آفريڪي عظيم ڍنڍون

آفريڪي عظيم ڍنڍون

مازيوا ماڪوو (Swahili)

اِبيياگا بِگاري (Kinyarwanda)
آفريڪي عظيم ڍنڍون; مازيوا ماڪوو (Swahili); اِبيياگا بِگاري (Kinyarwanda);
	آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۽ ان جي سامونڊي ڪناري جو سيٽلائيٽ منظر
پاڻي جو قسم	مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون
حصو آهي	اوڀر آفريڪي رفٽ
اھم خارجي وھڪرا	اڇو نيل درياهه، ڪانگو درياهه، شائري درياهه
سامونڊي طاس	برونڊي، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، ايٿوپيا، ڪينيا، مالاوي، موزمبيق، روانڊا، زامبيا، تنزانيا ۽ يوگنڊا
پاڻي جو حجم	31,000 ڪيوڪلوبڪ ميٽرs (7,400 cu mi)
وڌ کان وڌ گرمي	35 °C (95 °F)
گھٽ ۾ گھٽ گرمي	17 کان 19 °C (63 کان 66 °F)

آفريڪي عظيم ڍنڍون (Swahili: مازيوا ماڪوو؛ Kinyarwanda: اِبيياگا بِگاري) ڍنڍن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو اوڀر آفريڪي رفٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود رفٽ واديءَ جي ڍنڍن جو حصو بڻجي ٿو. هن سلسلي ۾ وڪٽوريا ڍنڍ شامل آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي ٻي سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي؛ ٽانگانيڪا ڍنڍ، جيڪا پاڻيءَ جي مقدار ۽ اونهائيءَ جي لحاظ کان دنيا جي ٻي سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي؛ مالاوي ڍنڍ، جيڪا پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان دنيا جي چوٿين سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي؛ ۽ ترڪانا ڍنڍ، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي مستقل ريگستاني ڍنڍ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏي الڪلائي ڍنڍ آهي.^[1]

گڏيل طور انهن ڍنڍن ۾ 31,000 km³ (7,400 mi³) پاڻي موجود آهي، جيڪو بائيڪل ڍنڍ يا اتر آمريڪي عظيم ڍنڍن مان ڪنهن هڪ ۾ موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ آهي. اهو مجموعو ڌرتيءَ جي سطح تي موجود غير ڄميل مٺي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو بڻجي ٿو. آفريڪا جون وڏيون رفٽ ڍنڍون وڏي حياتياتي تنوع جو قديم مسڪن آهن ۽ دنيا جي مڇين جي جنسن مان 10 سيڪڙو هن علائقي ۾ رهن ٿا.

عظيم ڍنڍن واري علائقي جي ڍنڍن سان لڳندڙ ملڪن ۾ برونڊي، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، ايٿوپيا، ڪينيا، مالاوي، موزمبيق، روانڊا، تنزانيا، يوگنڊا ۽ زامبيا شامل آهن.^[2]

ڍنڍون ۽ پاڻي نيڪال جا حوض

هيٺ ڏنل ڍنڍون پاڻي نيڪال جي حوضن موجب گروهه بند ڪري، آفريڪي عظيم ڍنڍن جي اڪثر فهرستن ۾ شامل ڪيون وينديون آهن. آفريڪي عظيم ڍنڍن جو حصو سمجهيل ڍنڍن جو صحيح انگ مختلف فهرستن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن ۾ رفٽ وادين جون ننڍيون ڍنڍون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن اهي وڏين ڍنڍن واري ساڳئي پاڻي نيڪال جي حوض جو حصو هجن، جيئن ڪيوگا ڍنڍ.

