مواد ڏانھن هلو

آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو (Indigenous peoples of the Americas)
Distribution of Indigenous Peoples in the Americas.svg
آمريڪا جي کنڊ ۾ اصلوڪن رھاڪن جي موجوده ورڇ
ڪل آبادي
ت. 75 ملين
کنڊ جي ڪل آبادي جو 7.2% (2024)
نمايان آبادي وارا علائقا
 ميڪسيڪو 11,800,247 – 23,229,089 (2020) [1]
 گڏيل آمريڪي رياستون 9,666,058 (2020)[lower-alpha 1] [3]
 گوئٽي مالا 6,471,670 (2018) [4]
 پيرو 5,972,606 (2017)
 بوليويا 4,277,316 (2024) [5]
 چلي 2,176,393 (2017) [6]
 ڪولمبيا 1,905,617 (2018) [7]
 ڪينيڊا 1,807,250 (2021) [8]
 برازيل 1,693,535 (2022) [9]
 ارجنٽائن 1,306,730 (2022) [10]
 ايڪواڊور 1,301,887 (2022) [11]
 وينزويلا 724,592 (2011) [12]
 پاناما 698,114 (2023) [13]
 هنڊوراس 601,019 (2013) [14]
 نڪاراگوا 443,847 (2005) [15]
 يوروگائي 223,964 (2023) [16]
 پيراگوئي 140,039 (2022) [17]
 ڪوسٽاريڪا 104,143 (2011) [18]
 گيانا 78,492 (2012) [19]
 ايل سلواڊور 68,148 (2024) [20]
 گرين لينڊ 50,189 (2020) [21]
 بليز 36,507 (2010) [22]
 سورينام 20,344 (2012) [23]
 پورٽو ريڪو 19,839 (2010) [24]
French Guiana ~19,000 [25]
 سينٽ وينسينٽ ۽ گريناڊائنز 3,280 (2012) [26]
 ڊومينيڪا 2,576 (2011) [27]
 ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو 1,394 (2011) [28]
 سينٽ لوسيا 951 (2010) [29]
 انٽيگوا ۽ باربودا 327 (2011) [30]
 گريناڊا 162 (2011) [31]
ٻوليون

ڪيتريون ئي آمريڪي مقامي ٻوليون (موجوده ۽ قديم)
يورپي نوآبادياتي ٻوليون:
اسپيني · انگريزي · پرتگالي فرانسيسي · ڊينش · ڊچ · روسي (اڳ ۾ روسي الاسڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ)

مذھبَ

اڪثريت عيسائيت
(ڪيٿولڪزم · پروٽسٽنٽ ازم · ايسٽرن آرتھوڊوڪسي · نيٽو آمريڪن چرچ · نيو آمريڪن چرچ · ريسٽورشن ازم)
اقليتون اڃا تائين مختلف مقامي آمريڪي مذهبن ۽ ڏيو مالائي قصن تي عمل پيرا آهن[32][33]

لاڳاپيل نسلي گروھ

Métis · Mestiços · Mestizos · Zambos · Pardos

آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو (Indigenous peoples of the Americas) اهي ماڻهو آهن جيڪي آمريڪا کنڊ يا اولھ اڌ گول (Western Hemisphere) جا اصل رهواسي آهن. انهن جا ابا ڏاڏا ڏکڻ يا اتر آمريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري آباديءَ مان آهن، جنهن ۾ وسط آمريڪا ۽ ڪيريبين پڻ شامل آهن. مقامي ماڻهو سڄي آمريڪا ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ اهي پنهنجن ملڪن ۾ اڪثر اقليت ۾ آهن، پر گرين لينڊ ۾ اهي اڪثريت ۾ آهن ۽ بوليويا ۽ گوئٽي مالا ۾ اڪثريت جي ويجهو آهن.

آمريڪا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 1,000 مختلف مقامي ٻوليون آهن. ڪجهه ٻوليون، جن ۾ ڪيچوا (Quechua)، آراواڪ (Arawak)، ايمارا (Aymara)، گيوراني (Guaraní)، ناواٽل (Nahuatl)، ۽ ڪجهه مايا ٻوليون شامل آهن، جن جا لکين ڳالهائيندڙ آهن ۽ انهن کي بوليويا، پيرو، پيراگوئي، ۽ گرين لينڊ جي حڪومتن طرفان سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ويو آهي.

مقامي ماڻهو، چاهي اهي ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هجن يا شهرن ۾، اڪثر پنهنجي ثقافتي روايتن، مذهب، سماجي تنظيم، ۽ گذر سفر جي طريقن کي برقرار رکندا آهن. وقت سان گڏ، اهي ثقافتون ارتقا ڪري چڪيون آهن، جيڪي روايتي رسمن کي محفوظ رکندي جديد ضرورتن سان هم آهنگ ٿيون آهن. ڪجهہ مقامي گروھ اڃا تائين مغربي ثقافت کان نسبتاً الڳ ٿلڳ آهن، ۽ ڪجهہ کي اڃا تائين "اڻ-رابطي ماڻهو" (uncontacted peoples) طور درج ڪيو ويو آهي.

آمريڪا ۾ لکين اهڙا فرد پڻ رهن ٿا جيڪي مقامي، يورپي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن آفريقي يا ايشيائي نسل جو ملاپ آهن، جن کي تاريخي طور تي اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ "ميسٽيزو" (mestizos) سڏيو ويندو هو. ڪيترن ئي لاطيني آمريڪي ملڪن ۾، جزوي مقامي نسل وارا ماڻهو آبادي جو وڏو حصو آهن، خاص ڪري وسط آمريڪا، ميڪسيڪو، پيرو، بوليويا، ايڪواڊور، ڪولمبيا، وينزويلا، چلي ۽ پيراگوئي ۾. ثقافتي سڃاڻپ جي تخمينن مطابق، اڪثر اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ميسٽيزو ماڻهن جو تعداد خالص مقامي ماڻهن کان وڌيڪ آهي. تنھن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ آمريڪا ۾ مقامي برادرين جي تعريف رڳو نسل يا رت جي بدران ثقافتي سڃاڻپ ۽ مٽي مائٽيءَ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، ان ڪري ميسٽيزو ماڻهن کي عام طور تي مقامي آباديءَ ۾ تڏهن ئي ڳڻيو ويندو آهي جڏهن اهي ڪا مقامي ٻولي ڳالهائين يا ڪنهن خاص مقامي ثقافت سان سڃاڻپ رکن. ان کان علاوه، مڪمل مقامي نسل جا ڪيترائي فرد جيڪي مقامي روايتن تي عمل نٿا ڪن يا مقامي ٻولي نٿا ڳالهائين، اهي غالب هسپانوي ثقافت ۾ ضم ٿيڻ سبب ميسٽيزو طور سڃاتا وڃن ٿا. تازن سالن ۾، ڪيترن ئي ملڪن ۾ خود-سڃاڻپ رکندڙ مقامي آبادي ۾ اضافو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ماڻهو پنھنجي ورثي کي ٻيھر حاصل ڪري رهيا آهن ۽ مقامي تحريڪن ذريعي سماجي انصاف ۽ خود اختياريءَ لاءِ جدوجھد ڪري رهيا آهن.

گذريل صدين ۾، مقامي ماڻهن جا مختلف سماجي، سرڪاري ۽ گذر سفر جا نظام هئا. ڪجهہ مقامي ماڻهو تاريخي طور تي شڪاري هئا، جڏهن ته ٻيا زراعت ۽ آبي زراعت (aquaculture) ڪندا هئا. مختلف مقامي سماجن پيچيده سماجي جوڙجڪون تيار ڪيون، جن ۾ عظيم عمارت سازي، منظم شھر، شھري رياستون، بادشاهتون، جمھوريتون، ۽ سلطنتون شامل هيون. اهي سماج انجنيئرنگ، فن تعمير، رياضي، فلڪيات، لکت، فزڪس، طب، زراعت، آبپاشي، ارضيات، کاڻ کڻڻ، ڌاتو سازي، آرٽ ۽ مجسمي سازي جهڙن شعبن ۾ وسيع ڄاڻ رکندا هئا.

