوتم ٻڌ جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.^[147]

بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ چار اَريا سچ يا نروان جو ڪو ذڪر موجود ناهي.^[64]

لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.^[147]

اشوڪ جي قنڌار وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ eusebeia ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ qsyt ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.^[139]

اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو:

سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني
مذهبي رواداري
ماحولياتي شعور
عام اخلاقي اصولن جي پيروي
جنگ کان پاسو

^[147]

اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن:

موت جي سزا ختم ڪرڻ (ٿنڀي فرمان نمبر 4)^[142]

رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي برگد ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. (ٿنڀي فرمان نمبر 7)^[148]

شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ (پٿريلو فرمان نمبر 1).^[148] روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.^[142]

انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ (پٿريلو فرمان نمبر 2).^[148]

والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ (پٿريلو فرمان نمبر 3).^[148]

عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ (پٿريلو فرمان نمبر 5).^[148]

سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي (پٿريلو فرمان نمبر 6).^[148]

جديد عالمن اشوڪ جي ڌرم بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا.

ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.^[149]

اشوڪ ڌرم-مها ماتر نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.^[150]

تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ اشوڪاوادان) تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان برهمي لپي ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ جيمس پرنسپ جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.^[151]

چيني ٻڌ ياترين فاشيان ۽ شوان زانگ جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.^[152]

هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ فيروز شاهه تغلق جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. شمس سراج عفيف جي تاريخ فيروز شاهي موجب، جڏهن فيروز شاهه ٽوپرا ۽ ميرٺ مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي ڀيم سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.^[153]

رچرڊ گومبرچ جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، ڪالنگا بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي سگال کي نصيحت ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.^[142]

جانورن جي ڀلائي

اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي يجنا يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.^[154] بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.^[155] هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.^[156]

اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ چاتُرماس ۽ اوپوسٿ جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.^[157]^[156] اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.^[158] ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.^[159] اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.^[160]^[161]

پرڏيهي لاڳاپا

اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن دوت (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ڌمّ-وجيه (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. خروشٺي لپي جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هخامنشي اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.^[164]

يوناني دنيا

اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع يوناني دور جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا.

هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه انٽيوخوس حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه بطليموس، انٽيگونس، ماگاس ۽ اليگزينڊر حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ چولا، پانڊيا ۽ تامراپرني تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا.
— اشوڪ جا فرمان، پٿريلو فرمان نمبر 13 (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)^[166]

کالسي جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن انٽيوخوس، بطليموس، انٽيگونس، ماگاس ۽ اليگزينڊر جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو.

اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد هخامنشي سلطنت جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا دوت ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.^[164]

ڊيو نيسيوس نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو بطليموس ٻيون فلاڊيلفس طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.^[167] اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي.

ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ هيگيسياس آف سيرين، جيڪو غالباً بادشاهه ماگاس آف سيرين جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.^[168]

ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ ڌمّرڪشيت بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (يونا) ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. مهاونسا ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.^[169]

ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. رودر دامن جي گِرناڙ واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ گجرات جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.^[170]

ڪيترن محققن جو خيال آهي ته پاٽلي پتر ۾ اشوڪ جو شاهي محل پرسيپولس ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.^[171]

اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون

ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن.

مهاونسا جي هڪ روايت موجب اشوڪ، نگروده ۽ ديوانمپيا تِسا هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ پرتيڪ ٻڌ (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.^[172]

اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال اسندهمتّا جي روپ ۾ پيدا ٿي.^[128]

بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون دساوتٿُپّڪرڻ، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته مهاونسا (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ترائي ڀومي ڪٿا (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.^[129]

اشوڪاوادان جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ راجگريهه جي هڪ معزز خاندان ۾ جيا نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن گوتم ٻڌ کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.^[173] ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي وجيا بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم رادھاگپت جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.^[173] بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو اپگپت اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.^[119] ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ ڪمارلاتا جو ڪلپنا-منڊيتڪا، آرياشور جو جاتڪ مالا ۽ مها-ڪرما-وڀاگا شامل آهن.^[119]

چيني ليکڪ پاؤ چينگ پنهنجي ڪتاب شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.^[174] پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب دساوتٿُپّڪرڻ (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن مهاونسا واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو گوتم ٻڌ جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم آنند کي ڏني ته جيئن ان مان پلستر تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.^[175]

آخري سال

تسّراڪشا راڻي طور

اشوڪ جي آخري تاريخي لکت ستوني فرمان نمبر 4 آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.^[109]

اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي اسندهمتّا سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال تسّراڪشا کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.^[109]

ٻنهي مهاونسا ۽ اشوڪاوادان ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ بودهي وڻ سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.^[176] اشوڪاوادان موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.^[177] پر مهاونسا مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،^[178] ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.^[109] اشوڪاوادان موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي تشيارڪشيتا چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ ڪُنالا سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.^[132]

جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته:

"مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس."

بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.^[176]

ڪشيميندر جي اوادان-ڪلپا-لتا ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.^[179]

وفات

سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،^[109] جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.^[180]

اشوڪاوادان موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ آملي (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.^[181] اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.^[30]

هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. ^[182]

آثارِ قديمه جا باقيات

اڏاوت

اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن يوناني-بئڪٽريائي ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي سڪندر اعظم کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.^[183]

اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، بانس ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.^[183]^[184] امڪان آهي ته اشوڪ پاٽلي پتر ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،^[185] ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.^[186] اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي فرمانن کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن.

اشوڪ جو هڪ ٿنڀو، ويشالي
مھاٻوڌي مندر ۾ موجود وَجر آسن (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو
رمپُروا جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي ابيڪس تي ٻن شعلا نما پالميٽن جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن.
بارابر غارون ۾ واقع سداما غار، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي.

برهمي لِپي

برهمي لِپي ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. ^[187] ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.^[187]

ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ خروشٺي لِپي غالباً ارامي لِپي مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.^[188] ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.^[189]^[190] ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. ^[187]

ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان

اشوڪ جو قنڌار ڪتبو، جيڪو يوناني ۽ ارامي لِپي ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، قنڌار مان دريافت ٿيو (افغانستان قومي عجائب گهر)

اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي اشوڪي ٿنبو، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.^[192] اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.^[193]

اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.^[194] جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.^[194] امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري ھخامنشي سلطنت کان مليو هجي.^[142] اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.^[195]

عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.^[196] بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.^[193] اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف پراڪرت ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ برهمي لِپي استعمال ڪئي وئي آهي.^[197] اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.^[198] انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.^[199] ان بابت مختلف نظرين موجب:

اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا.
يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون.
يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.^[200]^[201]

دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ پاٽلي پتر، وديشا، اجييني ۽ تڪششيلا مان نه مليا آهن.^[199] ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح شوانزانگ اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.^[198] اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.^[202] مثال طور ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1 مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.^[203] ڪرناٽڪ جي پاڙيسري هنڌن برهمگري، سدّاپور ۽ جاٽنگا-راميشور مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ سورنگري مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ آريه-پتر (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ مها ماتر (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.^[202]

سِڪا

ڪيڊيوسيس (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران موريا سلطنت جي پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي ظاهر ٿئي ٿو.

سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "مدرا" طور استعمال ٿيندو هو.^[204] هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا:

ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان
"ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان
ٽرِسڪيليس
تڪششيلا جو نشان^[205]

موريا دور جي پنچ-مارڪ ٿيل سڪي تي ڪيڊيوسيس جو نشان
اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو^[206]
موريا دور جو هڪ چانديءَ جو ڪرشاپڻ سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، مٿرا جي ٽڪسالي مان. سامهون وارو پاسو: سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. پٺيون پاسو: هڪ علامتي نشان. ماپ: 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. وزن: 3.4 گرام.

شاھي نشان

اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص موريا پالش ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.^[192]

اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي اشوڪ چڪر چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي گوتم ٻڌ هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي ڀارت جي سرڪاري مُهر (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.^[137]

معلومات جا ذريعا

اشوڪ بابت معلومات سندس لکتن، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.^[207] اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.^[196]

لکتون

اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.^[149] بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ڌمّ جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ موريا سلطنت جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.^[196]

ڌمّ جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم جان ايس. اسٽرانگ جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.^[208]

ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.^[196] مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت ۾ ملي ٿو.^[209]

سرڪپ مان دريافت ٿيل هڪ لکت ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.^[195]

ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.^[210]

ٻڌ ڌرمي روايتون

اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.^[211]

اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.^[212]

جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.^[213]

اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ سنسڪرت، پالي، تبتي، چيني، برمي، خمر، سنهالي، ٿائي، لائو ۽ خوتاني شامل آهن.

اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:^[107]

اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ديوياوادان (جنهن ۾ اشوڪاوادان شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ A-yü wang chuan ۽ A-yü wang ching ۾ محفوظ آهي.^[107]

سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ديپاونس، مهاونس، وامسٿاپڪاسني (مهاونس تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ سمنت پاساديڪا ۾ محفوظ آهي.^[209]^[107]

انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن.

مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي سڏائڻ ۽ سندس پٽ مهندا سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.^[107]

ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.^[61]

ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، اشوڪاوادان ۽ مهاونس ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي تشيارڪشيتا بودهي وڻ کي نقصان پهچايو.

اشوڪاوادان مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ مهاونس موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.^[214]

هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ رامگرام اسٽوپا مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو.

اشوڪاوادان موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ مهاونس موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ دُتھگامني طرفان سري لنڪا ۾ نصب ڪيا ويندا.^[96]

اهڙين روايتن ذريعي مهاونس سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.^[215]

ٻيا ذريعا

سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.^[216]

اشوڪ جو نالو مختلف پراڻن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا برهمڻي مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.^[217]

ٻيا متن، جهڙوڪ ارٿ شاستر ۽ ميگاسٿينيز جي انڊيڪا، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.^[23]

بهرحال، ارٿ شاستر هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي.

انڊيڪا هڪ گم ٿيل ادبي تصنيف آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.^[196]

ٻارهين صديءَ جي متن راج ترنگڻي ۾ ڪشمير جي هڪ بادشاهه اشوڪ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي اسٽوپا تعمير ڪيا هئا.

ڪجهه عالم، جهڙوڪ اوريل اسٽائن، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ آنندا ڊبليو. پي. گروگي، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.^[218]

جديد علمي تحقيق

ٻيهر دريافت

اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ جيمس پرنسپ تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. برهمي لِپي کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "پريادسي" کي انوراداپورا بادشاهت جي بادشاهه ديوانمپيه تِسا سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ جارج ٽرنور هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو (ديپاونسا، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو:

ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت اجيائني جو نائب حڪمران هو.
— ديپاونسا^[219]

ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي ماسڪي مان مليل ننڍو پٿريلو فرمان هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.^[220]^[221]

سانچو:Poemquote

اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي آثار قديمه جي ماهر جان هيوبرٽ مارشل جو آهي، جيڪو ڀارت جي آثار قديمه سروي جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي سانچي، سارناتھ، هڙپا ۽ موهن جو دڙو سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر اليگزينڊر ڪننگهم، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، ڀارهوت اسٽوپا، سارناتھ، سانچي ۽ مهابودهي مندر جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.سانچو:Full cn برطانوي آثار قديمه ماهر مارٽيمر ويلر پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور تڪششيلا بابت اهم کوجنا ڪئي.^{[حوالو گهربل]}

تصور ۽ تاريخ نويسي

اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. روميلا ٿاپر لکي ٿي:

اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.

اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: ٻڌ ڌرم، برهمڻ ڌرم، جين ڌرم ۽ آجيواڪ مذهب سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن.

اقتصادي مفڪر امرتيه سين لکي ٿو:

ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.

^[222]

بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي.

ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي اپاسڪ (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق:

اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.

هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.^[223]

اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.^[224]

ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح

فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف

پريادسي يا ديوانمپريه پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:

: وڏا پٿريلا فرمان

: وڏا ستوني فرمان

اشوڪ يا فقط ديوانمپريه جي نالي سان فرمان:

: ننڍا پٿريلا فرمان

: ننڍا ستوني فرمان

ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.^[225]

ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف ننڍن پٿريلن فرمانن ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "پريادسي" يا "ديوانمپريه پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.^[225]

ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري)

ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد چندرگپت موريا جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ اميٽروڪيٽس (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.^[225] بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ڌرم جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به ٻڌ ڌرم، ٻڌ يا سنگهه جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.^[225] بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ سيلوڪي سلطنت تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.^[225] ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: ننڍن پٿريلن فرمانن؛ ۽ اشارتي طور ننڍن ستوني فرمانن ۾ ظاهر ٿئي ٿو.^[225] بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.^[225] هو اهو به چوي ٿو ته گجررا ۽ بيراٽ وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.^[225] بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت گنڌاري مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.^[225]؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: يوهانس برونڪهورسٽ ۽ اوسمُنڊ بوپئراچي. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.^[226]^[227] پيٽرڪ اوليويل جي لفظن ۾:

بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.

^[228]

امن پسنديءَ جو اثر

اشوڪ جي وفات کان پوءِ موريا خاندان تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف پراڻا اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي باختري يوناني بادشاهت جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.^[126]

ڪجهه مورخ، جهڙوڪ ايڇ. سي. رائچوڌري، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور روميلا ٿاپر، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.^[229]

فن، فلمن ۽ ادب ۾

اشوڪ دي گريٽ شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ وائٽزي ڪيوننگ طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي.

جي شنڪر پرساد نظم اشوڪ ڪي چنتا (اشوڪ جي پريشاني) تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي.

اشوڪ، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ مدن ٿيئٽرز طرفان تيار ڪئي وئي هئي.^[230]

نائين ان نون، 1923ع جو ناول، ٽالبوٽ منڊي جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

سمراٽ اشوڪ، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت ڀگوتي پرساد مشرا ڪئي.^[230]

اشوڪ ڪمار (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت راجا چندرشيڪر ڪئي. هن فلم ۾ وي. ناگيا اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.

سمراٽ اشوڪ 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا ڪي. بي. لال ٺاهي هئي.^[231]

اتر پريادرشي (آخري سعادت) شاعر اگييه جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار رتن ٿيام اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.^[232]^[233]

1973ع ۾ امر چتر ڪٿا اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو.

پيئرس اينٿني جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي.

سمراٽ اشوڪ 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا اين. ٽي. راما رائو ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.^[231]

اشوڪا 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير سنتوش سيون ڪئي. فلم ۾ شاهه رخ خان اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.

2002ع ۾ ميسن جيننگز پنهنجي لوِنگ اِن دي مومينٽ اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو.

2013ع ۾ ڪرسٽوفر سي. ڊائل پنهنجو پهريون ناول دي مهاڀارتا سيڪريٽ شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو.

