مواد ڏانھن هلو

آفريڪا ۾ عيسائيت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
رنگين تصوير
سينٽ جارج گرجاگھر، لاليبيلا، ايٿوپيا ۾ صليب جي شڪل ۾ پٿر کي تراشي ٺاهيو ويو آهي


عيسائيت پهرين صدي عيسويءَ ۾ آفريڪا پهتي؛ 2024ع تائين اها کنڊ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي.[1] ڪيترن ئي آفريڪي عيسائين عيسائيت جي شروعاتي ارتقا تي اثر وڌو ۽ ان جي عقيدن کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ ٽرٽولين، پرپيچوا، فيليسيٽي، اليگزينڊريا جو ڪليمينٽ، اليگزينڊريا جو اوريجن، سائپرين، ايٿانيسيس ۽ هپو جو آگسٽين شامل آهن.[2][3] چوٿين صديءَ ۾، هاڻوڪي ايٿوپيا ۽ ايريٽريا ۾ اڪسمائي سلطنت عيسائيت کي سرڪاري مذهب طور اختيار ڪندڙ دنيا جي شروعاتي علائقن مان هڪ بڻجي وئي، جنهن کان پوءِ نوبيائي بادشاهتن نوباتيا، مڪوريا ۽ الوديا، ۽ ڪيترين ئي عيسائي بربر بادشاهتن پڻ عيسائيت اختيار ڪئي.[4]

اتر آفريڪا ۾ اسلامي فتحن کان پوءِ عيسائين تي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ مختلف دٻاءَ وڌيا، جن ۾ غير مسلمن تي لاڳو ٿيندڙ خاص ٽيڪس، غلام بڻجڻ جو خطرو ۽ مسلم حڪمرانيءَ هيٺ ٻيا سماجي ۽ معاشي دٻاءَ شامل هئا، جيتوڻيڪ عيسائين کي اهل ڪتاب طور عام طور پنهنجو مذهب جاري رکڻ جي اجازت ڏني ويندي هئي.[5] مصر ۾ اليگزينڊريا جو مشرقي آرٿوڊوڪس گرجاگھر ۽ اليگزينڊريا جو قبطي آرٿوڊوڪس گرجاگھر (جيڪي ڪلسيڊوني فرق دوران هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا) ۽ آرٿوڊوڪس تيواهيدو گرجاگھر مسلم فتحن کان پوءِ به قائم رهيا. مسلم حڪمرانيءَ هيٺ آيل علائقن جي اسلامائزيشن ايندڙ ڪيترين صدين دوران آهستي آهستي ٿي، جيتوڻيڪ تاريخدان اڃا تائين ان عمل کي مڪمل طور نٿا سمجهن.[6][5] مصر ۾ گرجاگھرن جي اڏاوت تي پابندين ۽ گرجاگھرن کي ڊاهڻ، گڏوگڏ الحاڪم (996–1021ع) جي دور جهڙين وقتي ظلمن، قبطين تي وڌيڪ دٻاءُ وڌو.[7][8](p23)[9] وچين دور ۾ اسلام جي توسيع کان پوءِ ايٿوپيائي سلطنت آفريڪا جو واحد علائقو هئي، جيڪو عيسائي رياست طور برقرار رهيو.[10] ايٿوپيائي گرجاگھر پنهنجون مخصوص مذهبي رسمون ۽ بائبل جو هڪ منفرد قانوني مجموعو برقرار رکيو. تنهنڪري ايٿوپيائي گرجاگھر جي برادري عالمي سطح تي ان لحاظ کان منفرد آهي ته ان کي يورپي مبلغن عيسائي نه بڻايو، بلڪه اها وڏي حد تائين آزاد رهي ۽ يورپي عيسائين جي آفريڪا سان رابطي کان اڳ پاڻ آفريڪا جي ٻين حصن ڏانهن مبلغ موڪليندي رهي.

پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پورچوگالي واپاري ۽ مبلغ اولهه آفريڪا پهچڻ شروع ٿيا؛ پهرين گني، موريتانيا، گيمبيا، گھانا ۽ سيرا ليون، پوءِ نائيجيريا ۽ بعد ۾ ڪانگو جي بادشاهت ۾ پهتا، جتي کين اهم مقامي اڳواڻن کي ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرائڻ ۾ ڪاميابي ملي. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ آفريڪا لاءِ ڊوڙ دوران ۽ ان کان پوءِ، اهي عيسائي برادريون ۽ ٻيون برادريون سامونڊي ڪنارن سان گڏوگڏ وچ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ وڌڻ لڳيون، ڇاڪاڻ ته يورپ کان نيون تبليغي سرگرميون شروع ٿيون.[11] عيسائي مبلغن آفريڪي ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ سهڪار ڪيو ۽ سڀني انسانن کي آدم ۽ حوا جي نسل مان سمجهيو؛ اهو رويو آفريڪا جي وڏن حصن جي عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ۾ اهم ثابت ٿيو.[12] ايڪيهين صديءَ ۾ اهي آفريڪا جي وڌندڙ عيسائي برادريءَ جو وڏو حصو بڻجن ٿا.

