مواد ڏانھن هلو

آئرا

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(آنورا کان چوريل)
آئرا
ٻوٽي جي تصوير
ٻوٽي جو ميوو
سائنسي درجا بندي
ڪنگڊم: ٻوٽو
(unranked): اينجيوسپرمس
(unranked): ايوڊيڪاٽس
(unranked): روسڊس
ترتيب: مالپيگھيئاليز
خاندان: فلانٿاشياء
Tribe: فلانٿيياء
Subtribe: فلائيگيئن
نسل: فلانٿس
جنس: پي.ايمبليڪا
حياتياتي نالو
فلانٿس ايمبليڪا
ايل.[1]
هم معنيٰ[2]
  • Cicca emblica (سِڪا ايمبليڪا) (ايل.) Kurz
  • Diasperus emblica (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) (ايل.) Kuntze
  • Dichelactina nodicaulis (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) Hance
  • Emblica arborea (ايمبليڪا آربوريا) Raf.
  • Emblica officinalis (ايمبليڪا آفيسينالس) Gaertn.
  • Phyllanthus glomeratus (فائلينٿس گلوميريٽس) Roxb. ex Wall. nom. inval.
  • Phyllanthus mairei (فائلينٿس مائريئي) H.Lév.
  • Phyllanthus mimosifolius (فائلينٿس ميموسيفوليئس) Salisb.
  • Phyllanthus taxifolius (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) D.Don

آنورا(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا.

نوجوان پنن ۽ گلن جي ڪلين سان گڏ ميوو

هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.[3]

اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ سنڌ ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.[4]

بيان

[سنواريو]

هي ننڍي کان وچولي قد جو وڻ آهي، جيڪو عام طور تي 1–8 metres (3+1⁄2–26 feet) اوچائي تائين وڌي ٿو. ان جي ڇوڏي چِٽيدار هوندي آهي. ٽاريون سنهڙن وارن سان ڍڪيل (نه گنجيون) هونديون آهن، جن جي ڊيگهه عام طور 10–20 centimetres (4–8 inches) هوندي آهي، ۽ گهڻو ڪري پن ڇڻندڙ هونديون آهن. گل اچڻ جو مکيه موسم مارچ کان اپريل تائين هوندو آهي. قلم لڳل وڻ 3–4 سالن ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته ٻج مان پوکيل وڻن کي گل اچڻ ۾ 7–10 سال لڳي سگهن ٿا. پن سادا، لڳ ڀڳ بي ڏانڊي وارا (سبسيسائل) ۽ ٽارين تي ويجها لڳل هوندا آهن. انهن جو رنگ هلڪو سائو هوندو آهي ۽ شڪل ۾ پنري پنن جهڙا لڳندا آهن. گلن جو رنگ سائي مائل پيلو هوندو آهي.

ميوو لڳ ڀڳ گول، هلڪي سائي مائل پيلي رنگ جو، هموار ۽ سخت ظاهر وارو هوندو آهي، جنهن تي ڇهه ڊگها عمودي نشان يا کاهون هونديون آهن. ميوي جو قطر وڌ ۾ وڌ 26 millimetres (1 in) تائين هوندو آهي. جهنگلي وڻن جو هڪ ميوو لڳ ڀڳ 5.5 grams (0.2 ounces) وزن رکي ٿو، جڏهن ته پوکيل وڻن جا ميوا سراسري طور 28.4 g (1 oz) کان 56 g (2 oz) تائين هوندا آهن.[5]

ڪيميائي جزا

[سنواريو]

هن جي ميوي ۾ ايسڪاربڪ تيزاب (وٽامن سي) جي وڏي مقدار موجود هوندي آهي.[6] ميوي جو ذائقو کٽو ۽ ڪسارو هوندو آهي، جيڪو ممڪن آهي ته ايلاجي ٽينن جي وڏي مقدار سبب هجي.[7] انهن ۾ ايمبليڪينن اي (37٪)، ايمبليڪينن بي (33٪)، پونيگلوڪونن (12٪) ۽ پيڊنڪولاگن (14٪) شامل آهن.[8]

ايمبليڪ ۾ پونيڪافولين، فائلينيمبلينن اي، فائلينيمبلين ۽ ٻيا پولي فينول پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ فليوونائيڊ، ڪيمپفيرول، ايلاجڪ تيزاب ۽ گيلڪ تيزاب شامل آهن.[7][9]

استعمال

[سنواريو]

سرءُ جي موسم ۾ ميوو پچڻ کان پوءِ، وڻ جي مٿين ٽارين تي لڳل ٻير هٿ سان چونڊيا ويندا آهن. هن ميوي جو ذائقو کٽو، ڪسارو ۽ ڪَسَ وارو هوندو آهي، جڏهن ته ان ۾ ريشيدار مادو پڻ گهڻو هوندو آهي.