اڇي نيل ۾ ڇوڙ ڪندڙ ڍنڍون

وڪٽوريا ڍنڍ
ڪيوگا ڍنڍ (عظيم ڍنڍن جي سرشتي جو حصو، پر پاڻ ”عظيم ڍنڍ“ نه آهي)
البرٽ ڍنڍ
ايڊورڊ ڍنڍ

ڪانگو درياهه ۾ ڇوڙ ڪندڙ ڍنڍون

زمبيزي ۾ ڇوڙ ڪندڙ ڍنڍ

مالاوي ڍنڍ، شائري درياهه وسيلي

بند حوضن واريون ڍنڍون

آفريڪي عظيم ڍنڍن وارو علائقو

عظيم ڍنڍن وارو علائقو (گهٽ استعمال ٿيندڙ نالو: وسيع عظيم ڍنڍن وارو علائقو) ڏهن ڍنڍ-ڪناري وارن ملڪن تي مشتمل آهي: برونڊي، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، ايٿوپيا، ڪينيا، مالاوي، موزمبيق، روانڊا، تنزانيا، يوگنڊا ۽ زامبيا.^[2] صفت انٽرليڪسٽرين (”ڍنڍن جي وچ وارو“) هن علائقي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي،^[3] يا وڌيڪ مخصوص معنيٰ ۾ انهن ملڪن يا علائقي لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جيڪي ڍنڍن سان گهيريل آهن.^[4]

سواهيلي ٻولي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.^[5] اها علائقي جي پنجن ملڪن، يعني تنزانيا، ڪينيا، يوگنڊا، روانڊا ۽ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه ۾ قومي يا سرڪاري ٻوليءَ طور پڻ ڪم اچي ٿي.

وڏي آبادي—جيڪا 2020ع ۾ 50 ملين کان وڌيڪ هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو^[6]—۽ علائقي ۾ زرعي پيداوار جي واڌو مقدار سبب هي علائقو ڪيترين ننڍين رياستن ۾ منظم ٿي ويو. انهن بادشاهتن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بوگنڊا، بونيورو، ڪاراگوي، روانڊا ۽ برونڊي هيون.

نيل جي ڊگهي عرصي کان ڳولهي ويندڙ سرچشمي ۽ نيل، ڪانگو ۽ زمبيزي درياهن جي پاڻي ورڇ واري ٽن-طرفي نقطي جي ڪري هي علائقو گهڻي عرصي کان يورپين جي دلچسپيءَ جو مرڪز رهيو. وڏي تعداد ۾ هن علائقي ۾ پهچندڙ پهريان يورپي عيسائي مشنري هئا، جن کي مقامي ماڻهن کي مذهب تبديل ڪرائڻ ۾ محدود ڪاميابي ملي، پر انهن بعد واري نوآبادڪاري لاءِ علائقو کوليو. باقي دنيا سان وڌندڙ رابطي سبب تباهه ڪندڙ وبائن جو هڪ سلسلو پيدا ٿيو، جنهن انسانن توڙي چوپائي مال کي متاثر ڪيو.

آزاديءَ کان پوءِ عظيم امڪانن وارو علائقو سمجهجڻ باوجود، عظيم ڍنڍن وارو علائقو 21هين صديءَ جي شروعات جي آس پاس چئن ڏهاڪن (ت. 1980–2020ع) دوران گهرو ويڙهه ۽ تڪرارن جو شڪار رهيو. 2022ع ۾ گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر تنزانيا کي علائقي جي ٻين ملڪن مان ايندڙ پناهگيرن کي مسلسل ڀليڪار ڪرڻ ۽ مدد فراهم ڪرڻ تي ساراهيو.^[7]

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آفريڪي عظيم ڍنڍن جي بادشاهتن جي فهرست

آبهوا

مٿانهان علائقا نسبتاً ٿڌا آهن، جتي سراسري گرمي پد 17 °C (63 °F) کان 19 °C (66 °F) تائين رهي ٿو ۽ برسات گهڻي پوي ٿي. پاڻي نيڪال جي اهم حوضن ۾ ڪانگو-زائير، نيل ۽ زمبيزي درياهن جا حوض شامل آهن، جيڪي ترتيبوار ائٽلانٽڪ سمنڊ، ڀونوچ سمنڊ ۽ هندي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.