اصطلاح

[سنواريو]
کنڊ آمريڪا جي حوالي سان ويسٽ انڊيز (يا اينٽيليز) جو نقشو
2007 ۾ ايريزونا جي مونيومينٽ ويلي ۾ هڪ نواجو ڇوڪرو، جنهن جي پس منظر ۾ "ٿري سسٽرز" جبلن جي بناوت نظر اچي رهي آهي
American Indian, Alaska Native, and Inuit populations of the Americas in 2024
2024 ۾ آمريڪا جي مقامي آبادي جو نقشو

"انڊين" (Indian) اصطلاح جي شروعات ڪرسٽوفر ڪولمبس سان ٿي، جيڪو هندستان (India) جي ڳولا ۾ نڪتو هو ۽ جڏهن هو آمريڪا جي سرزمين تي پهتو ته هن سمجهيو ته هو ايسٽ انڊيز پهچي ويو آهي.[34][35]

اهي ٻيٽ "ويسٽ انڊيز" (يا "اينٽيليز") جي نالي سان مشهور ٿيا، جيڪو نالو اڃا تائين انهن ٻيٽن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ان جي ڪري اتي جي مقامي رهواسين لاءِ "انڊيز" ۽ "انڊينز" (اسپيني: indios؛ پورچوگيزي: índios؛ فرانسيسي: indiens؛ ڊچ: indianen) جا اصطلاح استعمال ٿيڻ لڳا، جنهن مان اهو تاثر ملي ٿو ته آمريڪا جي مقامي ماڻهن ۾ ڪا هڪجهڙي نسلي يا ثقافتي يڪجهتي آهي. هي يڪجهتي وارو تصور، جنهن کي قانون، مذهب ۽ سياست ۾ جاءِ ملي، شروعاتي طور تي مقامي ماڻهن جي ڪيترن ئي گروهن پاران قبول نه ڪيو ويو هو، پر گذريل ٻن صدين کان وٺي ڪيترن ئي ان کي قبول ڪيو آهي يا برداشت ڪيو آهي.[36] ڪئناڊا ۾ اهڙي قسم جي مقامي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ فرسٽ نيشنز (First Nations) جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي.

اصطلاح "انڊين" (يا ڪئناڊا ۾ فرسٽ نيشنز) ۾ عام طور تي آمريڪا جي آرڪٽڪ علائقن جا ثقافتي ۽ لساني طور تي مختلف مقامي ماڻهو شامل نه آهن، جن ۾ اليٽ، انوئٽ، يا يوپڪ ماڻهو شامل آهن. اهي ماڻهو ڪيترائي هزار سال پوءِ هجرت جي هڪ ٻي لهر ذريعي هن کنڊ ۾ داخل ٿيا هئا ۽ انهن جي جينياتي ۽ ثقافتي هڪجهڙائي سائبيريا جي مقامي ماڻهن سان تمام گهڻي آهي. تنهن هوندي به، اهي گروهه "آمريڪا جي مقامي ماڻهن" ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا.[37]

"Amerindian" اصطلاح، جيڪو "American Indian" جو مجموعو آهي، 1902 ۾ American Anthropological Association پاران ٺاهيو ويو هو. هي اصطلاح پنهنجي تخليق کان وٺي تڪراري رهيو آهي. جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به مقامي برادرين ۾ مقبول نه ٿيو، پر ڪجهه بشريه ماهرن (anthropologists) پاران، خاص طور تي ڪئناڊا ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ ڪيريبين جي ڪجهه حصن ۾، هن کي پسند ڪيو وڃي ٿو.[38]

"ڪئناڊا جا مقامي ماڻهو" جو اصطلاح فرسٽ نيشنز، انوئٽ، ۽ ميٽيس لاءِ گڏيل طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي.[39] وقت گذرڻ سان گڏ، جيئن سماجي سوچ ۽ حڪومتي لاڳاپا بدليا آهن، ڪيترائي تاريخي اصطلاح تبديل ٿي ويا آهن. "انڊين" اصطلاح جي استعمال کي هاڻي پسند نه ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو ڪئناڊا جي حڪومت پاران مقامي ماڻهن تي مڙهيل پابندين جي نمائندگي ڪري ٿو.[40] اصطلاح "نيٽو" (Native) ۽ "ايسڪيمو" کي عام طور تي بي عزتي سمجهيو وڃي ٿو (ڪئناڊا ۾).[41]

اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، indígenas يا pueblos indígenas ("مقامي ماڻهو") هڪ عام اصطلاح آهي. ارجنٽائن ۾ aborigen ۽ چلي ۾ pueblos originarios عام آهي. برازيل ۾، indígenas ۽ povos originários سرڪاري اصطلاح آهن، جڏهن ته índio ('انڊين') اڃا تائين عام طور تي ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، پر 2010 جي ڏهاڪي کان وٺي هن کي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو.

گڏيل رياستن (USA) جي مقامي ماڻهن کي عام طور تي نيٽو آمريڪن، انڊينز، ۽ الاسڪا نيٽوز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصطلاح "انڊين" اڃا تائين ڪجهه برادرين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري ادارن جي نالن ۾ شامل آهي.[42]

نالي جو تڪرار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Native American name controversy
ڪولمبيا ۽ وينزويلا جي سرحدي علائقي Guajira Peninsula ۾ وايو قوم جون عورتون
پيرو جي اولهه ۾ ٽيٽيڪاڪا ڍنڍ تي Taquile Island تي روايتي لباس ۾ ڪيچوا قوم جون عورتون

آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي مختلف قومن، قبيلن ۽ گروهن جي پنهنجي نالن بابت مختلف پسندون آهن.[43] عام طور تي، اڪثر مقامي ماڻهو پسند ڪندا آهن ته کين انهن جي مخصوص قوم، قبيلي يا گروهه جي نالي سان سڃاتو وڃي.[44]

20 هين صدي جي آخر کان وٺي، آمريڪا جي مقامي ماڻهن ان ڳالهه تي وڌيڪ زور ڏنو آهي ته کين ڪيئن مخاطب ڪيو وڃي، ۽ اهڙن اصطلاحن جي استعمال کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي جيڪي پراڻا، غلط يا نسل پرست (racist) سمجهيا وڃن ٿا. 20 هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ انڊين حقن جي تحريڪ جي اڀار دوران، گڏيل رياستن جي وفاقي حڪومت "نيٽو آمريڪن" جو اصطلاح تجويز ڪيو. تنهن هوندي به، آمريڪا ۾ موجود 400 کان وڌيڪ مختلف ثقافتن جي سڀني ماڻهن هن اصطلاح تي اتفاق نه ڪيو آهي.

1970 جي ڏهاڪي کان وٺي، لفظ "Indigenous" (مقامي) هڪ پسنديده گڏيل اصطلاح طور سامهون آيو آهي، جنهن کي ماڻهن جي حوالي سان لکڻ وقت وڏي اکر (Capital) سان لکيو ويندو آهي. هي وڏو اکر ان ڳالهه کي تسليم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته مقامي ماڻهن جون ثقافتون ۽ سماج يورپي، آفريقي ۽ ايشيائي سماجن جي برابر آهن.[44][45] ڪجهه ماڻهو مقامي ماڻهن کي "Indigenous Americans" چوڻ يا انهن سان ڪنهن نوآبادياتي قوميت (colonial nationality) کي ڳنڍڻ کي غلط سمجهندا آهن، ڇاڪاڻ ته مقامي ثقافتون يورپي نوآبادڪاري کان اڳ موجود هيون.