2024ع تائين آفريڪا ۾ سڀني فرقن سان واسطو رکندڙ عيسائين جو اندازي مطابق انگ 734 ملين آهي،[13] جڏهن ته 1900ع ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 10 ملين هو.[14] نسبتاً ٿوري عرصي ۾ آفريڪا مقامي روايتي مذهبن جي اڪثريتي پيروڪارن واري کنڊ مان بدلجي اهڙو کنڊ بڻجي ويو آهي، جتي عيسائي ۽ مسلمان غالب آهن،[15] جيتوڻيڪ روايتي عقيدن ۽ عملن سان نمايان ۽ مسلسل مذهبي امتزاج پڻ موجود آهي.[16] ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۽ وچ آفريڪا جي اڪثر رياستن، گڏوگڏ آفريڪا جو سڱ ۽ اولهه آفريڪا جي وڏن حصن ۾ آباديءَ جي اڪثريت عيسائيت سان وابسته آهي، جڏهن ته مصر ۾ قبطي عيسائي هڪ نمايان اقليت آهن. گورڊن–ڪانويل ٿيالاجيڪل سيمينري جي 2018ع جي هڪ مطالعي موجب دنيا جي ڪنهن به ٻئي کنڊ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ عيسائي آفريڪا ۾ رهن ٿا، جڏهن ته لاطيني آمريڪا ٻئي ۽ يورپ ٽئين نمبر تي آهي.[17][18]

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور: شروعاتي گرجاگھر

[سنواريو]

عيسائيت پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 50ع ڌاري مصر ۾ آفريڪا پهتي.[حوالو گهربل] مرقس مبشر لڳ ڀڳ 43ع ۾ اليگزينڊريا جي بطريقي جو پهريون بشپ بڻيو.[19] شروعات ۾ اليگزينڊريا جو گرجاگھر گهڻو ڪري يوناني ڳالهائيندڙ هو. ٻي صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مقدس صحيفن ۽ عبادتي رسمن جو ٽن مقامي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو هو. سوڊان ۾ پڻ عيسائيت پهرين صديءَ جي شروعات ۾ پکڙجي وئي، ۽ نوبيائي گرجاگھر، جيڪي ڇهين صديءَ ۾ نوباتيا، مڪوريا ۽ الوديا جي بادشاهتن ۾ قائم ٿيا، مصر جي گرجاگھرن سان ڳنڍيل هئا.[20]

عيسائيت اتر اولهه آفريڪا (جنهن کي اڄ مغرب چيو وڃي ٿو) ۾ پڻ وڌي، ۽ ٻي صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين ڪارٿيج جي آس پاس واري علائقي تائين پهچي وئي.[حوالو گهربل] اتان جا گرجاگھر روم جي گرجاگھر سان ڳنڍيل هئا ۽ انهن پوپ گيليشيس پهريون، پوپ ملٽيڊيز ۽ پوپ وڪٽر پهريون ڏنا، جيڪي سڀئي سينٽ آگسٽين ۽ سندس ماءُ سينٽ مونيڪا وانگر عيسائي بربر هئا.

  325ع تائين عيسائيت جي پکيڙ
  600ع تائين عيسائيت جي پکيڙ

ٽين صديءَ جي شروعات ۾ اليگزينڊريا جو گرجاگھر تيزيءَ سان وڌيو ۽ پنج نوان معاون بشپ جا علائقا قائم ٿيا. هن وقت مصر جي سڀ کان سينيئر بشپ هجڻ سبب اليگزينڊريا جي بشپ کي پوپ سڏيو وڃڻ لڳو. ٽين صديءَ جي وچ ڌاري مصر جي گرجاگھر کي شهنشاهه ڊيسيس جي دور ۾ ظلم ۽ ستم سبب سخت نقصان پهتو. ڪيترائي عيسائي شهرن مان ڀڄي ريگستان ڏانهن هليا ويا. جڏهن ظلم ۽ ستم ختم ٿيو، تڏهن به انهن مان ڪجهه دعا ۽ عبادت لاءِ گوشه نشينن جي حيثيت ۾ ريگستان ۾ ئي رهيا. اهو عيسائي رهبانيت جي شروعات هئي، جيڪا ايندڙ سالن ۾ آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن ۽ يورپ ۾ فرانس ۽ آئرلينڊ تائين پکڙجي وئي.