2014ع ۾ ستيارٿ نايڪ جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول دي ايمپررز رڊلز شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو.

2015ع ۾ اشوڪ بينڪر جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو چڪرورتن اشوڪ سمراٽ ڪلرس ٽي وي تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ سڌارٿ نگم ۽ موهت رائنا اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.

ڀارت ورش هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار انوپم کير ڪئي. هن سلسلي ۾ اهم شرما اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.^[234]

2024ع ۾ ايڪتا ڪپور جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو پرچنڊ اشوڪ نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ عدنان خان اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.^[235]

سِوِلائيزيشن وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ گانڌي والاري.^[236]

پڻ ڏسو

عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

Bentley, Jerry (1993). Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507640-0.
Falk, Harry (2006). Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography. Von Zabern. ISBN 978-3-8053-3712-0.
MacPhail, James Merry (1918). Asoka. London: Oxford University Press.
Nikam, N. A.; McKeon, Richard (1959). The Edicts of Aśoka. Chicago: University of Chicago Press.
Olivelle, Patrick (2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-27490-5.
Olivelle, Patrick; Leoshko, Janice; Ray, Himanshu Prabha (2012). Reimagining Asoka: Memory and History. Oxford University Press India. ISBN 978-0-19-807800-5.
Sen, Colleen Taylor (2022). Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire. Dynasties. London: Reaktion Books. ISBN 978-1-78914-596-0.
Rongxi, Li (1993). The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla. Numata Center for Buddhist Translation and Research. ISBN 978-0-9625618-4-9.
Thapar, Romila (2015) [1961]. Aśoka and the Decline of the Mauryas (3rd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-807724-4. OCLC 964509329.