تاريخ

[سنواريو]

آمريڪا ۾ ماڻهن جي آمد

[سنواريو]

ڪولمبس کان اڳ وارو دور

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو Pre-Columbian era ۽ Archaeology of the Americas
موجوده ڪئناڊا، گرين لينڊ، آمريڪا، ۽ اتر ميڪسيڪو ۾ مقامي ماڻهن جي ٻولين جا خاندان
پيرو مان مليل هڪ حڪمران جو مٽيءَ جو ٿانو، 100 ق.م–500ع (موچي ثقافت)
هڪ مايا معزز عورت جو مٽيءَ مان ٺهيل پورٽريٽ، ميڪسيڪو، 600–800 عيسوي

ٽيڪنيڪي طور تي هي دور 1492 کان 1504 جي ڪرسٽوفر ڪولمبس جي سفرن کان اڳ واري وقت کي چيو ويندو آهي، پر عملي طور تي ان ۾ مقامي ثقافتن جي اها سڄي تاريخ شامل آهي جيستائين يورپين کين فتح ڪيو يا انهن تي اثرانداز ٿيا.[46] "ڪولمبس کان اڳ" وارو اصطلاح خاص طور تي ميسوامريڪا جي عظيم تهذيبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي: جنهن ۾ اولميڪ، ٽولٽيڪ، ٽيوٽيوهواڪن، زاپوٽيڪ، مڪسٽيڪ، ازٽيڪ ۽ مايا شامل آهن؛ ۽ انڊين جبلن جون پيچيده تهذيبون: انڪا سلطنت، موچي، مويسيڪا ۽ ڪانياري.

پيرو جي نورٽي چيڪو تهذيب دنيا جي انهن ڇهن بنيادي تهذيبن مان هڪ آهي جيڪي ڪنهن ٻئي جي اثر کانسواءِ پاڻمرادو اڀريون، جنهن جو دور مصر جي تهذيب وارو ئي آهي.[47] ڪيتريون ئي قديم تهذيبون ان وقت تائين ختم ٿي چڪيون هيون جڏهن يورپي پهتا، جن بابت ڄاڻ صرف آثار قديمه ۽ زباني تاريخ مان ملي ٿي. ڪجهه تهذيبون جهڙوڪ مايا، اولميڪ، مڪسٽيڪ ۽ ازٽيڪ وٽ پنهنجي لکت ۽ دستاويز به هئا. پر ان دور جي يورپي نوآبادڪارن غير مسيحي عقيدن کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي قديم لکتون ساڙي ڇڏيون.

ازٽيڪن دنيا جي وڏن شهرن مان هڪ، ٽينوچٽيٽلان (موجوده ميڪسيڪو سٽي) اڏيو هو، جنهن جي آبادي اٽڪل 2 لک هئي ۽ سڄي سلطنت جي آبادي پنجاهه لک جي ويجهو هئي.[48] ان جي ڀيٽ ۾، ان وقت لنڊن، ميڊرڊ ۽ روم جي آبادي 50 هزار کان به گهٽ هئي. مقامي تهذيبن فلڪيات ۽ رياضي ۾ به حيران ڪندڙ ترقي ڪئي هئي، جنهن ۾ دنيا جو صحيح ترين ڪئلينڊر به شامل هو.

يورپي نوآبادڪاري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو European colonization of the Americas
يورپي نوآبادڪاريءَ وقت آمريڪا ۾ مقامي ماڻهن جا علائقا
Florentine Codex جي هڪ تصوير، جنهن ۾ ناوا ماڻهن کي ميڪسيڪو ۾ ماتا (smallpox) جي بيماريءَ ۾ مبتلا ڏيکاريو ويو آهي
موجوده برازيل ۾ هڪ فارم تي مقامي ماڻهو، تقريباً 1824ع

يورپي نوآبادڪاري آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي زندگي ۽ ثقافت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ صحيح تعداد معلوم ناهي، پر عالمن جو خيال آهي ته نوآبادڪاري جي پهرين صدين دوران مقامي آبادي ۾ 80 سيڪڙو کان 90 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي. اڪثر ماهرن جو اندازو آهي ته نوآبادڪاري کان اڳ آبادي اٽڪل 5 ڪروڙ هئي، جڏهن ته ڪجهه ان کي 10 کان 14 ڪروڙ تائين ٻڌائين ٿا.[49]

يورپي نوآبادڪار پاڻ سان گڏ ماتا (smallpox), خسرہ (measles), ۽ هيضه (cholera) جهڙيون بيماريون کڻي آيا جن آمريڪا ۾ تباهي مچائي ڇڏي. ان وقت جي مقامي ماڻهن ۾ انهن بيمارين سان وڙهڻ جي مدافعت (immunity) نه هئي. 1520 ۾ ماتا جي بيماري يوڪاٽان پهتي ۽ 1558 تائين اها سڄي ڏکڻ آمريڪا ۾ پکڙجي وئي.[50] بيمارين سان گڏ، نوآبادڪارن جي تشدد، قتل عام ۽ غلاميءَ به آبادي جي خاتمي ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو.

ڪولمبس جو پهريون واسطو هيسپانيولا جي اڍائي لک **ٽائنو (Taíno)** ماڻهن سان پيو. صرف ٽيهن سالن اندر، انهن مان اٽڪل 70 سيڪڙو ماڻهو مري ويا.[51] ٽائنو عورتن زبردستي پيدا ٿيندڙ ٻارن کي مارڻ ۽ مردن جبلن تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪرڻ شروع ڪئي ته جيئن نوآبادڪارن جي ظلمن کان بچي سگهن.[51]

1512-1513 جا **برگوس قانون (Laws of Burgos)** پهريون قانوني مجموعو هو جنهن تحت اسپيني آبادڪارن کي مقامي ماڻهن سان بدسلوڪي ڪرڻ کان روڪيو ويو ۽ کين ڪيٿولڪ مذهب ۾ آڻڻ جي ترغيب ڏني وئي.[52] پر اسپيني حڪومت لاءِ ايتري پري انهن قانونن تي عمل ڪرائڻ ڏکيو هو. وبائي بيماريون آبادي جي گهٽتائيءَ جو سڀ کان وڏو سبب بڻيون. ماتا جي ڪري ئي انڪا حڪمران **هوينا ڪاپيڪ (Huayna Capac)** جي وفات ٿي، جنهن ڪري 1529-1532 جي وچ ۾ انڪا گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

مقامي ماڻهن جو تاريخي صدمو

[سنواريو]
Map
ڪئناڊا ۾ مقامي ماڻهن جي رهائشي اسڪولن جو نقشو، جنهن ۾ قبرستانن جا ماڳ پڻ شامل آهن. هن نقشي کي وڌائي سگهجي ٿو.'"`UNIQ--templatestyles-000000AE-QINU`"'
  تصديق ٿيل قبرستان (24)
'"`UNIQ--templatestyles-000000AF-QINU`"'
  تحقيق هيٺ ماڳ (30 جولاءِ 2021 تائين) (17)
'"`UNIQ--templatestyles-000000B0-QINU`"'
  اهي اسڪول جتي ڪجهه به نه مليو (2)
'"`UNIQ--templatestyles-000000B1-QINU`"'
  اهي اسڪول جتي اڃا ڪا تحقيق ناهي ٿي (100)

مقامي تاريخي صدمو (Indigenous historical trauma - IHT) اهو صدمو آهي جيڪو نسلن تائين منتقل ٿئي ٿو ۽ نوآبادڪاري (colonization) جي تاريخي نتيجن جي ڪري پيدا ٿئي ٿو. هي صدمو ذهني ۽ جسماني صحت جي مسئلن ۽ آباديءَ ۾ گهٽتائيءَ سان جڙيل آهي.[53] IHT مختلف ماڻهن تي مختلف طريقن سان اثرانداز ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته مقامي برادريون ۽ سندن تاريخون تمام متنوع آهن.