کاڌي ۾ استعمال

[سنواريو]

ايمبليڪ جو ميوو ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو. ڏکڻ ايشيا ۾ هن ميوي جو اچار لوڻ، تيل ۽ مصالحن سان ٺاهيو ويندو آهي. هي دال سميت ڪيترن ئي کاڌن ۾ جزو طور استعمال ٿيندو آهي. ان مان آملي جو مربو پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻيرن کي کنڊ جي شربت ۾ اوتري دير تائين پسائي ٺاهيو ويندو آهي، جيستائين اهي مٺاڻ وانگر شفاف ۽ مٺا ٿي وڃن. روايتي طور اهو کاڌي کان پوءِ کائبو آهي.[حوالو گهربل]

انڊونيشيا جي سوماترا ٻيٽ جي باٽڪ علائقي ۾ هن وڻ جي اندرين ڇوڏي روايتي مڇيءَ جي سوپ هولاٽ ۾ ڪَسَ وارو ۽ هلڪو ڪوڙو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.[10]

روايتي طب

[سنواريو]

آيور ويد ۾ هن ٻوٽي جا تازا ۽ سڪايل ميوا عام طور ڪيترين ئي دوائن جي بنيادي جزو طور استعمال ڪيا ويندا آهن.[7][11]

ثقافت ۾

[سنواريو]

ٻُڌ ڌرم جي روايتن ۾ ايمبليڪ جي ميوي جا ڪيترائي حوالا ملن ٿا. شتاپنچاشتڪ (Śatapañcāśatka) ۾ ٻڌ جي علم کي هڪ شاعراڻي تشبيهه سان بيان ڪيو ويو آهي: "اي ڀڳوان! زماني جي هر دور ۾ سڀني قسمن جي واقعن جي پيدائش توهان جي ذهن جي دائري ۾ اهڙيءَ طرح آهي، جيئن هٿ جي تريءَ تي رکيل آمبلا جو ميوو."[12]

هندستان جي عظيم شهنشاهه اشوڪ طرفان سنگهه کي ڏنل آخري نذرانو ايمبليڪ جي ميوي جو اڌ حصو هو. هن واقعي جو ذڪر اشوڪاوادانا ۾ هنن لفظن سان ڪيو ويو آهي: "وڏي ڏاتار، انسانن جو سردار، نامور موريه اشوڪ، جمبودويپ جو حاڪم رهڻ کان پوءِ هاڻي رڳو اڌ مائروبيلن جي ميوي جو مالڪ رهجي ويو آهي."[13]

ٿيراوادا ٻڌ ڌرم موجب، هن ٻوٽي کي هڪ اهڙو وڻ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن هيٺ هڪويهون ٻُڌ، يعني فسا ٻڌ، ٻوڌي (روشن خيالي) حاصل ڪئي هئي.[14]

هندومت ۾ ايمبليڪ، جنهن کي سنسڪرت ۾ آمالڪا چيو وڃي ٿو، تريمورتي جي ٽنهي ديوتائن، برهما، وشنو ۽ شيو، لاءِ مقدس سمجهيو وڃي ٿو. هڪ ڏند ڪٿا موجب، هڪ مذهبي گڏجاڻي دوران وشنو جي گهرواري لڪشمي شيو جي پوڄا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي، جڏهن ته شيو جي گهرواري پاروتي وشنو جي پوڄا ڪرڻ گهري. هڪ ٻئي جي عقيدت کان متاثر ٿي، ٻنهي زمين تي ڳوڙها وهايا، جن مان پهريون ايمبليڪ جا وڻ اُڀريا.[15] آمالڪا ايڪادشي هندومت جو هڪ مذهبي ڏڻ آهي، جيڪو وشنو جي نالي سان ملهايو ويندو آهي ۽ جنهن ۾ ايمبليڪ جي وڻ جي پڻ پوڄا ڪئي ويندي آهي.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Phyllanthus emblica information from NPGS/GRIN". US Department of Agriculture. 2008-03-06 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "The Plant List: A Working List of All Plant Species". 14 July 2014 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
  4. ↑ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.
  5. ↑ Huxley. A. The New RHS Dictionary of Gardening. 1992. MacMillan Press. ISBN 0-333-47494-5.
  6. ↑ "Antioxidant and micronutrient potential of common fruits available in the Indian subcontinent". Int J Food Sci Nutr 58 (5): 341–349. Aug 2007. doi:10.1080/09637480701243905. PMID 17558726.
  7. 1 2 3 Dharmananda S (September 2003). "Emblic myrobalans (Amla)". Institute of Traditional Medicine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2005-09-01 تي محفوظ ڪيل. 2006-02-07 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Bhattacharya, A.; Chatterjee, A.; Ghosal, S.; Bhattacharya, S. K. (1999). "Antioxidant activity of active tannoid principles of Emblica officinalis (amla)". Indian Journal of Experimental Biology 37 (7): 676–680. PMID 10522157.
  9. ↑ Habib-ur-Rehman; Yasin KA; Choudhary MA (Jul 2007). "Studies on the chemical constituents of Phyllanthus emblica". Nat. Prod. Res. 21 (9): 775–781. doi:10.1080/14786410601124664. PMID 17763100.
  10. ↑ de Clercq, F. S. A. (1909). Nieuw Plantkundig Woordenboek voor Nederlandsch Indië. Amsterdam: J. H. de Bussy. ص. 303.
  11. ↑ Indian Ministry of Health and Family Planning. The Ayurvedic Formulary of India. Part I. 1st ed. Delhi, 1978.
  12. ↑ Chen, K. (1952). The Śatapañcāśatka of Mātrceta: Sanskrit Text, Tibetan translation and commentary, and Chinese translation. Edited by D. R. Shackleton Bailey, with an introduction, English translation and notes. Cambridge: The University Press, 1951. xi, 237 p. The Far Eastern Quarterly, 11(3), 408–410. سانچو:Doi.
  13. ↑ Strong, J. S. (1983). The Legend of King Ashoka. New York: Princeton University Press. p. 99.
  14. ↑ Buddha: His Life, His Teachings, His Order: Together with the History of the Buddhism, Manmatha Nath Dutt, Society for the Resuscitation of Indian Literature, 1901, p. 3
  15. ↑ Elgood, Heather (2000-04-01). Hinduism and the Religious Arts (انگريزي ۾). A&C Black. ص. 114. ISBN 978-0-304-70739-3.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آئرا&oldid=400708" تان ورتل