نوٽس ۽ حوالا

↑ Lahiri 2015, pp. 295–296.
1 2 3 4 5 6 7 Singh 2017, p. 162.
1 2 Singh 2008, p. 331.
↑ Faure, Bernard, ed (2002-2003). "Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship". Cahiers d'Extrême-Asie (پيرس: École française d'Extrême-Orient) 13: 35–54. doi:10.3406/asie.2002.1176. ISSN 0766-1177. https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176.
↑ سندس سهيوڳي ماسڪي مائنر راڪ ايڊيڪٽ ۾ سندس نالو برهمي لکت ۾ ديوانامپريا اشوڪ جي نالي سان لکيل آهي.Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch (سنسڪرت ۾). 1925. ص. 174–175.
↑ Chandra, Amulya (14 May 2015). "Ashoka | biography – emperor of India". Britannica.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 August 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Kalinga had been conquered by the preceding Nanda Dynasty but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)
1 2 Copp, Paul; Wedemeyer, Christian K., eds (May 2019). "Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India". History of Religions (University of Chicago Press for the University of Chicago Divinity School) 58 (4): 355–403. doi:10.1086/702256. ISSN 0018-2710. OCLC 299661763. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "HR" defined multiple times with different content.
↑ Nayanjot Lahiri (5 August 2015). Ashoka in Ancient India. Harvard University Press. ص. 20–. ISBN 978-0-674-91525-1.
↑ Strong 1989, p. 205.
↑ The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record (انگريزي ۾). Williams and Norgate. 1879. ص. 147–148.
↑ Thapar 1961, pp. 226–227.
1 2 Sircar, D. C. (1979). Asokan studies. ص. 113.
↑ Strong 1989, p. 11.
↑ Lahiri 2015, p. 129.
↑ Thapar 1961, p. 226.
↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2024-11-03 تي محفوظ ڪيل, 2020-12-04 تي حاصل ڪيل
1 2 3 Lahiri 2015, p. 25.
↑ Lahiri 2015, p. 24.
↑ Lahiri 2015, p. 26.
1 2 Thapar 1961, p. 13.
1 2 Strong 1989, p. 204.
1 2 Thapar 1961, p. 9.
1 2 Thapar 1961, pp. 25–26.
↑ Strong 1989, pp. 204–205.
↑ Lahiri 2015, p. 323:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."
↑ Lahiri 2015, p. 31.
1 2 Guruge 1993, p. 19.
1 2 Mookerji 1995, p. 2.
1 2 3 Singh 2008, p. 332.
↑ Thapar 1961, p. 20.
1 2 Lahiri 2015, p. 27.
↑ Strong 1989, p. 206.
↑ Strong 1989, p. 207.
1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 21.
↑ Lahiri 2015, p. 65.
1 2 3 Strong 1989, p. 208.
↑ Lahiri 2015, p. 66.
↑ Lahiri 2015, p. 70.
↑ Lahiri 2015, p. 66-67.
↑ Lahiri 2015, p. 68.
↑ Lahiri 2015, p. 67.
↑ Lahiri 2015, pp. 89–90.
↑ Allen 2012, pp. 350–351.
1 2 Guruge 1993, p. 28.
↑ Lahiri 2015, p. 98.
↑ Lahiri 2015, pp. 94–95.
1 2 Thapar 1961, pp. 22–23.
1 2 Lahiri 2015, p. 101.
↑ Lahiri 2015, p. 97.
↑ Thapar 1961, pp. 24–25.
↑ Thapar 1961, p. 25.
1 2 3 4 Lahiri 2015, p. 102.
1 2 Strong 1989, p. 209.
↑ Strong 1989, p. 210.
↑ Allen 2012, p. 331.
1 2 Thapar 1961, p. 26.
1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 27.
↑ Thapar 1961, pp. 13–14.
1 2 3 4 Thapar 1961, p. 14.
1 2 3 4 5 Strong 1995, p. 144.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Thapar 1961, p. 30.
↑ Strong 1989, pp. 12–13.
1 2 3 Strong 1989, p. 13.
1 2 3 Guruge 1995, p. 46.
1 2 3 4 Thapar 1961, p. 29.
1 2 Lahiri 2015, p. 105.
1 2 3 Lahiri 2015, p. 106.
↑ Lahiri 2015, pp. 106–107.
↑ Lahiri 2015, p. 107.
↑ Charles Drekmeier (1962). Kingship and Community in Early India. Stanford University Press. ص. 173. LCCN 62-9565. 30 October 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Indian Archaeology 1997–98 (PDF). ASI. ص. Plate 72. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 Guruge 1995, pp. 49–50.
↑ سانچو:Cite Wikisource
1 2 3 4 5 Thapar 1995, p. 18.
1 2 3 Thapar 1961, p. 36.
↑ Thapar 1961, p. 33.
1 2 Guruge 1995, p. 38.
↑ Guruge 1995, p. 37.
↑ Thapar 1995, pp. 30–31.
↑ Guruge 1995, p. 56.
↑ Allen 2012, pp. 300–302.
↑ "Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in Ching, Francis D. K.; Jarzombek, Mark M.; Prakash, Vikramaditya (23 March 2017). A Global History of Architecture (انگريزي ۾). John Wiley & Sons. ص. 570. ISBN 978-1-118-98160-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Guruge 1995, p. 42.
↑ Guruge 1995, p. 43.
1 2 Guruge 1995, p. 47.
1 2 3 Lahiri 2015, p. 109.
1 2 3 Gombrich 1995, p. 7.
↑ Thapar 1961, p. 34.
1 2 Lahiri 2015, p. 110.
↑ Lahiri 2015, p. 108.
1 2 3 Guruge 1995, p. 49.
1 2 Thapar 1961, p. 35.
1 2 Lahiri 2015, p. 135.
↑ Strong 1995, pp. 154–155.
1 2 3 Strong 1995, p. 155.
1 2 Strong 1995, p. 158.
↑ Strong 1995, p. 159.
↑ Described in Marshall pp. 25-28 Ashoka pillar.
↑ Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch. 1925. ص. 132.
↑ Skilling, Peter (1998). Mahasutras. Pali Text Society. ص. 453. ISBN 9780860133209.
↑ Himanshu Prabha Ray (7 August 2014). The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation. Routledge. ص. 123. ISBN 9781317560067.
↑ India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.
↑ Krishnaswamy, pp. 697–698.
↑ "KING ASHOKA: His Edicts and His Times". www.cs.colostate.edu. 29 October 2017 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 Guruge 1995, p. 50.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Strong 1995, p. 143.
1 2 3 Gombrich 1995, p. 8.
1 2 3 4 5 6 7 8 Guruge 1995, p. 51.
↑ Gombrich 1995, pp. 8–9.
1 2 3 Gombrich 1995, p. 5.
↑ Guruge 1995, p. 45.
1 2 3 4 Gombrich 1995, p. 10.
1 2 Gombrich 1995, p. 6.
↑ Gombrich 1995, pp. 10–11.
↑ Gombrich 1995, p. 11.
↑ Thapar 1995, p. 32.
↑ Thapar 1995, p. 36.
1 2 3 4 5 6 7 Strong 1995, p. 149.
1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 28.
1 2 3 4 Strong 1989, p. 232.
1 2 3 Beni Madhab Barua (5 May 2010). The Ajivikas. General Books. ص. 68–69. ISBN 978-1-152-74433-2. 30 October 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Steven L. Danver (22 December 2010). Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions. ABC-CLIO. ص. 99. ISBN 978-1-59884-078-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Le Phuoc (March 2010). Buddhist Architecture. Grafikol. ص. 32. ISBN 978-0-9844043-0-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Journal Of Indian Asiatic Society. 1872. ص. 154.
1 2 3 Singh 2008, p. 333.
↑ Mookerji 1995, p. 9.
1 2 Strong 1995, pp. 146–147.
1 2 3 4 5 Strong 1995, p. 166.
↑ Strong 1995, p. 167.
↑ Strong 1995, pp. 167–168.
1 2 Strong 1995, p. 151.
1 2 3 Thapar 1961, p. 23.
↑ Thapar 1961, p. 22.
1 2 Thapar 1961, p. 24.
1 2 Thapar 1961, pp. 23–24.
1 2 3 4 Gombrich 1995, p. 1.
↑ Strong 1989, p. 15.
1 2 Strong 1995, p. 142.
↑ Lahiri 2015, p. 134.
↑ Guruge 1995, pp. 43–44.
1 2 3 4 5 Gombrich 1995, p. 3.
↑ Thapar 1995, pp. 19–20.
1 2 Guruge 1995, p. 44.
↑ Lahiri 2015, p. 157.
↑ James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. ص. 24–25. ISBN 978-0-300-06217-5.
1 2 3 Strong 1989, pp. 3–4.
1 2 3 4 5 6 Strong 1989, p. 4.
1 2 Singh 2012, p. 131.
↑ Thapar 1995, p. 31.
↑ Strong 1989, p. 5.
↑ Strong 1989, pp. 6–9.
↑ Strong 1989, pp. 9–10.
↑ Fitzgerald 2004, p. 120.
↑ Simoons 1994, p. 108.
1 2 Bhandarkar & Bhandarkar 2000, pp. 314–315.
↑ Dhammika 1994.
↑ Draper, Meyer & McCoubrey 1998, p. 44.
↑ Phelps 2007.
↑ Elverskog 2020, p. 56.
↑ Fisher 2018, p. 72.
↑ Kosmin 2014, p. 57.
↑ Thomas Mc Evilly, The shape of ancient thought, Allworth Press, New York, 2002, p. 368
1 2 Oskar von Hinüber (2010). "Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka?". Journal of the American Oriental Society (Freiburg) 130 (2): 262–265. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262.
↑ A Brief History of India, Alain Daniélou, Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91
↑ The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika آرڪائيو ڪيا ويا 10 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ "Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21". اصل نسخو مان 28 July 2013 تي محفوظ ڪيل.
↑ Preus, Anthony (2015). Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy. Rowman & Littlefield Publishers. ص. 184. ISBN 978-1-4422-4639-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2017 تي حاصل ڪيل.
↑ Full text of the Mahavamsa Click chapter XII آرڪائيو ڪيا ويا 5 September 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh p.18 آرڪائيو ڪيا ويا 29 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ De la Croix, Horst; Tansey, Richard G.; Kirkpatrick, Diane (1991). Gardner's Art Through the Ages (9th ڇاپو). Thomson/Wadsworth. ص. 428. ISBN 0-15-503769-2.
↑ Strong 1995, p. 146.
1 2 Strong 1995, p. 147.
↑ Strong 1995, p. 163.
↑ Strong 1995, p. 163-165.
1 2 Strong 1995, p. 152.
↑ Strong 1995, pp. 152–153.
↑ Strong 1995, p. 153.
↑ Strong 1995, p. 165.
↑ Kosmin 2014, p. 36.
↑ Strong 1989, p. 18.
↑ Strong, John (2007). Relics of the Buddha. Motilal Banarsidass Publishers. ص. 149. ISBN 978-81-208-3139-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
1 2 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21 آرڪائيو ڪيا ويا 29 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Kleiner, Fred S. (5 January 2009). Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14. Cengage Learning. ISBN 9780495573678. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2017 تي حاصل ڪيل.
↑ Mookerji 1995, p. 96.
↑ "Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 آرڪائيو ڪيا ويا 26 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
1 2 3 Olivelle, Patrick (9 January 2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King (انگريزي ۾). Yale University Press. ص. 61-62. ISBN 978-0-300-27000-6.
↑ Salomon 1998, pp. 18–24.
↑ Salomon 1998, pp. 19–21 with footnotes.
↑ Annette Wilke & Oliver Moebus 2011, p. 194 with footnote 421.
↑ Reference: India: The Ancient Past p. 113, Burjor Avari, Routledge, ISBN 0-415-35615-6
1 2 Irwin, John (1973). "'Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence". The Burlington Magazine 115 (848): 706–720. https://www.jstor.org/stable/877526.
1 2 Singh 2012.
1 2 Lahiri 2015, pp. 120–121.
1 2 Thapar 1961, p. 7.
1 2 3 4 5 Singh 2012, p. 132.
↑ Lahiri 2015, p. 126.
1 2 Thapar 1961, p. 6.
1 2 Lahiri 2015, p. 143.
↑ Thapar 1995, p. 23.
↑ Lahiri 2015, pp. 143–157.
1 2 Lahiri 2015, p. 127.
↑ Lahiri 2015, p. 133.
↑ Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 آرڪائيو ڪيا ويا 15 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 آرڪائيو ڪيا ويا 24 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Mitchiner, Michael (1978). Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650. Hawkins Publications. ص. 544. ISBN 978-0-9041731-6-1.
↑ Thapar 1961, pp. 5–8.
↑ Strong 1995, p. 141.
1 2 Thapar 1961, p. 8.
↑ Thapar 1961, pp. 7–8.
↑ Singh 2008, pp. 331–332.
↑ Thapar 1961, pp. 8–9.
↑ Strong 1989, p. 12.
↑ Strong 1995, pp. 152–154.
↑ Strong 1995, pp. 154–157.
↑ Thapar 1961, p. 11.
↑ Thapar 1995, p. 15.
↑ Guruge 1995b, pp. 185–188.
↑ Allen 2012, p. 168.
↑ The Cambridge Shorter History of India (انگريزي ۾). CUP Archive. ص. 42. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ Gupta, Subhadra Sen (2009). Ashoka (انگريزي ۾). Penguin UK. ص. 13. ISBN 9788184758078. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ Sen, Amartya (Summer 1998). "Universal Truths and the Westernizing Illusion". Harvard International Review 20 (3): 40–43.
↑ Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, Buddhist Religions, fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.
↑ The Edicts of King Ashoka آرڪائيو ڪيا ويا 28 March 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. ISBN 955-24-0104-6. Retrieved 21 February 2009
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Beckwith, Christopher I. (2017). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (انگريزي ۾). Princeton University Press. ص. 226–250. ISBN 978-0-691-17632-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Bopearachchi, Osmund (2016). "Review of C.I. Beckwith, Greek Buddha". Ancient West & East 15: 341-342. https://www.academia.edu/30812686. Retrieved 4 September 2019.
↑ Bronkhorst, Johannes (2016). How the Brahmins Won. Brill. ص. 483–489. doi:10.1163/9789004315518_016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Olivelle, Patrick (2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King. Yale University Press. ص. xxviii. ISBN 978-0-300-27000-6.
↑ Singh 2012, p. 131, 143.
1 2 R. K. Verma (2000). Filmography: Silent Cinema, 1913-1934. M. Verma. ص. 150. ISBN 978-81-7525-224-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
1 2 Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen (10 July 2014). Encyclopedia of Indian Cinema. Taylor & Francis. ص. 43. ISBN 978-1-135-94325-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Jefferson, Margo (27 October 2000). "Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ Renouf, Renee (December 2000). "Review: Uttarpriyadarshi". Balletco. اصل نسخو مان 5 February 2012 تي محفوظ ڪيل.
↑ "'Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher". 19 آگسٽ 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 آگسٽ 2016 تي محفوظ ڪيل.
↑ Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok'
↑ Oloman, Jordan (August 26, 2024). "Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula". Polygon. August 27, 2024 تي حاصل ڪيل.

