ارتقائي نفسيات

سانچو:Psychology sidebar

ارتقائي نفسيات (Evolutionary psychology) نفسيات ۾ هڪ نظرياتي طريقو آهي جيڪو انساني سوچ (cognition) ۽ رويي کي جديد ارتقائي نقطه نظر کان پرکي ٿو.^[1] هي علم انهن نفسياتي ترتيبن (adaptations) کي سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جيڪي اسان جي ابن ڏاڏن جي دور ۾ پيدا ٿيندڙ مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيون. هن فريم ورڪ ۾، نفسياتي خاصيتون يا ته قدرتي چونڊ (natural selection) ۽ جنسي چونڊ جو نتيجو آهن، يا وري ٻين ارتقائي خاصيتون جا ثانوي نتيجا آهن.^[2]

جنهن طرح ارتقائي حياتيات ۾ جسماني عضون جهڙوڪ دل، ڦڦڙن ۽ جيري کي مخصوص مسئلن (مثال طور رت پمپ ڪرڻ يا زهر ختم ڪرڻ) لاءِ ارتقا يافته سمجهيو ويندو آهي، ارتقائي نفسيات دان مڃين ٿا ته انساني ذهن پڻ مختلف 'ماڊيولز' تي ٻڌل آهي جيڪي مخصوص مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ٺهيل آهن.^[3]== دائرو (Scope) ==

اصول (Principles)

ارتقائي نفسيات جو بنيادي مفروضو اهو آهي ته انساني دماغ هڪ معلوماتي پروسيسنگ ڊوائيس آهي جيڪو قدرتي چونڊ ذريعي هزارين سالن ۾ تيار ٿيو آهي. هن جو مقصد نفسيات کي حياتيات جي هڪ شاخ طور سمجهڻ آهي.^[4] نڪولااس ٽنبرجن (Nikolaas Tinbergen) جا چار سوال هن علم جي وضاحت ۾ مدد ڪن ٿا. ارتقائي نفسيات بنيادي طور تي "ڇو؟" (Why?) واري سوال تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن ته روايتي نفسيات "ڪيئن؟" (How?) تي ڌيان ڏئي ٿي.^[5]

		تسلسل بمقابله جامد تناظر
		تاريخي/ترقياتي	موجوده شڪل
ڪيئن بمقابله ڇو وارا سوال	قريبي (Proximate)	Ontogeny: فردن ۾ ڊي اين اي کان موجوده شڪل تائين تبديليون.	ميڪانيزم: عضون جي ڪم ڪرڻ جا ميڪانياتي طريقا.
ڪيئن بمقابله ڇو وارا سوال	ارتقائي (Evolutionary)	Phylogeny: نسلن ۾ ڪيترن ئي نسلن دوران ٿيندڙ تبديليون.	Adaptation: اهي خاصيتون جيڪي بقا يا نسل وڌائڻ جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ پيدا ٿيون.

بنيادي مفروضا

دماغ هڪ معلومات پروسيس ڪرڻ وارو اوزار آهي.
دماغ جا ارتقائي طريقا قدرتي ۽ جنسي چونڊ ذريعي گهڙيا ويا آهن.
مختلف اعصابي ميڪانيزم ماضيءَ جي مخصوص مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ مخصوص آهن.^[3]
جديد انسانن وٽ 'پٿر جي دور' جا ذهن آهن، جيڪي قديم دور جي مسئلن لاءِ تيار ٿيا هئا.^[6]

تاريخ (History)

ارتقائي نفسيات جون پاڙون چارلس ڊارون جي قدرتي چونڊ واري نظريي ۾ آهن.^[7] ڊارون اڳڪٿي ڪئي هئي ته مستقبل ۾ نفسيات هڪ نئين ارتقائي بنياد تي بيٺل هوندي. هن پنهنجي ڪتابن The Descent of Man (1871) ۽ The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872) ۾ انساني عقل، جنسي رويي، ۽ جذباتي اظهار جي ارتقائي بنيادن تي بحث ڪيو.

ويهين صديءَ ۾، وليم جيمس، سگمنڊ فرائيڊ، ۽ بعد ۾ ڪونراڊ لورينز جهڙن ماهرن ڊارون جي خيالن کي اڳتي وڌايو. 1975ع ۾ اي او ولسن (E.O. Wilson) پنهنجي ڪتاب Sociobiology ذريعي ارتقائي نظريي ۽ سماجي رويي کي پاڻ ۾ ملايو.

حوالا

↑ Longe, Jacqueline L. (2016). The Gale Encyclopedia of Psychology.
↑ Buss, David M. (2019). Evolutionary psychology: the new science of the mind.
1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cosmides
↑ Tooby, John; Cosmides, Leda (2005). The Handbook of Evolutionary Psychology.
↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Gaulin-Steven-J-C-2003-pp.1-24
↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cognitionandculture.net
↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Psychology

[1] Longe, Jacqueline L. (2016). The Gale Encyclopedia of Psychology.

[2] Buss, David M. (2019). Evolutionary psychology: the new science of the mind.

[Cosmides-3] 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cosmides

[Tooby_Cosmides_2005-4] Tooby, John; Cosmides, Leda (2005). The Handbook of Evolutionary Psychology.

[Gaulin-Steven-J-C-2003-pp.1-24-5] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Gaulin-Steven-J-C-2003-pp.1-24

[cognitionandculture.net-6] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cognitionandculture.net

[Psychology-7] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Psychology

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]