ادراڪ

ادراڪ (Cognition) مان مراد اهي ذهني عمل آهن جن جو تعلق علم ۽ معلومات سان هوندو آهي. هن ۾ اهي سموريون نفسياتي سرگرميون اچي وڃن ٿيون جن جي ذريعي معلومات حاصل ڪئي ويندي آهي، ذخيرو ڪئي ويندي آهي، ٻيهر ياد ڪئي ويندي آهي يا ان کي استعمال ۾ آندو ويندو آهي. ادراڪ اسان جي ذهني زندگي جو هڪ اهم حصو آهي، جيڪو انسان کي دنيا کي سمجهڻ ۽ ان سان لهه وچڙ ۾ اچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. ادراڪي عملن کي عام طور تي انهن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:

• مشاهدو (Perception): حسي معلومات کي ترتيب ڏيڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ.
• توجھ (Attention): غير ضروري شين کي نظرانداز ڪري خاص معلومات تي ڌيان ڏيڻ.
• يادداشت (Memory): معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ضرورت مهل ياد ڪرڻ جي صلاحيت.
• سوچ (Thinking): جنهن ۾ خيالن، تصورن ۽ ذهني نقشن کي پرکڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ شامل آهي. هن ۾ منطقي دليل، مسئلن جو حل ۽ فيصلي سازي شامل آهن.
• ٻولي (Language): ٻولي سکڻ، سمجهڻ ۽ ڳالهائڻ جا عمل.
• ادراڪ جو ادراڪ (Metacognition): پنهنجي ئي ذهني عملن جي نگراني ۽ انهن کي منظم ڪرڻ جو علم.

محقق ادراڪ جي فطرت بابت مختلف نظرين تي بحث ڪن ٿا. ڪلاسڪل ڪمپيوٽيشنلزم (computationalism) جو خيال آهي ته ذهني عمل بلڪل ائين ڪم ڪن ٿا جهڙوڪ ڪمپيوٽر جا الگورٿم. جڏهن ته ڪنيڪشنزم (connectionism) ذهن کي هڪ پيچيده نيٽ ورڪ طور ڏسي ٿو.

ڪيترائي شعبا ادراڪ جو اڀياس ڪن ٿا، جن ۾ نفسيات، نيورو سائنس ۽ ادراڪي سائنس شامل آهن. جيتوڻيڪ ادراڪي تحقيق جو گهڻو مرڪز انسان آهن، پر هن ۾ جانورن جو ادراڪ ۽ مصنوعي ذهانت (AI) پڻ شامل آهن. ادراڪ جي مطالعي جون پاڙون قديم تاريخ ۾ ملن ٿيون، پر 1950ع واري ڏهاڪي جي "ادراڪي انقلاب" (cognitive revolution) کانپوءِ ان کي وڌيڪ اهميت ملي.

وصف

ادراڪ مان مراد اهي ذهني عمل آهن جيڪي علم سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ معلومات حاصل ڪرڻ، ان کي تبديل ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ استعمال ڪرڻ شامل آهي. مثال طور، جڏهن توهان ڪو مضمون پڙهو ٿا، ته توهان جا حواس اکرن کي ڏسن ٿا (حسي معلومات)، توهان جو ذهن اڳواٽ موجود ٻوليءَ جي ڄاڻ کي ياد ڪري ٿو ته جيئن معنيٰ سمجهي سگهجي، ۽ پوءِ ان معلومات کي نون خيالن سان جوڙي ياداشت طور محفوظ ڪري ٿو. سوچڻ (Thought) ادراڪ جو هڪ اعليٰ نمونو آهي. جيتوڻيڪ بحث آهي ته ڇا جذبات (emotions) ادراڪ جو حصو آهن يا نه، پر نفسيات جا ڪيترائي ماهر سمجهن ٿا ته لڳ ڀڳ تمام ذهني مظهر ادراڪ ئي آهن. لفظ "Cognition" جي لغوي پاڙ لاطيني ٻوليءَ جي لفظ "cognoscere" مان آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڄاڻڻ يا تحقيق ڪرڻ".