↑ اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.

استعمال ڪيل ماخذ

Allen, Charles (2012). Ashoka: The Search for India's Lost Emperor. The Overlook Press. ISBN 978-1-4683-0071-0.
Annette Wilke; Oliver Moebus (2011). Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-024003-0.
Fitzgerald, James L., مرتب (2004). The Mahabharata. جلد 7. The University of Chicago Press. ISBN 0-226-25250-7.
Gombrich, Richard (1995). "Aśoka – The Great Upāsaka". ۾ Anuradha Seneviratna (مرتب). King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0065-0.
Guruge, Ananda W. P. (1993). Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography. Central Cultural Fund. ISBN 978-955-9226-00-0.
Guruge, Ananda W. P. (1995). "Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions". ۾ Anuradha Seneviratna (مرتب). King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0065-0.
Guruge, Ananda W. P. (1995b). "Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions". ۾ Anuradha Seneviratna (مرتب). King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0065-0.
Hultzsch, E. (1925). Inscriptions of Asoka: New Edition. Government of India.
Kosmin, Paul J. (2014). The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72882-0.
Lahiri, Nayanjot (2015). Ashoka in Ancient India. Harvard University Press. ISBN 978-0674057777.
Mookerji, Radhakumud (1995) [First published 1928; 3rd revised edition published in 1962]. Aśoka (3rd revised ڇاپو). Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0582-8.
Salomon, Richard (1998). Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-535666-3.
Singh, Upinder (2008). A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century. New Delhi: Pearson Education. ISBN 978-81-317-1120-0.
Singh, Upinder (2012). "Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka". South Asian Studies (University of Delhi) 28 (2): 131–145. doi:10.1080/02666030.2012.725581.
Singh, Upinder (2017). Political Violence in Ancient India. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-97527-9.
Strong, John S. (1989). The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0616-0.
Strong, John S. (1995). "Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development". ۾ Anuradha Seneviratna (مرتب). King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0065-0.
Thapar, Romila (1961). Aśoka and the Decline of the Mauryas. Oxford University Press. OCLC 736554.
Thapar, Romila (1995). "Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts". ۾ Anuradha Seneviratna (مرتب). King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0065-0.

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪي قول ۾ اشوڪ جي متعلق قول موجود آھي۔

وڪيميڊيا العام تي Ashoka بابت زمرا
بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، Incarnations: Ashoka.
بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، In Our Time, Ashoka the Great.

سانچو:Buddhism topics

اشوڪ جا فرمان (حڪومت 269–232 ق.م)
اشوڪ جي حڪومتي سال	فرمان جو قسم (۽ ڪتبن جو هنڌ)		جاگرافيائي هنڌ
سال 8	ڪلنگ جنگ جو خاتمو ۽ "ڌرم" ڏانهن رخ		سانچو:Map of the Edicts of Ashoka
سال 10	ننڍا پٿريلا فرمان	لاڳاپيل واقعا: بودهي وڻ جي بودھ گيا ۾ زيارت مهابودهي مندر ۽ هيرن وارو تخت جي تعمير، بودھ گيا ۾ سڄي ڀارت ۾ تبليغ سنگهه ۾ اختلاف ٽيون ٻڌ ڪائونسل ڀارتي ٻوليءَ ۾: سوهاگورا ڪتبو اشوڪ جا ستون قائم ڪرڻ
	قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو (يوناني ۽ ارامي ۾، قنڌار)
	ارامي ۾ ننڍا پٿريلا فرمان: لغمان جو ارامي ڪتبو، ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو
سال 11 ۽ پوءِ	ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3) (پنگوراريا، ماسڪي، پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، بهاپور/سرينواسپوري، بيراٽ، اهرورا، گجررا، ساسارام، راجولا منڊگيري، ييراگڊي، اوديگولم، نتتور، برهمگري، سداپور، جاٽنگا-راميشورا)
سال 12 ۽ پوءِ	بارابر غارن جا ڪتبا	وڏا پٿريلا فرمان
	ننڍا ستوني فرمان	يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: فرمان نمبر 12–13 (قنڌار) ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: فرمان نمبر 1 کان نمبر 14 (خروشٺي لِپي ۾: شاهباز ڳڙهي، مانسهره فرمان) (برهمي لِپي ۾: ڪالسي، گرنار، سوپارا، سنّتي، ييراگڊي، دهلي فرمان) وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، جدا فرمان 1 ۽ 2: (ڌولي، جوگڙا)
	فرقيواريت بابت فرمان، راڻيءَ جو فرمان (سارناتھ، سانچي، الله آباد ستون) لمبني ڪتبو، نگالي ساگر ڪتبو
سال 26، 27 ۽ پوءِ	وڏا ستوني فرمان
سال 26، 27 ۽ پوءِ	ڀارتي ٻوليءَ ۾: وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7 (الله آباد ستون، دهلي-ميرٺ، دهلي-ٽوپرا ستون، رامپوروا، لوريا نندنگڙهه، لوريا ارراج، امراوتي) ارامي ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي: قنڌار، فرمان نمبر 7 ۽ پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7

[FOOTNOTELahiri2015295–296-1] Lahiri 2015, pp. 295–296.

[FOOTNOTESingh2017162-2] 1 2 3 4 5 6 7 Singh 2017, p. 162.

[FOOTNOTESingh2008331-3] 1 2 Singh 2008, p. 331.

[Strong_2003-5] Faure, Bernard, ed (2002-2003). "Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship". Cahiers d'Extrême-Asie (پيرس: École française d'Extrême-Orient) 13: 35–54. doi:10.3406/asie.2002.1176. ISSN 0766-1177. https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176.

[6] سندس سهيوڳي ماسڪي مائنر راڪ ايڊيڪٽ ۾ سندس نالو برهمي لکت ۾ ديوانامپريا اشوڪ جي نالي سان لکيل آهي.Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch (سنسڪرت ۾). 1925. ص. 174–175.

[7] Chandra, Amulya (14 May 2015). "Ashoka | biography – emperor of India". Britannica.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 August 2015 تي حاصل ڪيل.