ڪانگو-زائير حوض جي هيٺانهن علائقن ۾ ٻيلا غالب آهن، جڏهن ته ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن مٿانهن علائقن ۾ گاهه جا ميدان ۽ ساوانا (خشڪ گاهه جا ميدان) وڌيڪ عام آهن. هيٺانهن علائقن ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 35 °C (95 °F) آهي. ترڪانا ڍنڍ جي چوڌاري آبهوا گرم ۽ تمام خشڪ آهي. آڪٽوبر ۾ برساتن جي مختصر مند کان پوءِ اپريل کان مئي تائين برساتن جي وڌيڪ ڊگهي مند اچي ٿي.

نباتات ۽ حيوانات

اولهندي رفٽ واديءَ جون ڍنڍون مٺي پاڻيءَ جون آهن ۽ غير معمولي تعداد ۾ مقامي جنسن جو مسڪن آهن. انهن ڍنڍن ۾ سڪلڊ مڇين جون 1,500 کان وڌيڪ جنسون رهن ٿيون،^[8] ان سان گڏ مڇين جا ٻيا خاندان پڻ موجود آهن. اهي ڍنڍون ڪيترين ٻه-جياپي جانورن جي جنسن لاءِ پڻ اهم مسڪن آهن. نيل واڳون وڏي تعداد ۾ ملن ٿا. ٿڻائتن ۾ هاٿي، گوريلا ۽ دريائي گهوڙا شامل آهن.

ترڪانا ڍنڍ وارو علائقو ڪينيا جي مقامي پکين جي سوين جنسن جو مسڪن آهي. فليمنگو ان جي تانگهي پاڻيءَ ۾ هلندا آهن. اوڀر آفريڪي رفٽ سرشتو لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ لڏپلاڻ واري رستي طور پڻ ڪم ڪري ٿو، جنهن وسيلي سوين ٻيون جنسون هتي پهچن ٿيون. پکين جي خوراڪ جو بنيادي سهارو ڍنڍ ۾ موجود پلانڪٽن جا وڏا ذخيرا آهن، جيڪي اتي جي مڇين لاءِ پڻ خوراڪ فراهم ڪن ٿا.

نباتات ۾ برساتي ٻيلن کان وٺي ساوانا جي گاهن تائين مختلف قسم شامل آهن. ڪجهه ڍنڍن ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ حمله آور ٻوٽا، جهڙوڪ پاڻيءَ جي سطح کي ڍڪيندڙ پاڻي هائيسنٿ ۽ ڪنارن کي بند ڪندڙ پاپائرس، مسئلو بڻيل آهن. هن وقت تائين پاڻي هائيسنٿ رڳو وڪٽوريا ڍنڍ کي متاثر ڪيو آهي.

ارضيات

اٽڪل 12 ملين سال اڳ تائين خط استوا واري مٿانهين پٽ جا گهڻا پاڻي يا اولهه طرف ڪانگو درياهه جي سرشتي ۾ وهندا هئا يا اوڀر طرف هندي سمنڊ ڏانهن. عظيم رفٽ وادي جي ٺهڻ سان اها صورتحال تبديل ٿي وئي. رفٽ ڌرتيءَ جي پڙ ۾ ٻن ٽيڪٽونڪ پليٽن جي الڳ ٿيڻ سبب پيدا ٿيندڙ ڪمزور علائقو آهي، جنهن سان اڪثر گرابن يا کاهي به ٺهندي آهي، جنهن ۾ ڍنڍ جو پاڻي گڏ ٿي سگهي ٿو. هي رفٽ تڏهن ٺهڻ شروع ٿيو، جڏهن اوڀر آفريڪا مينٽل ۾ وهڪرن جي اثر هيٺ باقي آفريڪا کان الڳ ٿي اتر-اوڀر طرف سرڪڻ شروع ڪيو. ارضياتي اوچائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهيل حوض پاڻيءَ سان ڀرجي ويا، جيڪو هاڻي اتر طرف وهڻ لڳو.