ادراڪي عملن جا قسم

ادراڪي عملن کي اڪثر بنيادي عملن (جهڙوڪ مشاهدو ۽ حافظو) ۽ اعليٰ درجي جي عملن (جهڙوڪ سوچڻ) ۾ ورهايو ويندو آهي.

مشاهدو ۽ توجھ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو Perception ۽ توجھ

مشاهدي (Perception) ۽ حافظي (Memory) سان لاڳاپيل ادراڪي عملن جو هڪ سادو ماڊل

مشاهدو يا Perception دنيا جي باري ۾ حسي معلومات جي ترتيب ۽ تشريح آهي. اهو عمل روشني يا آواز جهڙن محرڪن (stimuli) سان شروع ٿئي ٿو، جيڪي حسي عضون ذريعي دماغ تائين بجليءَ جي سگنلن جي صورت ۾ پهچن ٿا. دماغ انهن سگنلن کي پرکي هڪ مڪمل تجربو تيار ڪندو آهي.

توجھ (Attention) جو ڪم ذهني وسيلن کي ڪنهن خاص شيءِ تي مرڪوز ڪرڻ آهي. مثال طور، هڪ گوڙ واري محفل ۾ ڪنهن هڪ ماڻهو جي ڳالهه ٻڌڻ (cocktail party effect) توجھ جو ئي ڪمال آهي.

حافظو ۽ سکيا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يادداشت ۽ سکڻ

حافظو يا ياداشت (Memory) معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ضرورت مهل استعمال ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ان جا ٽي مرحلا آهن: معلومات جو داخل ٿيڻ (Input)، ذخيرو ٿيڻ (Storage) ۽ ٻاهر نڪرڻ يا ياد اچڻ (Output).

• ڪم ڪندڙ حافظو (Working memory): معلومات کي عارضي طور تي محفوظ ڪرڻ ته جيئن ان تي ڪم ڪري سگهجي (مثال طور ذهني حساب ڪتاب دوران انگن کي ياد رکڻ).
• ڊگهي مدي وارو حافظو (Long-term memory): معلومات کي گهڻي وقت لاءِ محفوظ ڪرڻ. هن جا وري قسم آهن:
• واقعاتي حافظو (Episodic memory): ذاتي تجربا ۽ واقعا ياد رکڻ.
• معنيٰ وارو حافظو (Semantic memory): عام ڄاڻ ۽ حقيقتون ياد رکڻ (جهڙوڪ هي ڄاڻڻ ته پاڻي 0°C تي ڄمي ٿو).
• عملي حافظو (Procedural memory): مهارتون ياد رکڻ (جهڙوڪ سائيڪل هلائڻ يا ٽائپنگ ڪرڻ).

سوچڻ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سوچ

سوچڻ (Thinking) هڪ ذهني سرگرمي آهي جنهن ۾ تصورن ۽ ذهني نمائندن کي پرکيو ويندو آهي. هن ۾ منطقي دليل (reasoning)، مسئلن جو حل (problem solving) ۽ فيصلي سازي شامل آهن. منطقي دليل جا ٻه مکيه قسم آهن:

• استخراجي دليل (Deductive reasoning): جنهن ۾ نتيجو لازمي طور تي صحيح هوندو آهي جيڪڏهن بنياد صحيح هجي (مثال: سڀ انسان فاني آهن، سقراط انسان آهي، تنهنڪري سقراط فاني آهي).
• استقرائي دليل (Inductive reasoning): عام مشاهدن مان ڪو عام قانون جوڙڻ (مثال: ڪيترن ئي ڪانگن کي ڪارو ڏسي اهو نتيجو ڪڍڻ ته سڀ ڪانگا ڪارا آهن).