ڪيترن ئي مطالعن آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي مقامي برادرين جي صحت تي IHT جي اثرن جو جائزو ورتو آهي. مقامي ماڻهن جي وڏي تنوع جي ڪري IHT کي ماپڻ ۽ ان جي تعريف ڪرڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. تنهن ڪري، ان تي تحقيق ڪندي ڊيٽا گڏ ڪرڻ هڪ پيچيده عمل آهي.

IHT کي ماپڻ لاءِ ڪجهه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ "تاريخي نقصان جو پيمانو" (Historical Losses Scale - HLS)، "تاريخي نقصان سان جڙيل علامتن جو پيمانو" (HLASS)، ۽ رهائشي اسڪولن جي اباڻي تاريخ بابت اڀياس شامل آهن.[53] HLS هڪ سروي آهي جنهن ۾ 12 قسمن جا تاريخي نقصان (جهڙوڪ ٻوليءَ جو نقصان ۽ زمين جو نقصان) شامل آهن ۽ شرڪت ڪندڙن کان پڇيو ويندو آهي ته اهي انهن بابت ڪيتري قدر سوچين ٿا. HLASS ۾ 12 جذباتي ردعمل شامل آهن. آخر ۾، رهائشي اسڪولن بابت تحقيق ۾ اهو پڇيو ويندو آهي ته ڇا سندن والدين يا وڏڙا انهن اسڪولن ۾ رهيا هئا، ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا ان جو اثر منفي صحت تي پوي ٿو.[53]

IHT ۽ صحت جي حالتن جي وچ ۾ تعلق تمام پيچيده آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته جن ماڻهن جو واسطو رهائشي اسڪولن سان هو، انهن ۾ خودڪشي جو رجحان، مايوسي (depression) ۽ ٻيا منفي اثر انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئا جن جو انهن اسڪولن سان واسطو نه هو. جيتوڻيڪ ڪيترائي اڀياس IHT ۽ خراب صحت جي وچ ۾ لاڳاپو ڏيکارين ٿا، پر عالم اڃا تائين ان ڳالهه تي زور ڏين ٿا ته IHT جي مڪمل اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ منظم تحقيق جي ضرورت آهي. مقامي ماڻهن کي هڪ گروپ سمجهڻ جي بدران کين انهن جي الڳ تجربن، جڳهه ۽ پس منظر جي بنياد تي سمجهڻ گهرجي.[53]

زراعت

[سنواريو]
جارج ڪيٽلن جي هڪ پينٽنگ (1844) جنهن ۾ هڪ بائيسن (آمريڪي مينهن) جو شڪار ڏيکاريو ويو آهي
هڪ تصوير جيڪا ڏيکاري ٿي ته ڪيئن مقامي ماڻهن جي پوکيل ٻوٽن عالمي سطح تي فصلن تي اثر وڌو.

ٻوٽا

[سنواريو]
مڪئي جي هڪ قديم ميسوامريڪي لکت جيڪا ميڪسيڪو جي نيشنل ميوزيم آف اينٿروپولوجي ۾ موجود آهي

هزارين سالن تائين، مقامي ماڻهن ٻوٽن جي ڪيترن ئي قسمن کي پالتو بڻايو، انهن جي نسل ڪشي ڪئي ۽ انهن کي پوکيو. اهي قسم اڄ سڄي دنيا ۾ پوکجندڙ فصلن جو 50 کان 60 سيڪڙو آهن.[54] ڪجهه حالتن ۾، مقامي ماڻهن مصنوعي چونڊ (artificial selection) جي ذريعي ٻوٽن جا مڪمل طور تي نوان قسم پيدا ڪيا، جيئن ڏکڻ ميڪسيڪو جي وادين ۾ جهنگلي گھاس "ٽيوسنٽي" (teosinte) مان **مڪئي** (maize) تيار ڪئي وئي.

ڏکڻ آمريڪا جا مٿانهان علائقا شروعاتي زراعت جو مرڪز بڻجي ويا. جينياتي جاچ مان معلوم ٿئي ٿو ته **پٽاٽي** جي شروعات ڏکڻ پيرو جي علائقي مان ٿي.[55] اڄ سڄي دنيا ۾ پوکجندڙ پٽاٽن جو 99 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ان قسم مان آهي جيڪو ڏکڻ-مرڪزي چلي ۾ 10,000 سال اڳ پوکيو ويندو هو.[56]

عام ڦليون (Common bean) اصل ۾ ميڪسيڪو ۽ وسط آمريڪا جون آهن جيڪي بعد ۾ ڏکڻ آمريڪا ۾ پوکيون ويون.

اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن اٽڪل 4,000 سال اڳ زراعت شروع ڪئي. هنن باهه جو ڪنٽرولڊ استعمال شروع ڪيو ته جيئن جنگلات جي هيٺئين حصي کي صاف ڪري جڙي ٻوٽين ۽ ٻيرن (berries) جي واڌ ويجهه کي وڌائي سگهجي، جيڪي خوراڪ ۽ دوائن لاءِ اهم هيون.[57]

ٽماٽو (مرڪزي ميڪسيڪو ۾ جٽوميٽ) بعد ۾ ميڪسيڪو جي قديم تهذيبن پاران پوکيو ويو.

مقامي ماڻهن پاران پالتو بڻايل ڪيترائي فصل اڄ عالمي سطح تي استعمال ٿين ٿا، جن ۾ مڪئي سڀ کان وڌيڪ اهم آهي. ٻين اهم فصلن ۾ **ڪساوا (cassava)**، **چيا (chia)**، **ڪدو (squash)**، **ٽماٽا**، **پٽاٽا**، **شڪر قندي**، **ايواڪاڊو (avocados)**، **مڱفلي**، **ڪوڪو** (چوڪليٽ لاءِ)، **وينيلا**، **اسٽرابيري**، **انناس**، **مرچ**، **سورج مکي**، **رٻڙ**، ۽ **تنباکو** شامل آهن.

جانور

[سنواريو]

آمريڪا جي مقامي ماڻهن ڪتن جا ڪيترائي نسل پالتو بڻايا، جهڙوڪ **چيهواوا (Chihuahua)** ۽ **ڪينيڊين ايسڪيمو ڊاگ**. ڪجهه قبيلا ڪتن کي وزن کڻڻ (travois) لاءِ استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ٻيا کين وڏي شڪار لاءِ پاليندا هئا. اڪثر مقامي نسل يورپي ڪتن جي آمد کانپوءِ ختم ٿي ويا.[58]

انڊين (Andes) جبلن ۾، مقامي ماڻهن **لاما (llamas)** ۽ **الپاڪا (alpacas)** کي گوشت ۽ اُن (fiber) حاصل ڪرڻ لاءِ پالتو بڻايو. لاما يورپين جي آمد کان اڳ آمريڪا ۾ وزن کڻڻ وارو واحد پالتو جانور هو. ان کانسواءِ، **گني پگ (Guinea pigs)** کي به انڊين علائقي ۾ گوشت لاءِ پاليو ويندو هو، جيڪي هاڻي مغربي ملڪن ۾ پالتو جانور طور رکيا وڃن ٿا.