وڪٽوريا ڍنڍ حقيقت ۾ رفٽ واديءَ جي اندر واقع ناهي. اها اوڀرندي ۽ اولهندي رفٽن جي وچ ۾ هڪ هيٺاهين علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن وارن رفٽن جي اڀار سبب ٺهيو.

آثار قديمه

اٽڪل ٻه کان ٽي ملين سال اڳ ترڪانا ڍنڍ وڌيڪ وڏي هئي ۽ ان جو ڀرپاسي وارو علائقو وڌيڪ زرخيز هو، جنهن ڪري اهو شروعاتي هومينڊن جو اهم مرڪز بڻيو. رچرڊ ليڪي هن علائقي ۾ ڪيترين بشرياتي کوٽاين جي اڳواڻي ڪئي، جن مان هومينن جي باقيات جون ڪيتريون اهم دريافتون ٿيون. ٻه ملين سال پراڻي کوپڙي 1470 سن 1972ع ۾ ملي. شروعات ۾ ان کي هومو هيبلس سمجهيو ويو، پر ڪجهه بشريات جي ماهرن ان کي هڪ نئين جنس هومو روڊولفنسس سان منسوب ڪيو، جنهن جو نالو ڍنڍ جي اڳوڻي نالي ”روڊولف ڍنڍ“ تان رکيو ويو. 1984ع ۾ ترڪانا ڇوڪرو، يعني هڪ هومو اريڪٽس ڇوڪري جي لڳ ڀڳ مڪمل ڍانچي جي دريافت ٿي. 1999ع ۾ اتي 3,500,000 سال پراڻي کوپڙي دريافت ٿي، جنهن کي ڪينيانٿروپس پلاٽيوپس نالو ڏنو ويو، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪينيا جو چپٽي منهن وارو انسان“.

معيشت

مڇي مارڻ—بنيادي طور ٽيلاپيا جي جنسن، پر ان سان گڏ نيل پرچ جي مڇي مارڻ—علائقي جي ماڻهن لاءِ روزگار جو اهم ذريعو آهي. پنهنجي سرحدن تي چئن عظيم ڍنڍن جي موجودگيءَ سبب يوگنڊا دنيا جي مٺي پاڻيءَ جي مڇين جي وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي. مٿانهن علائقن جي آبهوا ۽ زرخيز آتش فشاني مٽيون پڻ گهڻي پوکيءَ هيٺ آيل زرعي زمينن کي سهارو ڏين ٿيون.

عظيم ڍنڍن واري علائقي جي رياستن جون معيشتون مختلف بناوٽن واريون آهن ۽ ترقيءَ جي مختلف مرحلن تي آهن. حقيقي جي ڊي پي جي واڌ جي شرح برونڊي ۾ 1.8 سيڪڙو^[9] کان ڪانگو جي جمهوري جمهوريه ۾ 4.4 سيڪڙو تائين آهي.^[10] في ماڻهو جي ڊي پي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه^[11] ۽ برونڊي ۾ 600 آمريڪي ڊالر کان وٺي يوگنڊا ۾ 800 آمريڪي ڊالر تائين رهي ٿي.^[12]