[8] Kalinga had been conquered by the preceding Nanda Dynasty but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)

[HR-9] 1 2 Copp, Paul; Wedemeyer, Christian K., eds (May 2019). "Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India". History of Religions (University of Chicago Press for the University of Chicago Divinity School) 58 (4): 355–403. doi:10.1086/702256. ISSN 0018-2710. OCLC 299661763. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "HR" defined multiple times with different content.

[Lahiri2015-10] Nayanjot Lahiri (5 August 2015). Ashoka in Ancient India. Harvard University Press. ص. 20–. ISBN 978-0-674-91525-1.

[FOOTNOTEStrong1989205-11] Strong 1989, p. 205.

[12] The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record (انگريزي ۾). Williams and Norgate. 1879. ص. 147–148.

[FOOTNOTEThapar1961226–227-13] Thapar 1961, pp. 226–227.

[Asokan_studies-14] 1 2 Sircar, D. C. (1979). Asokan studies. ص. 113.

[FOOTNOTEStrong198911-15] Strong 1989, p. 11.

[FOOTNOTELahiri2015129-16] Lahiri 2015, p. 129.

[FOOTNOTEThapar1961226-17] Thapar 1961, p. 226.

[18] آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2024-11-03 تي محفوظ ڪيل, 2020-12-04 تي حاصل ڪيل

[FOOTNOTELahiri201525-19] 1 2 3 Lahiri 2015, p. 25.

[FOOTNOTELahiri201524-20] Lahiri 2015, p. 24.

[FOOTNOTELahiri201526-21] Lahiri 2015, p. 26.

[FOOTNOTEThapar196113-22] 1 2 Thapar 1961, p. 13.

[FOOTNOTEStrong1989204-23] 1 2 Strong 1989, p. 204.

[FOOTNOTEThapar19619-24] 1 2 Thapar 1961, p. 9.

[FOOTNOTEThapar196125–26-25] 1 2 Thapar 1961, pp. 25–26.

[FOOTNOTEStrong1989204–205-26] Strong 1989, pp. 204–205.

[FOOTNOTELahiri2015323-27] Lahiri 2015, p. 323:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."

[FOOTNOTELahiri201531-28] Lahiri 2015, p. 31.

[FOOTNOTEGuruge199319-29] 1 2 Guruge 1993, p. 19.

[FOOTNOTEMookerji19952-30] 1 2 Mookerji 1995, p. 2.

[FOOTNOTESingh2008332-31] 1 2 3 Singh 2008, p. 332.

[FOOTNOTEThapar196120-32] Thapar 1961, p. 20.

[FOOTNOTELahiri201527-33] 1 2 Lahiri 2015, p. 27.

[FOOTNOTEStrong1989206-34] Strong 1989, p. 206.

[FOOTNOTEStrong1989207-35] Strong 1989, p. 207.

[FOOTNOTEThapar196121-36] 1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 21.

[FOOTNOTELahiri201565-37] Lahiri 2015, p. 65.

[FOOTNOTEStrong1989208-38] 1 2 3 Strong 1989, p. 208.

[FOOTNOTELahiri201566-39] Lahiri 2015, p. 66.

[FOOTNOTELahiri201570-40] Lahiri 2015, p. 70.

[FOOTNOTELahiri201566-67-41] Lahiri 2015, p. 66-67.

[FOOTNOTELahiri201568-42] Lahiri 2015, p. 68.

[FOOTNOTELahiri201567-43] Lahiri 2015, p. 67.

[FOOTNOTELahiri201589–90-44] Lahiri 2015, pp. 89–90.

[FOOTNOTEAllen2012350–351-45] Allen 2012, pp. 350–351.

[FOOTNOTEGuruge199328-46] 1 2 Guruge 1993, p. 28.

[FOOTNOTELahiri201598-47] Lahiri 2015, p. 98.

[FOOTNOTELahiri201594–95-48] Lahiri 2015, pp. 94–95.

[FOOTNOTEThapar196122–23-49] 1 2 Thapar 1961, pp. 22–23.

[FOOTNOTELahiri2015101-50] 1 2 Lahiri 2015, p. 101.

[FOOTNOTELahiri201597-51] Lahiri 2015, p. 97.

[FOOTNOTEThapar196124–25-52] Thapar 1961, pp. 24–25.

[FOOTNOTEThapar196125-53] Thapar 1961, p. 25.

[FOOTNOTELahiri2015102-54] 1 2 3 4 Lahiri 2015, p. 102.

[FOOTNOTEStrong1989209-55] 1 2 Strong 1989, p. 209.

[FOOTNOTEStrong1989210-56] Strong 1989, p. 210.

[FOOTNOTEAllen2012331-57] Allen 2012, p. 331.

[FOOTNOTEThapar196126-58] 1 2 Thapar 1961, p. 26.

[FOOTNOTEThapar196127-59] 1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 27.

[FOOTNOTEThapar196113–14-60] Thapar 1961, pp. 13–14.

[FOOTNOTEThapar196114-61] 1 2 3 4 Thapar 1961, p. 14.

[FOOTNOTEStrong1995144-62] 1 2 3 4 5 Strong 1995, p. 144.

[FOOTNOTEThapar196130-63] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Thapar 1961, p. 30.

[FOOTNOTEStrong198912–13-64] Strong 1989, pp. 12–13.

[FOOTNOTEStrong198913-65] 1 2 3 Strong 1989, p. 13.

[FOOTNOTEGuruge199546-66] 1 2 3 Guruge 1995, p. 46.

[FOOTNOTEThapar196129-67] 1 2 3 4 Thapar 1961, p. 29.

[FOOTNOTELahiri2015105-68] 1 2 Lahiri 2015, p. 105.

[FOOTNOTELahiri2015106-69] 1 2 3 Lahiri 2015, p. 106.

[FOOTNOTELahiri2015106–107-70] Lahiri 2015, pp. 106–107.

[FOOTNOTELahiri2015107-71] Lahiri 2015, p. 107.

[Charles1962-72] Charles Drekmeier (1962). Kingship and Community in Early India. Stanford University Press. ص. 173. LCCN 62-9565. 30 October 2012 تي حاصل ڪيل.

[73] Indian Archaeology 1997–98 (PDF). ASI. ص. Plate 72. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2020 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEGuruge199549–50-74] 1 2 Guruge 1995, pp. 49–50.

[Wikisource_Smith-75] سانچو:Cite Wikisource

[FOOTNOTEThapar199518-76] 1 2 3 4 5 Thapar 1995, p. 18.

[FOOTNOTEThapar196136-77] 1 2 3 Thapar 1961, p. 36.

[FOOTNOTEThapar196133-78] Thapar 1961, p. 33.

[FOOTNOTEGuruge199538-79] 1 2 Guruge 1995, p. 38.

[FOOTNOTEGuruge199537-80] Guruge 1995, p. 37.

[FOOTNOTEThapar199530–31-81] Thapar 1995, pp. 30–31.

[FOOTNOTEGuruge199556-82] Guruge 1995, p. 56.

[FOOTNOTEAllen2012300–302-83] Allen 2012, pp. 300–302.

[84] "Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in Ching, Francis D. K.; Jarzombek, Mark M.; Prakash, Vikramaditya (23 March 2017). A Global History of Architecture (انگريزي ۾). John Wiley & Sons. ص. 570. ISBN 978-1-118-98160-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEGuruge199542-85] Guruge 1995, p. 42.

[FOOTNOTEGuruge199543-86] Guruge 1995, p. 43.

[FOOTNOTEGuruge199547-87] 1 2 Guruge 1995, p. 47.