ميسوامريڪا جي ماڻهن **ٽرڪي (turkeys)** ۽ **بدڪن** کي به پالتو بڻايو هو. مايا تهذيب ۾ ماکيءَ جي مکين کي به پاليو ويندو هو.[59]

ثقافت

[سنواريو]

آمريڪا ۾ ثقافتي رواج اڪثر جاگرافيائي علائقن تائين محدود رهيا آهن، جتي مختلف نسلي گروهه هڪ جهڙيون ثقافتي خاصيتون، ٽيڪنالاجي ۽ سماجي تنظيمون اختيار ڪندا هئا. اهڙي هڪ ثقافتي علائقي جو مثال ميسوامريڪا آهي، جتي هزارين سالن جي گڏيل ترقيءَ جي نتيجي ۾ هڪجهڙي زرعي ۽ سماجي نموني واري ثقافت پيدا ٿي. ٻيو مثال اتر آمريڪا جا ميدان آهن، جتي 19هين صدي تائين ڪيترائي قبيلا بائيسن (آمريڪي مينهن) جي شڪار ۽ خانه بدوش زندگيءَ جا گڏيل رواج رکندڙ هئا.

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Indigenous languages of the Americas
موجوده ڏکڻ آمريڪا ۽ پناما ۾ مقامي ٻولين جا خاندان

اتر آمريڪا جي مقامي ٻولين کي 56 گروهن يا خاندانن ۾ ورهايو ويو آهي. ڳالهائيندڙ ٻولين سان گڏوگڏ، اشارن جي ٻولي (gesture language) به هن علائقي جي ڪجهه حصن ۾ تمام گهڻي ترقي يافته هئي. ان کان علاوه، تصويري لکت (picture writing) پڻ خاص طور تي اهميت رکي ٿي، جيڪا **انيشينابي (Anishinaabe)** ۽ **ليناپي (Lenape)** قومن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي هئي.[60]

لکت جو نظام

[سنواريو]
ميڪسيڪو جي پالنڪي ميوزيم ۾ رکيل **مايا لکت** جا نمونا

پهرين صدي قبل مسيح جي شروعات کان وٺي، ميسوامريڪا جي قديم ثقافتن لکت جا ڪيترائي مقامي نظام تيار ڪيا هئا. **ڪاسڪاجل بلاڪ (Cascajal Block)** آمريڪا ۾ مليل سڀ کان قديم تحريري متن جو مثال سمجهيو وڃي ٿو. هي اولميڪ تهذيب سان منسوب آهي ۽ اٽڪل 900 ق.م پراڻو آهي.[61]

    • مايا لکت جو نظام (Maya script)** هڪ پيچيده نظام هو جنهن ۾ آوازن (syllables) ۽ علامتن (logograms) جو ميلاپ هو. هي ڪولمبس کان اڳ واري دور جو واحد لکت جو نظام آهي جيڪو مڪمل طور تي ڳالهائيندڙ ٻوليءَ جي نمائندگي ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو. هن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ مختلف علامتون (گلفس) موجود هئا.[62]

ان کان علاوه، **زاپوٽيڪ (Zapotec)** لکت جو نظام به آمريڪا جي قديم ترين لکتن مان هڪ آهي. **ازٽيڪ ڪوڊيڪس (Aztec codices)** اهڙيون ڪتابي صورتون هيون جن ۾ تصويرن جي ذريعي تاريخ ۽ ثقافت کي محفوظ ڪيو ويندو هو. نوآبادڪاري واري دور ۾، مقامي لکندڙن لاطيني اکرن کي استعمال ڪندي پنهنجيون ٻوليون (جهڙوڪ ناواٽل ۽ يوڪاٽيڪ مايا) لکڻ شروع ڪيون.

موسيقي ۽ فن

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو Visual arts by Indigenous peoples of the Americas ۽ Native American music
1995 ۾ ڪئناڊا جي هڪ مقامي آرٽسٽ جولييا پنگوشٽ جو تيار ڪيل ڪپڙي جو فن (textile art)
هڪ مقامي ماڻهو 'پين پائپ' (panpipe) وڄائي رهيو آهي

مقامي موسيقي مختلف ثقافتن ۾ الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي، پر ان ۾ ڪيتريون ئي هڪجهڙائيون آهن. روايتي موسيقي اڪثر ڪري **دُهل (drumming)** ۽ **ڳائڻ** جي چوڌاري گهمي ٿي. ڪاٺ يا نڙ مان ٺهيل **بنسري (flutes)** به تمام مشهور آلات آهن. وچ آمريڪا ۽ ميسوامريڪا ۾ دهل، بنسري، سامونڊي ڪوڏين (ٽرمپيٽ طور استعمال ٿيندڙ) ۽ 'مينهن جي نلڪين' جو استعمال عام هو.

گواتيمالا ۾ مايا تهذيب جي هڪ قديم ٿانو تان تارن واري ساز (stringed instrument) جي تصوير ملي آهي، جيڪا ڄڻ ته جاگوار جي گجگوڙ جهڙو آواز پيدا ڪندي هئي.[63]

مقامي ماڻهن جي بصري فنون (Visual arts) ۾ **مٽيءَ جا ٿانو (pottery)**، **چٽسالي (painting)**، **زيورات**، **اڻت (weaving)**، **پٿر تراشي (sculpture)** ۽ **موٽي ڪم (beadwork)** سڄي دنيا جي ميوزيمز جو اهم حصو آهن. آمريڪا ۾ مقامي آرٽسٽن جي حقن جي تحفظ لاءِ 1990 ۾ **انڊين آرٽس اينڊ ڪرافٽس ايڪٽ** منظور ڪيو ويو، جنهن تحت فنڪارن لاءِ پنهنجي قبيلي جي سڃاڻپ ثابت ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو.

اسپين جي قبضي کانپوءِ، مقامي ماڻهن يورپي موسيقيءَ جا اصول تمام تيزيءَ سان سکيا ۽ وائلن جهڙا ساز پاڻ تيار ڪرڻ لڳا، جنهن مان اها موسيقي پيدا ٿي جنهن کي اڄ اسين "روايتي موسيقي" چئون ٿا.

کنڊن ۽ ملڪن جي لحاظ کان تاريخ ۽ حيثيت

[سنواريو]

اتر آمريڪا

[سنواريو]

ڪئناڊا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Indigenous peoples in Canada
2021 جي آدمشماري مطابق ڪئناڊا جو نقشو، جيڪو مقامي ماڻهن (First Nations, Inuit, Métis) جي آباديءَ جو تناسب ڏيکاري ٿو.

ڪئناڊا ۾ "مقامي ماڻهو" (Indigenous peoples) انهن پهرين قومن کي چيو ويندو آهي جيڪي يورپي نوآبادڪاري کان اڳ اتي آباد هيون. انهن ۾ ٽي وڏا گروهه شامل آهن: **فرسٽ نيشنز (First Nations)**، **انوئٽ (Inuit)** ۽ **ميٽيس (Métis)**. ڪئناڊا جي آئين تحت انهن جي حقن کي تسليم ڪيو ويو آهي.

گرين لينڊ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Greenlandic Inuit
گرين لينڊ جي ڪولوسوڪ علائقي جو هڪ انوئٽ جوڙو

گرين لينڊ جا انوئٽ (Greenlandic Inuit) اتان جا مقامي ۽ سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. اٽڪل 89 سيڪڙو گرين لينڊ جي آبادي (تقريبن 51,349 ماڻهو) انوئٽ نسل سان تعلق رکي ٿي.[64]

نسلي طور تي، اهي ٽن وڏن گروهن ۾ ورهايل آهن:

  • **ڪالاليٽ (Kalaallit)**: اولهه گرين لينڊ جا ماڻهو، جيڪي 'ڪالاليٽ' ٻولي ڳالهائيندا آهن.
  • **تونوميٽ (Tunumiit)**: اڀرندي گرين لينڊ جا ماڻهو.
  • **انوگهٽ (Inughuit)**: اتر گرين لينڊ جا ماڻهو، جيڪي 'انوڪٽون' ٻولي ڳالهائيندا آهن.