پڻ ڏسو

حوالا

↑ "~ZAMBIA~". www.zambiatourism.com. 2008-03-14 تي حاصل ڪيل.
1 2 "International Documentation Network on the Great African Lakes Region". Princeton University Library. 22 November 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Shillington, Kevin (2013). Encyclopedia of African History. Routledge. ص. 320. ISBN 978-1-135-45669-6. the fertile corridor of the Great Lakes Region (also called the interlacustrine region)
↑ سانچو:M-W "the region of Africa that is bounded by Lakes Victoria, Kyoga, Albert, Edward, and Tanganyika"
↑ Shema, Rutagengwa Claude. "Great Lakes Region of Africa – Burundi". Author-me. 22 November 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Obiero, Kevin; Lawrence, Ted; Ives, Jessica; Smith, Stephanie; Njaya, Friday; Kayanda, Robert; Waidbacher, Herwig; Olago, Dan et al. (2020-10-01). "Advancing Africa’s Great Lakes research and academic potential: Answering the call for harmonized, long-term, collaborative networks and partnerships". Journal of Great Lakes Research 46 (5): 1240–1250. doi:10.1016/j.jglr.2020.02.002. ISSN 0380-1330. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S038013302030037X.
↑ "In Tanzania, UNHCR's Grandi urges more backing for solutions as the country continues to host refugees". UNHCR US. 27 Aug 2022. 23 Nov 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Turner; Seehausen; Knight; Allender; Robinson (2001). "How many species of cichlid fishes are there in African lakes?". Molecular Ecology 10 (3): 793–806. doi:10.1046/j.1365-294x.2001.01200.x. PMID 11298988. Bibcode: 2001MolEc..10..793T. https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_2001-03_10_3/page/793.
↑ "GDP growth (annual %) – Burundi". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.
↑ "Figure 1 – Real GDP Growth and Per Capita GDP ($ PPP at current prices)". OECD. doi:10.1787/266155225581. http://dx.doi.org/10.1787/266155225581. Retrieved 2021-10-23.
↑ "GDP per capita (current US$) – Congo, Dem. Rep". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.
↑ "GDP per capita (current US$) – Uganda". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.

ماخذ

وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا آفريڪي عظيم ڍنڍون.

Chrétien, Jean-Pierre (2006). The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History. Straus, Scott پاران ترجمو ڪيل. New York: Zone Books. ISBN 1-890951-35-8.

سانچو:Regions of Africa

[zambiatour-1] "~ZAMBIA~". www.zambiatourism.com. 2008-03-14 تي حاصل ڪيل.

[Idnotgalr-2] 1 2 "International Documentation Network on the Great African Lakes Region". Princeton University Library. 22 November 2013 تي حاصل ڪيل.

[3] Shillington, Kevin (2013). Encyclopedia of African History. Routledge. ص. 320. ISBN 978-1-135-45669-6. the fertile corridor of the Great Lakes Region (also called the interlacustrine region)

[4] سانچو:M-W "the region of Africa that is bounded by Lakes Victoria, Kyoga, Albert, Edward, and Tanganyika"

[Shema-5] Shema, Rutagengwa Claude. "Great Lakes Region of Africa – Burundi". Author-me. 22 November 2013 تي حاصل ڪيل.

[6] Obiero, Kevin; Lawrence, Ted; Ives, Jessica; Smith, Stephanie; Njaya, Friday; Kayanda, Robert; Waidbacher, Herwig; Olago, Dan et al. (2020-10-01). "Advancing Africa’s Great Lakes research and academic potential: Answering the call for harmonized, long-term, collaborative networks and partnerships". Journal of Great Lakes Research 46 (5): 1240–1250. doi:10.1016/j.jglr.2020.02.002. ISSN 0380-1330. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S038013302030037X.

[7] "In Tanzania, UNHCR's Grandi urges more backing for solutions as the country continues to host refugees". UNHCR US. 27 Aug 2022. 23 Nov 2022 تي حاصل ڪيل.

[Turner2001-8] Turner; Seehausen; Knight; Allender; Robinson (2001). "How many species of cichlid fishes are there in African lakes?". Molecular Ecology 10 (3): 793–806. doi:10.1046/j.1365-294x.2001.01200.x. PMID 11298988. Bibcode: 2001MolEc..10..793T. https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_2001-03_10_3/page/793.

[9] "GDP growth (annual %) – Burundi". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.

[10] "Figure 1 – Real GDP Growth and Per Capita GDP ($ PPP at current prices)". OECD. doi:10.1787/266155225581. http://dx.doi.org/10.1787/266155225581. Retrieved 2021-10-23.

[11] "GDP per capita (current US$) – Congo, Dem. Rep". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.

[12] "GDP per capita (current US$) – Uganda". World Bank Open Data. 2021-10-23 تي حاصل ڪيل.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]