[FOOTNOTELahiri2015109-88] 1 2 3 Lahiri 2015, p. 109.

[FOOTNOTEGombrich19957-89] 1 2 3 Gombrich 1995, p. 7.

[FOOTNOTEThapar196134-90] Thapar 1961, p. 34.

[FOOTNOTELahiri2015110-91] 1 2 Lahiri 2015, p. 110.

[FOOTNOTELahiri2015108-92] Lahiri 2015, p. 108.

[FOOTNOTEGuruge199549-93] 1 2 3 Guruge 1995, p. 49.

[FOOTNOTEThapar196135-94] 1 2 Thapar 1961, p. 35.

[FOOTNOTELahiri2015135-95] 1 2 Lahiri 2015, p. 135.

[FOOTNOTEStrong1995154–155-96] Strong 1995, pp. 154–155.

[FOOTNOTEStrong1995155-97] 1 2 3 Strong 1995, p. 155.

[FOOTNOTEStrong1995158-98] 1 2 Strong 1995, p. 158.

[FOOTNOTEStrong1995159-99] Strong 1995, p. 159.

[p.25-28_Ashoka_pillar-100] Described in Marshall pp. 25-28 Ashoka pillar.

[archive.org-101] Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch. 1925. ص. 132.

[102] Skilling, Peter (1998). Mahasutras. Pali Text Society. ص. 453. ISBN 9780860133209.

[auto-103] Himanshu Prabha Ray (7 August 2014). The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation. Routledge. ص. 123. ISBN 9781317560067.

[104] India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.

[FOOTNOTEKrishnaswamy697–698-105] Krishnaswamy, pp. 697–698.

[106] "KING ASHOKA: His Edicts and His Times". www.cs.colostate.edu. 29 October 2017 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEGuruge199550-107] 1 2 3 4 5 6 Guruge 1995, p. 50.

[FOOTNOTEStrong1995143-108] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Strong 1995, p. 143.

[FOOTNOTEGombrich19958-109] 1 2 3 Gombrich 1995, p. 8.

[FOOTNOTEGuruge199551-110] 1 2 3 4 5 6 7 8 Guruge 1995, p. 51.

[FOOTNOTEGombrich19958–9-111] Gombrich 1995, pp. 8–9.

[FOOTNOTEGombrich19955-112] 1 2 3 Gombrich 1995, p. 5.

[FOOTNOTEGuruge199545-113] Guruge 1995, p. 45.

[FOOTNOTEGombrich199510-114] 1 2 3 4 Gombrich 1995, p. 10.

[FOOTNOTEGombrich19956-115] 1 2 Gombrich 1995, p. 6.

[FOOTNOTEGombrich199510–11-116] Gombrich 1995, pp. 10–11.

[FOOTNOTEGombrich199511-117] Gombrich 1995, p. 11.

[FOOTNOTEThapar199532-118] Thapar 1995, p. 32.

[FOOTNOTEThapar199536-119] Thapar 1995, p. 36.

[FOOTNOTEStrong1995149-120] 1 2 3 4 5 6 7 Strong 1995, p. 149.

[FOOTNOTEThapar196128-121] 1 2 3 4 5 Thapar 1961, p. 28.

[FOOTNOTEStrong1989232-122] 1 2 3 4 Strong 1989, p. 232.

[Beni2010-123] 1 2 3 Beni Madhab Barua (5 May 2010). The Ajivikas. General Books. ص. 68–69. ISBN 978-1-152-74433-2. 30 October 2012 تي حاصل ڪيل.

[Steven2010-124] Steven L. Danver (22 December 2010). Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions. ABC-CLIO. ص. 99. ISBN 978-1-59884-078-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2013 تي حاصل ڪيل.

[LePhuoc2010-125] Le Phuoc (March 2010). Buddhist Architecture. Grafikol. ص. 32. ISBN 978-0-9844043-0-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2013 تي حاصل ڪيل.

[126] Journal Of Indian Asiatic Society. 1872. ص. 154.

[FOOTNOTESingh2008333-127] 1 2 3 Singh 2008, p. 333.

[FOOTNOTEMookerji19959-128] Mookerji 1995, p. 9.

[FOOTNOTEStrong1995146–147-129] 1 2 Strong 1995, pp. 146–147.

[FOOTNOTEStrong1995166-130] 1 2 3 4 5 Strong 1995, p. 166.

[FOOTNOTEStrong1995167-131] Strong 1995, p. 167.

[FOOTNOTEStrong1995167–168-132] Strong 1995, pp. 167–168.

[FOOTNOTEStrong1995151-133] 1 2 Strong 1995, p. 151.

[FOOTNOTEThapar196123-134] 1 2 3 Thapar 1961, p. 23.

[FOOTNOTEThapar196122-135] Thapar 1961, p. 22.

[FOOTNOTEThapar196124-136] 1 2 Thapar 1961, p. 24.

[FOOTNOTEThapar196123–24-137] 1 2 Thapar 1961, pp. 23–24.

[FOOTNOTEGombrich19951-138] 1 2 3 4 Gombrich 1995, p. 1.

[FOOTNOTEStrong198915-139] Strong 1989, p. 15.

[FOOTNOTEStrong1995142-140] 1 2 Strong 1995, p. 142.

[FOOTNOTELahiri2015134-141] Lahiri 2015, p. 134.

[FOOTNOTEGuruge199543–44-142] Guruge 1995, pp. 43–44.

[FOOTNOTEGombrich19953-143] 1 2 3 4 5 Gombrich 1995, p. 3.

[FOOTNOTEThapar199519–20-144] Thapar 1995, pp. 19–20.

[FOOTNOTEGuruge199544-145] 1 2 Guruge 1995, p. 44.

[FOOTNOTELahiri2015157-146] Lahiri 2015, p. 157.

[Harle1994p24-147] James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. ص. 24–25. ISBN 978-0-300-06217-5.

[FOOTNOTEStrong19893–4-148] 1 2 3 Strong 1989, pp. 3–4.

[FOOTNOTEStrong19894-149] 1 2 3 4 5 6 Strong 1989, p. 4.

[FOOTNOTESingh2012131-150] 1 2 Singh 2012, p. 131.

[FOOTNOTEThapar199531-151] Thapar 1995, p. 31.

[FOOTNOTEStrong19895-152] Strong 1989, p. 5.

[FOOTNOTEStrong19896–9-153] Strong 1989, pp. 6–9.

[FOOTNOTEStrong19899–10-154] Strong 1989, pp. 9–10.

[FOOTNOTEFitzgerald2004120-155] Fitzgerald 2004, p. 120.

[FOOTNOTESimoons1994108-156] Simoons 1994, p. 108.

[FOOTNOTEBhandarkarBhandarkar2000314–315-157] 1 2 Bhandarkar & Bhandarkar 2000, pp. 314–315.

[FOOTNOTEDhammika1994-158] Dhammika 1994.

[FOOTNOTEDraperMeyerMcCoubrey199844-159] Draper, Meyer & McCoubrey 1998, p. 44.

[FOOTNOTEPhelps2007-160] Phelps 2007.

[FOOTNOTEElverskog202056-161] Elverskog 2020, p. 56.

[FOOTNOTEFisher201872-162] Fisher 2018, p. 72.

[FOOTNOTEKosmin201457-163] Kosmin 2014, p. 57.

[ME368-164] Thomas Mc Evilly, The shape of ancient thought, Allworth Press, New York, 2002, p. 368

[Hinuber2012-165] 1 2 Oskar von Hinüber (2010). "Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka?". Journal of the American Oriental Society (Freiburg) 130 (2): 262–265. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262.

[Danielou-166] A Brief History of India, Alain Daniélou, Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91

[167] The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika آرڪائيو ڪيا ويا 10 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[168] "Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21". اصل نسخو مان 28 July 2013 تي محفوظ ڪيل.

