مواد ڏانھن هلو

ادارو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

هڪ ادارو (institution) قاعدن ۽ سماجي قدرن جو هڪ انساني بنايل ڍانچو آهي جيڪو سماجي رويي کي شڪل ڏئي ٿو ۽ ان کي محدود ڪري ٿو.[1][2][3][4] ادارن جي تمام تعريفن ۾ عام طور تي اهو شامل هوندو آهي ته انهن ۾ تسلسل ۽ استحڪام جو هڪ سطح موجود هجي.[5] قانون، ضابطا، سماجي روايتون ۽ رسمون سڀ ادارن جا مثال آهن.[6] ادارا پنهنجي رسمي (formal) ۽ غير رسمي (informal) هجڻ جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهن ٿا.[7][8] ادارا سماج ۾ ڪمن کي سرانجام ڏيڻ جي علم جو وڏو ذخيرو رکندا آهن ۽ انهن کي سماجي سائنس ۾ اوترو ئي اهم قرار ڏنو ويو آهي جيتري اهميت قدرتي سائنسن ۾ نظرين (theories) کي حاصل آهي.[9]

ادارو سماجي سائنسن جهڙوڪ سیاسي سائنس، انسانيات، معاشيات، ۽ سماجيات ۾ مطالعو جو بنيادي موضوع آهي (جنهن کي ايميل ڊرڪائيم "ادارن، انهن جي پيدائش ۽ انهن جي ڪم ڪرڻ جي سائنس" طور بيان ڪيو آهي).[10] بنيادي ادارا اهڙا هوندا آهن جهڙوڪ خاندان يا پيسا، جيڪي ايترا وسيع آهن جو انهن ۾ لاڳاپيل ادارن جا ڪيترائي مجموعا اچي وڃن ٿا. تاريخدان سياسي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور ادارن جي قيام، واڌ ويجهه، زوال ۽ ترقي جو مطالعو ڪندا آهن.

وصف

[سنواريو]

اصطلاح ادارو (institution) جون ڪيتريون ئي وصفون آهن.[11] اهي وصفون رسمي نوعيت ۽ تنظيمي پيچيدگي جي مختلف سطحن تي ٻڌل هونديون آهن.[12] وسيع وصفن ۾ غير رسمي پر باقاعده عمل جهڙوڪ هٿ ملائڻ شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته تنگ وصفن ۾ رڳو اهي ادارا شامل هوندا آهن جيڪي انتهائي رسمي هوندا آهن (مثال طور جن جا قانون ۽ پيچيده تنظيمي ڍانچا هجن).

وولف گينگ اسٽريڪ ۽ ڪيٿلين ٿيلن جي مطابق، ادارا عام معنيٰ ۾ "سماجي نظم جا بنيادي بلاڪ آهن: اهي سماجي طور تي منظور ٿيل، يعني اجتماعي طور تي لاڳو ڪيل اميدن جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪي مخصوص گروهن جي رويي يا ڪن سرگرمين جي ڪارڪردگي سان لاڳاپيل هجن."[13]

ڊگلس نارٿ دليل ڏئي ٿو ته ادارا "انساني طور تي تيار ڪيل پابنديون آهن جيڪي تعامل کي شڪل ڏين ٿيون".[14] ان جي مطابق، اهي معاشي ڪارڪردگي جا اهم فيصلا ڪندڙ آهن، جن جو مٽاسٽا ۽ پيداوار جي قيمتن تي گهرو اثر پوي ٿو. ڊيرون ايسيموگلو ۽ جيمس اي رابنسن به نارٿ جي تجزيي سان اتفاق ڪن ٿا. اهي لکن ٿا ته ادارا معاشي ترقي جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا ڇاڪاڻ ته معاشي ادارا سيڙپڪاري جي موقعن ۽ رڪاوٽن جو تعين ڪندا آهن.[15] وڌيڪ جمهوريت شامل ڪندڙ ادارن جي طرف وٺي وڃي سگهي ٿي.[16]

رابرٽ ڪيوهين ادارن کي "قاعدن جي مستقل ۽ ڳنڍيل سيٽن (رسمي يا غير رسمي) طور بيان ڪيو جيڪو رويي جي ڪردار کي مقرر ڪن ٿا، سرگرمين کي محدود ڪن ٿا، ۽ اميدن کي شڪل ڏين ٿا."[7]

مثال

[سنواريو]

ادارن جي مثالن ۾ شامل آهن:

  • خاندان: خاندان ٻار جي زندگي جو مرڪز هوندو آهي. خاندان ٻارن کي ثقافتي قدر، پنهنجي بابت ۽ ٻين بابت رويو سيکاريندو آهي. ٻار تمام ننڍي عمر ۾ طبقاتي فرق کان باخبر ٿي ويندا آهن.[17]
  • مذهب: مذهب هڪ نسلي يا ثقافتي درجي وانگر هوندو آهي، جيڪو فردن کي مذهبي وابستگي سان ڳنڍي رکندو آهي. والدين جي مذهبي شموليت ٻار جي مذهبي سماجيات (socialization) جو سڀ کان بااثر حصو هوندو آهي.[18]
  • هم عمر ٽوليون (Peer groups): هي هڪ اهڙو سماجي گروپ آهي جنهن جي ميمبرن جا مفاد، سماجي حيثيت ۽ عمر هڪجهڙي هوندي آهي. هتي ٻار والدين جي نگراني کان آزاد ٿي پنهنجا لاڳاپا قائم ڪرڻ سيکاريندا آهن.[19]
  • معاشي نظام: معاشي نظام استعمال جي قابل قبول متبادلن، استعمال جي سماجي قدرن، ۽ غالب قدرن جي قيام جو تعين ڪندا آهن.[20]
  • قانوني نظام: ٻارن تي والدين ۽ ساٿين ٻنهي طرفان گروپ يا برادري جي خاص قانونن يا قدرن جي اطاعت لاءِ دٻاءُ هوندو آهي. والدين جو قانوني نظام بابت رويو ٻارن جي نظرين تي اثر انداز ٿيندو آهي.[21]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ North, Douglass C. (1991). "Institutions" (en ۾). Journal of Economic Perspectives 5 (1): 97–112. doi:10.1257/jep.5.1.97. ISSN 0895-3309. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.5.1.97.
  2. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :4
  3. ↑ Caporaso, James A.; Jupille, Joseph, مرتب (2022), "Introduction: Theories of Institutions", Theories of Institutions, Cambridge University Press, ص. 1–15, doi:10.1017/9781139034142.001, ISBN 978-0-521-87929-3{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  4. ↑ "Social Institutions". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2014. 30 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :5
  6. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :6
  7. 1 2 Keohane, Robert O. (1988). "International Institutions: Two Approaches". International Studies Quarterly 32 (4): 379–396. doi:10.2307/2600589. ISSN 0020-8833. https://www.jstor.org/stable/2600589.
  8. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :2
  9. ↑ Alexander, Titus (2025) Social models as dynamic theories: how to improve the impact of social and political sciences Front. Polit. Sci., 01 May 2025, Vol. 6 - 2024, https://doi.org/10.3389/fpos.2024.1443388, accessed 20 Oct. 2025
  10. ↑ Durkheim, Émile [1895] The Rules of Sociological Method 8th edition, trans. Sarah A. Solovay and John M. Mueller, ed. George E. G. Catlin (1938, 1964 edition), p. 45
  11. ↑ Caporaso, James A.; Jupille, Joseph, مرتب (2022), "Definitions of Institutions", Theories of Institutions, Cambridge University Press, ص. 159–164, doi:10.1017/9781139034142.007, ISBN 978-0-521-87929-3, S2CID 245805736{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  12. ↑ Calvert, Randall (1995). "Rational Actors, Equilibrium and Social Institutions". Explaining Social Institutions: 58–60. https://www.researchgate.net/publication/247334096.
  13. ↑ Streeck, Wolfgang; Thelen, Kathleen Ann (2005) (en ۾). Beyond Continuity: Institutional Change in Advanced Political Economies. Oxford University Press. pp. 9–11. ISBN 978-0-19-928046-9. https://books.google.com/books?id=s16hvDNAytQC.
  14. ↑ North, Douglass (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. Cambridge University Press.
  15. ↑ Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth 1: 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574068405010063.
  16. ↑ Acemoğlu, Daron; Robinson, James A. (2016), Eloranta, Jari; Golson, Eric; Markevich, Andrei; Wolf, Nikolaus (مرتب), "Paths to Inclusive Political Institutions", Economic History of Warfare and State Formation (انگريزي ۾), Singapore: Springer, ص. 3–50, doi:10.1007/978-981-10-1605-9_1, ISBN 978-981-10-1605-9, 2025-08-30 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  17. ↑ Macionis, John J., and Linda M. Gerber. Sociology. Toronto: Pearson Canada, 2011. p. 116.
  18. ↑ Vaidyanathan, B (2011). "Religious resources or differential returns? early religious socialization and declining attendance in emerging adulthood". Journal for the Scientific Study of Religion 50 (2): 366–87. doi:10.1111/j.1468-5906.2011.01573.x. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01589712/file/article.pdf.
  19. ↑ Macionis, John J., and Linda M. Gerber. Sociology. Toronto: Pearson Canada, 2011. p. 113.
  20. ↑ Denhart, R. B.; Jeffress, P. W. (1971). "Social learning and economic behavior: The process of economic socialization". American Journal of Economics and Sociology 30 (2): 113–25. doi:10.1111/j.1536-7150.1971.tb02952.x.
  21. ↑ Arnett, J. J. (1995). "Broad and narrow socialization: The family in the context of a cultural theory". Journal of Marriage and Family 57 (3): 617–28. doi:10.2307/353917.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ادارو&oldid=364723" تان ورتل