اسلام ۾ خدا
اسلام ۾ خدا (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت آھي. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ آھي) ۽ وحدت الوجودي (monistic) بيان ڪيو وڃي ٿو.
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.
عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، "تشبيه" (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ "تجسيم" (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي "تنزيھ" (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ" واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي "تعطيل" چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، "بادشاهه" (الملڪ) ۽ "آقا" (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو "الحي" (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.