[169] Preus, Anthony (2015). Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy. Rowman & Littlefield Publishers. ص. 184. ISBN 978-1-4422-4639-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2017 تي حاصل ڪيل.

[plgotw-170] Full text of the Mahavamsa Click chapter XII آرڪائيو ڪيا ويا 5 September 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[171] The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh p.18 آرڪائيو ڪيا ويا 29 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[172] De la Croix, Horst; Tansey, Richard G.; Kirkpatrick, Diane (1991). Gardner's Art Through the Ages (9th ڇاپو). Thomson/Wadsworth. ص. 428. ISBN 0-15-503769-2.

[FOOTNOTEStrong1995146-173] Strong 1995, p. 146.

[FOOTNOTEStrong1995147-174] 1 2 Strong 1995, p. 147.

[FOOTNOTEStrong1995163-175] Strong 1995, p. 163.

[FOOTNOTEStrong1995163-165-176] Strong 1995, p. 163-165.

[FOOTNOTEStrong1995152-177] 1 2 Strong 1995, p. 152.

[FOOTNOTEStrong1995152–153-178] Strong 1995, pp. 152–153.

[FOOTNOTEStrong1995153-179] Strong 1995, p. 153.

[FOOTNOTEStrong1995165-180] Strong 1995, p. 165.

[FOOTNOTEKosmin201436-181] Kosmin 2014, p. 36.

[FOOTNOTEStrong198918-182] Strong 1989, p. 18.

[183] Strong, John (2007). Relics of the Buddha. Motilal Banarsidass Publishers. ص. 149. ISBN 978-81-208-3139-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Stone-184] 1 2 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21 آرڪائيو ڪيا ويا 29 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[185] Kleiner, Fred S. (5 January 2009). Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14. Cengage Learning. ISBN 9780495573678. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2017 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEMookerji199596-186] Mookerji 1995, p. 96.

[187] "Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 آرڪائيو ڪيا ويا 26 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[PO-188] 1 2 3 Olivelle, Patrick (9 January 2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King (انگريزي ۾). Yale University Press. ص. 61-62. ISBN 978-0-300-27000-6.

[FOOTNOTESalomon199818–24-189] Salomon 1998, pp. 18–24.

[FOOTNOTESalomon199819–21_with_footnotes-190] Salomon 1998, pp. 19–21 with footnotes.

[FOOTNOTEAnnette_WilkeOliver_Moebus2011194_with_footnote_421-191] Annette Wilke & Oliver Moebus 2011, p. 194 with footnote 421.

[192] Reference: India: The Ancient Past p. 113, Burjor Avari, Routledge, ISBN 0-415-35615-6

[Irwin_1973_706–720-193] 1 2 Irwin, John (1973). "'Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence". The Burlington Magazine 115 (848): 706–720. https://www.jstor.org/stable/877526.

[FOOTNOTESingh2012-194] 1 2 Singh 2012.

[FOOTNOTELahiri2015120–121-195] 1 2 Lahiri 2015, pp. 120–121.

[FOOTNOTEThapar19617-196] 1 2 Thapar 1961, p. 7.

[FOOTNOTESingh2012132-197] 1 2 3 4 5 Singh 2012, p. 132.

[FOOTNOTELahiri2015126-198] Lahiri 2015, p. 126.

[FOOTNOTEThapar19616-199] 1 2 Thapar 1961, p. 6.

[FOOTNOTELahiri2015143-200] 1 2 Lahiri 2015, p. 143.

[FOOTNOTEThapar199523-201] Thapar 1995, p. 23.

[FOOTNOTELahiri2015143–157-202] Lahiri 2015, pp. 143–157.

[FOOTNOTELahiri2015127-203] 1 2 Lahiri 2015, p. 127.

[FOOTNOTELahiri2015133-204] Lahiri 2015, p. 133.

[205] Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 آرڪائيو ڪيا ويا 15 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[206] Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 آرڪائيو ڪيا ويا 24 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[207] Mitchiner, Michael (1978). Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650. Hawkins Publications. ص. 544. ISBN 978-0-9041731-6-1.

[FOOTNOTEThapar19615–8-208] Thapar 1961, pp. 5–8.

[FOOTNOTEStrong1995141-209] Strong 1995, p. 141.

[FOOTNOTEThapar19618-210] 1 2 Thapar 1961, p. 8.

[FOOTNOTEThapar19617–8-211] Thapar 1961, pp. 7–8.

[FOOTNOTESingh2008331–332-212] Singh 2008, pp. 331–332.

[FOOTNOTEThapar19618–9-213] Thapar 1961, pp. 8–9.

[FOOTNOTEStrong198912-214] Strong 1989, p. 12.

[FOOTNOTEStrong1995152–154-215] Strong 1995, pp. 152–154.

[FOOTNOTEStrong1995154–157-216] Strong 1995, pp. 154–157.

[FOOTNOTEThapar196111-217] Thapar 1961, p. 11.

[FOOTNOTEThapar199515-218] Thapar 1995, p. 15.

[FOOTNOTEGuruge1995b185–188-219] Guruge 1995b, pp. 185–188.

[FOOTNOTEAllen2012168-220] Allen 2012, p. 168.

[CSH-221] The Cambridge Shorter History of India (انگريزي ۾). CUP Archive. ص. 42. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2018 تي حاصل ڪيل.

[222] Gupta, Subhadra Sen (2009). Ashoka (انگريزي ۾). Penguin UK. ص. 13. ISBN 9788184758078. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2018 تي حاصل ڪيل.

[223] Sen, Amartya (Summer 1998). "Universal Truths and the Westernizing Illusion". Harvard International Review 20 (3): 40–43.

[224] Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, Buddhist Religions, fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.

[VenSDhammika_1993-225] The Edicts of King Ashoka آرڪائيو ڪيا ويا 28 March 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. ISBN 955-24-0104-6. Retrieved 21 February 2009

[CIB226-226] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Beckwith, Christopher I. (2017). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (انگريزي ۾). Princeton University Press. ص. 226–250. ISBN 978-0-691-17632-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2020 تي حاصل ڪيل.

[227] Bopearachchi, Osmund (2016). "Review of C.I. Beckwith, Greek Buddha". Ancient West & East 15: 341-342. https://www.academia.edu/30812686. Retrieved 4 September 2019.

[228] Bronkhorst, Johannes (2016). How the Brahmins Won. Brill. ص. 483–489. doi:10.1163/9789004315518_016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[229] Olivelle, Patrick (2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King. Yale University Press. ص. xxviii. ISBN 978-0-300-27000-6.

[FOOTNOTESingh2012131,_143-230] Singh 2012, p. 131, 143.

[silent-231] 1 2 R. K. Verma (2000). Filmography: Silent Cinema, 1913-1934. M. Verma. ص. 150. ISBN 978-81-7525-224-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.

[encyc-232] 1 2 Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen (10 July 2014). Encyclopedia of Indian Cinema. Taylor & Francis. ص. 43. ISBN 978-1-135-94325-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2021 تي حاصل ڪيل.

[233] Jefferson, Margo (27 October 2000). "Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2018 تي حاصل ڪيل.

[ba-234] Renouf, Renee (December 2000). "Review: Uttarpriyadarshi". Balletco. اصل نسخو مان 5 February 2012 تي محفوظ ڪيل.

[235] "'Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher". 19 آگسٽ 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 آگسٽ 2016 تي محفوظ ڪيل.

[Ashok-236] Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok'

[237] Oloman, Jordan (August 26, 2024). "Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula". Polygon. August 27, 2024 تي حاصل ڪيل.

[4] اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.

[1]

[2]

[3]

[note 1]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]