ميڪسيڪو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Indigenous peoples of Mexico
2020 جي انگن اکرن مطابق ميڪسيڪو ۾ مقامي ماڻهن جي ورهاست.
ميڪسيڪو جي زڪاٽيڪس علائقي جي هڪ هوئچول عورت

ميڪسيڪو جي سرزمين اسپين جي قبضي کان اڳ ڪيترن ئي عظيم تهذيبن جو گهر هئي، جن ۾ **اولميڪ (Olmecs)**، **زاپوٽيڪ (Zapotecs)**، **مايا (Maya)** ۽ **ازٽيڪ (Aztecs)** شامل آهن.

اتر آمريڪا جي ٻين حصن جي ابتڙ، ميڪسيڪو جي تاريخ نسلي ميلاپ (**Mestizaje**) جي رهي آهي. اڄوڪي ميڪسيڪو جي اڪثريت 'مسٽيزو' (مقامي ۽ يورپي نسل جو ملاپ) آهي. 2020 جي آدمشماري مطابق، اٽڪل **23.2 ملين ماڻهو** (آبادي جو 19.4 سيڪڙو) پاڻ کي مقامي تسليم ڪن ٿا.[1]

ميڪسيڪو جو قانون 60 کان وڌيڪ مقامي ٻولين کي "قومي ٻولين" جو درجو ڏئي ٿو. ميڪسيڪو جي آئين تحت مقامي ماڻهن کي پنهنجي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تنظيم جو فيصلو ڪرڻ جو پورو حق حاصل آهي.

گڏيل رياستون (آمريڪا)

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو Native Americans in the United States ۽ Alaska Natives
2020 جي آدمشماري مطابق آمريڪا جي مختلف ڪائونٽيز ۾ مقامي آمريڪين جو تناسب.

گڏيل رياستن ۾ مقامي ماڻهن کي عام طور تي **نيٽو آمريڪن (Native Americans)** يا **آمريڪي انڊين** چيو ويندو آهي. الاسڪا ۾ انهن کي **الاسڪا نيٽوز** چيو وڃي ٿو، جن ۾ 11 مختلف ثقافتون ۽ ٻوليون شامل آهن.

2020 جي آدمشماري مطابق، آمريڪا جي اٽڪل **2.9 سيڪڙو** آباديءَ ڪنهن حد تائين مقامي ورثي جي دعويٰ ڪئي آهي. لڳ ڀڳ 3.7 ملين ماڻهن صرف "آمريڪي انڊين يا الاسڪا نيٽو" طور پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي، جڏهن ته 5.9 ملين ماڻهو مخلوط نسل سان تعلق رکن ٿا.[65]

آمريڪا ۾ **ازٽيڪ** سڀ کان وڏو مقامي گروهه آهي، جڏهن ته **چيروڪي (Cherokee)** ٻيو نمبر وڏو گروهه آهي. ڪيترائي نيٽو آمريڪن "ريزرويشنز" (خاص طور تي مختص ڪيل زمينن) تي رهن ٿا، جتي کين محدود خودمختياري حاصل هوندي آهي.

مقامي تحريڪن جو اڀار

[سنواريو]

سانچو:Indigenous rights

20هين صديءَ جي آخر کان وٺي، آمريڪا جي مقامي ماڻهن پنهنجي معاهدي جي حقن تي زور ڏيڻ ۽ پنهنجي اثر کي وڌائڻ لاءِ سياسي طور تي وڌيڪ متحرڪ ٿيا آهن. ڪجهه گروهن پنهنجي ثقافتن جي تحفظ ۽ **خودمختياري (self-determination)** حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي منظم ڪيو آهي. "ڪوآرڊينيٽر آف انڊيجينس آرگنائيزيشنز آف دي ايميزون ريور بيسن" جهڙيون تنظيمون ان تحريڪ جو مثال آهن، جيڪي قومي سرحدون پار ڪري مقامي آباديءَ کي متحد ڪري رهيون آهن، خاص طور تي **ايميزون بيسن** جي علائقي ۾. اهڙيون ئي تحريڪون ڪئناڊا ۽ آمريڪا ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿيون، جن ۾ "انٽرنيشنل انڊين ٽريٽي ڪائونسل" اهم آهي.

بين الاقوامي سطح تي به مقامي تحريڪن کي تسليم ڪيو ويو آهي. گڏيل قومن جي ميمبرن **مقامي ماڻهن جي حقن بابت پڌرنامو (Declaration on the Rights of Indigenous Peoples)** منظور ڪيو آهي، جيتوڻيڪ آمريڪا جي ڪجهه طاقتور ملڪن ان تي اختلاف ظاهر ڪيو هو.

ڪولمبيا ۾، مختلف مقامي گروهن پنهنجن حقن جي انڪار خلاف احتجاج ڪيو آهي. آڪٽوبر 2008 ۾ **ڪالي (Cali)** ۾ هڪ مارچ ڪيو ويو، جنهن ۾ حڪومت کان گهر ڪئي وئي ته اها مقامي زمينن جي تحفظ جا واعدا پورا ڪري ۽ تشدد خلاف کين تحفظ فراهم ڪري.[66]

مقامي سربراهه مملڪت

[سنواريو]
ايوو مورالس، هڪ آئيمارا ميمبر ۽ بوليويا جو اڳوڻو صدر

آمريڪا جو پهريون مقامي صدر **جوز ماريا ميلو (José María Melo)** هو، جيڪو پيجائو (Pijao) نسل مان هو. هن 1854 ۾ ڪولمبيا جي قيادت ڪئي. صدر بڻجڻ کان اڳ، هن آزاديءَ جي جنگين ۾ **سائمن بوليور** سان گڏجي حصو ورتو هو.[67]

جمهوري طور تي چونڊيل آمريڪا جو پهريون مقامي صدر **بينيتو جوارز (Benito Juárez)** هو. هو زاپوٽيڪ (Zapotec) نسل جو ميڪسيڪو جو شهري هو، جيڪو 1858 ۾ صدر چونڊيو ويو ۽ 1872 تائين ملڪ جي قيادت ڪيائين. هن فرانسيسي مداخلت خلاف ميڪسيڪو کي فتح ڏياري.[68]

1930 ۾، **لوئس مگوئيل سانچيز سيرو** پيرو جو پهريون صدر بڻيو جنهن جو تعلق مقامي نسل سان هو، هو ڏکڻ آمريڪا جو اهڙو پهريون سربراهه هو. هو فوجي بغاوت ذريعي اقتدار ۾ آيو هو.[69]

2005 ۾، **ايوو مورالس (Evo Morales)**، جيڪو آئيمارا (Aymara) نسل مان آهي، بوليويا جو پهريون مقامي صدر چونڊيو ويو. هو ڏکڻ آمريڪا جو پهريون مقامي اميدوار هو جيڪو جمهوري طور تي صدر طور چونڊيو ويو.[70]

جينياتي تحقيق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Genetic history of Indigenous peoples of the Americas
بيرنگيا (Beringia) جي اندر ۽ ٻاهر ماءُ جي طرف کان (mtDNA) جينياتي وهڪري جو هڪ خاڪو، جيڪو 25,000 سال اڳ کان اڄ تائين جي صورتحال ڏيکاري ٿو.
هڪ نقشو جيڪو آمريڪا ۾ انسانن جي پهرين لهر جي شروعات ڏيکاري ٿو، جنهن ۾ قديم اتر يوريشيائي ۽ اتر-اوڀر ايشيائي گروپ شامل آهن.[71]

آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بنيادي طور تي **Y-Chromosome DNA** ۽ **Mitochondrial DNA (mtDNA)** هپل گروپس تي ڌيان ڏئي ٿي. "Y-DNA" صرف پيءُ کان پٽ کي منتقل ٿئي ٿو (پيٽرولينيل)، جڏهن ته "mtDNA" ماءُ کان ٻارن (پٽ ۽ ڌيءَ) کي منتقل ٿئي ٿو (ميٽريلينيل). اهي ٻئي پاڻ ۾ نه ملندا آهن، تنهنڪري اهي صرف نسلن جي دوران اتفاقي ميوٽيشن ذريعي تبديل ٿيندا آهن.[72]

مقامي آمريڪين جي جينياتي مقابلي مان معلوم ٿيو آهي ته اهي سائبيريا ۽ وچ ايشيا جي ماڻهن (خاص طور تي ترڪ قومن ۽ قديم سائبيرين) جي تمام ويجهو آهن. روسي محقق آءِ.اي. زاخاروف جو مڃڻ آهي ته الطائي جبلن ۽ بيڪال ڍنڍ جي وچ ۾ رهندڙ قومون مقامي آمريڪين جي جينياتي طور تي سڀ کان وڌيڪ ويجهو آهن.[73]

ڪجهه سائنسي ثبوت انهن کي اتر ايشيائي ماڻهن، خاص طور تي سائبيريا جي **ڪيٽ (Ket)**، **سيلڪپ (Selkup)** ۽ **چڪچي (Chukchi)** قومن سان ڳنڍيندا آهن. رت جي گروپن (Blood types) جي ورهاست ۽ ڊي اين اي (DNA) جي مطالعي مان به انهن جي وچ ۾ گهري جينياتي وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.[74]

ايشيا جي مخصوص mtDNA هپل گروپس **A, B, C,** ۽ **D** جي موجودگي اوڀر ايشيائي ۽ مقامي آمريڪي آبادين ۾ عام ملي ٿي.[75]

انٿروپولوجسٽس جي وچ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول نظريو **بيرنگ اسٽريٽ نظريو (Bering Strait theory)** آهي، جنهن مطابق انسان آمريڪا جي نئين دنيا ۾ سائبيريا کان بيرنگيا جي رستي داخل ٿيا. اهي لڏپلاڻون اٽڪل 25,000 کان 15,000 سال اڳ ٿيون.[76]

تازيون تحقيقات ظاهر ڪن ٿيون ته مقامي آمريڪين جو ڪو به سڌو سنئون جينياتي لاڳاپو يورپ جي قديم آبادين سان نه آهي. اهو خيال ته پهرين ماڻهو ايٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪري يورپ مان آيا هئا، هاڻي جديد جينياتي سائنس پاران رد ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مليل سڀئي قديم جينوم سڌو سنئون ايشيائي جڙتو رکندڙ آهن.[77]

آدمشماري

[سنواريو]

هيٺ ڏنل جدول آمريڪا جي هر ملڪ يا علائقي لاءِ مقامي ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جو اندازو فراهم ڪري ٿي جن جو ڪجهه نسل مقامي آهي. اهي انگ اکر ڪل آباديءَ جي سيڪڙو طور ڏيکاريا ويا آهن.

نوٽ: اهي زمرا هر ملڪ ۾ مختلف نموني ماپيا ويا آهن. ڪجهه انگ اکر جينياتي سروي تي ٻڌل آهن، جڏهن ته ڪجهه خود سڃاڻپ (self-identification) يا مشاهدي تي ٻڌل آهن.


آمريڪا جي مقامي آبادي
ملڪ يا علائقي جي ڪل آباديءَ جو اندازي مطابق سيڪڙو
ملڪ يا علائقو مقامي (Indigenous) حوالو جزوي مقامي (Part Indigenous) حوالو گڏيل ڪل سيڪڙو حوالو
 گرين لينڊ 89% - 89% [78]
 ڪينيڊا 1.8% 3.6% 5.4% [79]
 ميڪسيڪو 7% 83% 90% [80]
 گڏيل آمريڪي رياستون 1.1% >1.8% >2.9% [81]
 گوئٽي مالا 43.4% [82] 56% [82] 99.4% [82]
 پورٽو ريڪو 0.4% [83] 84% [84] 84.4%
 ارجنٽائن 2.83% [85] 27% [86] 29.38%
 بوليويا 20% 68% 88% [87]
 برازيل 0.8% 12% 12.4% [88]
 چلي 10.9% - 10.9% [89]
 ڪولمبيا 9.5% [90] 50.3% [90] 59.8% [90]
 ايڪواڊور 25% 65% 90% [91]
 پيرو 25.8% 60.2% 86% [92]
 پيراگوئي 1.7% 95% 96.7% [93]
 وينزويلا 2.7% 51.6% 54.3% [94]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 "Principales resultados del Censo de Población y Vivienda 2020". Instituto Nacional de Estadística y Geografía. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  2. ↑ name="Native americans alone or in combination">"Race and Ethnicity in the United States". United States Census Bureau. 12 August 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Race and Ethnicity in the United States". United States Census Bureau. 12 August 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Principales Resultados del Censo 2018" [Main Results of the 2018 Census] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística. ص. 10. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2021 تي حاصل ڪيل. Sum of people who identify as Maya (6,207,503) and Xinka (264,167).
  5. ↑ "Autoidentificación con alguna nación pueblo indígena originario campesino y afroboliviano" (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística. 14 October 2025 تي حاصل ڪيل. Excluding Afro-Bolivians (25,168).
  6. ↑ "Síntesis de Resultados Censo 2017" (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadísticas. ص. 16. اصل نسخو (PDF) مان 12 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2021 تي حاصل ڪيل. Excluding Rapa Nui (9,399).
  7. ↑ "Población Indígena de Colombia" [Indigenous Population of Colombia] (PDF) (هسپانوي ۾). Departamento Administrativo Nacional de Estadística. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Indigenous identity by Registered or Treaty Indian status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts". Statistics Canada. 21 September 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل.
  9. ↑ "Brasil tem 1,7 milhão de indígenas e mais da metade deles vive na Amazônia Legal" (پورٽگليز ۾). Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística. اصل نسخو مان 28 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022: Población indígena o descendiente de pueblos indígenas u originarios" (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística e Censos (INDEC). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Presentación de Resultados Nacionales" [Presentation of National Results] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística y Censos. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Resultados Población Indígena" [Indigenous Population Results] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Población indígena en la República, por sexo, según provincia, comarca indígena, grupo indígena al que pertenece y grupos de edad: Censo 2023" [Indigenous population in the Republic, by sex, by province, Indigenous region, Indigenous group to which it belongs and age groups: 2023 Census] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística y Censo. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "Población total por grupo poblacional al que pertenece, según total nacional, departamento, área, sexo y grupo de edad" [Total population by population group to which it belongs, according to national total, department, area, sex and age group] (XLSX) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل. Sum of people who identify as Maya-Chortí (33,256), Lenca (453,672), Misquito (80,007), Nahua (6,339), Pech (6,024), Tolupán (19,033) and Tawahka (2,690).
  15. ↑ "Resultados – Censo de Poblacion y Vivienda 2005" [Results – Population and Housing Census 2005] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadísticas y Censos. ص. 184. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Censo 2023: Ascendencia étnico racial". 2024-12-18.
  17. ↑ "Primeros Resultados Finales del IV Censo Nacional de Población y Viviendas para Pueblos Indígenas 2022" [First Final Results of the IV National Census of Population and Housing for Indigenous Peoples 2022] (PDF) (هسپانوي ۾). Instituto Nacional de Estadística. ص. 22. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Población indígena por pertenencia a un pueblo indígena, según provincia y sexo" [Indigenous population by belonging to an iIdigenous people, according to province and sex]. Instituto Nacional de Estadística y Censos. اصل نسخو (XLS) مان 17 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Final 2012 Census Compendium 2" (PDF). Bureau of Statistics. ص. 5. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "infodemia".
  21. ↑ "Greenland in Figures 2020" (PDF). Statistics Greenland. ص. 37. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2021 تي حاصل ڪيل. Corresponding to "Born in Greenland".
  22. ↑ "Population and Housing Census 2010" (PDF). Statistical Institute of Belize. ص. 20. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Demografische en Sociale Karakteristieken en Migratie" (PDF) (ڊچ ۾). Algemeen Bureau voor de Statistiek. ص. 46. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Puerto Rico: 2010 Summary Population and Housing Characteristics" (PDF). U.S. Census Bureau. ص. 90. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Aupetit, Mathilde. "Les populations indigènes de la Guyane française: une mémoire environnementale essentielle à protéger" (فرانسيسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Population and Housing Census Report 2012" (PDF). Statistical Office. ص. 28. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Ethnic Groups by Sex 1991, 2001 and 2011". Central Statistics Office of Dominica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "2011 Population and Housing Census Demographic Report" (PDF). Central Statistics Office. ص. 94. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "2010 Housing and Population Census". The Central Statistics Office of Saint Lucia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 October 2023 تي حاصل ڪيل. To generate the report follow Population and Housing > Basic Characteristics > Person Variables, select Ethnic group and execute.
  30. ↑ "2011 Population and Housing Census" (PDF). Statistics Division. ص. 64. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Population and Housing Census 2011" (PDF). Central Statistics Office. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Hultkrantz 1987.
  33. ↑ Zerries 1987.
  34. ↑ Wilton, David (2 December 2004). Word Myths: debunking linguistic urban legends. Oxford University Press. ص. 163. ISBN 978-0-19-517284-3. 3 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Adams, Cecil (25 October 2001). "Does "Indian" derive from Columbus's description of Native Americans as "una gente in Dios"?". The Straight Dope. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Grey, CGP (24 November 2019). 'Indian' or 'Native American'? [Reservations, Part 0] (YouTube video). 13 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ Sutton, M.Q. (2021). An Introduction to Native North America. Taylor & Francis. ص. 30. ISBN 978-1-000-34916-0.
  38. ↑ "Americanists in dispute" (PDF). The New York Times. 22 October 1902. 14 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ McKay, Celeste (April 2015). "Briefing Note on Terminology". University of Manitoba.
  40. ↑ Kesler, Linc (10 February 2020). "Aboriginal Identity & Terminology". Indigenous Foundations.
  41. ↑ "Indigenous Terminology Guide". Queen's University. 2019.
  42. ↑ "Terminology of First Nations Native, Aboriginal and Indian" (PDF). the Office of the Aboriginal Advisor for Aboriginals.
  43. ↑ Mann, Charles C. (2006). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. Knopf Doubleday Publishing. ISBN 978-1-4000-3205-1.
  44. 1 2 loprespub (20 May 2020). "Indigenous Peoples: Terminology Guide". HillNotes (آمريڪي انگريزي ۾).
  45. ↑ "Why Capitalize "Indigenous"?". SAPIENS (آمريڪي انگريزي ۾). 19 May 2020.
  46. ↑ Fernández-Armesto, Felipe (1987). Before Columbus: Exploration and Colonisation from the Mediterranean to the Atlantic: 1229–1492.
  47. ↑ Shady Solis, Ruth (27 April 2001). "Dating Caral, a Preceramic Site in the Supe Valley on the Central Coast of Peru". Science.
  48. ↑ Drake, Thomas. "1519". University of Idaho.
  49. ↑ Taylor, Alan (2002). American colonies. ص. 40.
  50. ↑ Curtin, Philip D. (1993). Disease Exchange Across the Atlantic.
  51. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Histoire".
  52. ↑ "Laws of Burgos, 1512–1513".
  53. 1 2 3 4 Gone, Joseph P., et al. 2019. "The impact of historical trauma on health outcomes for Indigenous populations in the USA and Canada: A systematic review."
  54. ↑ ""Native Americans: The First Farmers." AgExporter October 1, 1999".
  55. ↑ Spooner, DM (2005). "A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping". PNAS.
  56. ↑ "Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato". 29 January 2008.
  57. ↑ "Chapter 2 (TERRA–2): The History of Native Plant Communities in the South". 2002.
  58. ↑ Ní Leathlobhair, Máire (2018). "The evolutionary history of dogs in the Americas". Science.
  59. ↑ Kent, Robert B. (1984). Mesoamerican Stingless Beekeeping.
  60. ↑ Hammerton, J.A., Peoples of All Nations, Volume 7, London
  61. ↑ Skidmore, Joel. "The Cascajal Block: The Earliest Precolumbian Writing" (PDF).
  62. ↑ Coe, Michael D. (1992). Breaking the Maya Code.
  63. ↑ "Music from the Land of the Jaguar".
  64. ↑ The World Factbook. Central Intelligence Agency.
  65. ↑ "2020 Census Data". United States Census Bureau. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  66. ↑ Markey, Patrick (23 October 2008). "Colombia says police fired on indigenous protesters". Reuters. اصل نسخو مان 27 October 2008 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2026 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد); Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  67. ↑ "La historia de José Maria, el único presidente indígena de Colombia". El Tiempo (هسپانوي ۾). 14 January 2022.
  68. ↑ Harten, Sven (2011). The Rise of Evo Morales.
  69. ↑ Argentina, Brazil and Chile Since Independence. 1935.
  70. ↑ Albro, Robert (22 November 2019). "Evo Morales's Chaotic Departure Won't Define His Legacy". Foreign Policy. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  71. ↑ Yu, He (11 June 2020). "Paleolithic to Bronze Age Siberians Reveal Connections with First Americans and across Eurasia". Cell 181 (6). doi:10.1016/j.cell.2020.04.037.
  72. ↑ Consortium, T. Y C. (2002). "A Nomenclature System for the Tree of Human Y-Chromosomal Binary Haplogroups". Genome Research 12.
  73. ↑ Zhakarov, I. A. (2003). Ornament as a Universal Language of Peace.
  74. ↑ Jones, Peter N. (2002). American Indian Mtdna, Y Chromosome Genetic Data.
  75. ↑ Schurr, Theodore G. (2000). "Mitochondrial DNA and the Peopling of the New World". American Scientist.
  76. ↑ Wells, Spencer (2002). The Journey of Man – A Genetic Odyssey.
  77. ↑ Raghavan, Maanasa (January 2014). "Upper Palaeolithic Siberian genome reveals dual ancestry of Native Americans". Nature 505. doi:10.1038/nature12736.
  78. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "greenland_abo".
  79. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "canada_abo".
  80. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "ReferenceB".
  81. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "2010 Census AMAN".
  82. 1 2 3 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "censo_guatemala".
  83. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "CIA_PR".
  84. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Genetics_PR".
  85. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Arg_Census".
  86. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Genographic".
  87. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "CIA_Bolivia".
  88. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "IBGE_Brazil".
  89. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "CIA_Chile".
  90. 1 2 3 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Latinobarómetrocol".
  91. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Ecuador".
  92. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Peru_INEI".
  93. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "CIA_Paraguay".
  94. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Venezuela_Census".

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Commons and category سانچو:NIE Poster

سانچو:Indigenous peoples of the Americas سانچو:Cultural areas of indigenous North Americans

  1. ↑ .[2]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آمريڪا_جا_اصلوڪا_رھاڪو&oldid=365932" تان ورتل