مصر ۾ چوٿين صديءَ جي شروعات شهنشاهه ڊيوڪليشن جي دور ۾ ٻيهر ظلم ۽ ستم سان ٿي. ايٿوپيا/ايريٽريا جي اڪسم جي بادشاهت ۾ بادشاهه ايزانا، فرومينشيس جي هٿان عيسائيت قبول ڪرڻ کان پوءِ، عيسائيت کي سرڪاري مذهب قرار ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ ايٿوپيا ۾ عيسائيت کي هٿي ملي ۽ آخرڪار ايٿوپيائي آرٿوڊوڪس تيواهيدو گرجاگھر جو بنياد پيو. پنجين صديءَ جي شروعات ۾ رومي سلطنت جي ڪنهن به ٻئي علائقي ۾ اتر آفريڪا جيترا بشپ جا علائقا نه هئا؛ جڏهن وينڊل بادشاهه ڪارٿيج ۾ هڪ مذهبي مجلس سڏائي ته ان ۾ 460 ڪيٿولڪ بشپ شريڪ ٿيا.[21]

انهن شروعاتي صدين ۾ آفريڪي عيسائي اڳواڻن جهڙوڪ اوريجن، ليڪٽينشيس، آگسٽين، ٽرٽولين، ماريوس وڪٽورينس، پاڪوميوس، ڊيڊيمس نابينا، ٽيڪونيوس، سائپرين، ايٿانيسيس ۽ سيرل (گڏوگڏ سندن مخالفن ويلنٽينس، پلوٽينس، ايريس ۽ ڊوناٽس ميگنس) آفريڪا کان ٻاهر عيسائي دنيا تي گهرو اثر وڌو. انهن گنوسٽڪ ازم، ايرين ازم، مونٽين ازم، مارسيون ازم، پيليجين ازم ۽ ماني ازم بابت ردعمل ۽ فڪري بحثن سان گڏ، اليگزينڊريا جي لائبريري کان پوءِ يونيورسٽي جي تصور، تثليث جي سمجهه، ويٽس لاطينا ترجمن، تفسير ۽ بائبلي تشريح جي طريقن، عالمي گرجاگھري مجلسن، رهبانيت، نئين افلاطونيت ۽ آفريڪي ادبي، جدلياتي ۽ خطيباڻي روايتن کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[22]

شروعاتي وچون دور: اتر آفريڪا جي مسلم فتح کان پوءِ

[سنواريو]
قديم ڊونگولا، مڪوريا بادشاهت جي گاديءَ واري هنڌ، جي هڪ گرجاگھر جي ٻيهر اڏاوت
رنگين تصوير
الجزائر ۾ آور ليڊي آف آفريڪا جي باسيليڪا

مسلم فتحن کان پوءِ شروعاتي مسلم خليفن مان گهڻن مقامي آباديءَ کي اسلام قبول ڪرائڻ ۾ ٿوري دلچسپي ڏيکاري.[23](p26) مسلم فتحن کان پوءِ به عيسائيت موجود رهي. شروعاتي دور ۾ مسلمان وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي فتح ڪيل علائقن ۾ حڪمران اقليت هئا. مجموعي طور اٺين صديءَ تائين انهن علائقن ۾ غير مسلم آبادي اقليت بڻجي وئي.[6] انهن علائقن جي اسلامائزيشن جا سبب ۽ عمل، ۽ مذهب تبديل ڪرڻ جي رفتار، هڪ پيچيده موضوع آهي.[24][6] ٻين ضابطن سان گڏ، مسلم حڪمرانن غير مسلمن تي خاص فردي ٽيڪس، يعني جزيو، لاڳو ڪيو، جيڪو مسلم سماج ۾ مذهب تبديل ڪندڙن کي ملندڙ ٻين سماجي فائدن سان گڏ اسلام قبول ڪرڻ لاءِ هڪ معاشي دٻاءُ بڻيو.[24][5] مقامي لاطيني لهجن سان گڏ ڪيٿولڪ گرجاگھر پڻ آهستي آهستي زوال پذير ٿيو.[25][26]

تاريخدانن اتر آفريڪا ۾ عيسائيت جي زوال جي وضاحت لاءِ ڪيترائي نظريا پيش ڪيا آهن. انهن ۾ قديم دور جي پڇاڙي دوران علائقي ۾ بار بار ٿيندڙ گهرو جنگيون ۽ ٻاهريان حملا، حملي آورن هٿان ظلم جي عيسائين ۾ خوف، آفريڪي عيسائي گرجاگھر اندر مذهبي ورهاست ۽ قيادت جي کوٽ، نئين حڪمرانيءَ هيٺ رهواسين جو سياسي عمليت پسنديءَ وارو رويو، ۽ شروعاتي اسلامي ۽ مقامي عيسائي الهيات جي وچ ۾ ممڪن گهٽ فرق شامل آهن، جنهن سبب عام ماڻهن لاءِ نئون مذهب قبول ڪرڻ نسبتاً آسان ٿي سگهي ٿو.[27] ڪجهه عيسائي، خاص طور مالي وسيلن وارا ماڻهو، يورپ ڏانهن به لڏي ويا.[27][28] مصر جي اولهه وارن علائقن ۾ ان وقت جي گرجاگھر وٽ رهبانيت جي مضبوط روايت نه هئي ۽ اهو اڃا تائين نام نهاد ڊوناٽسٽ بدعقيدگي سميت مختلف مذهبي تڪرارن جي اثرن مان نڪري رهيو هو. هڪ نظريي موجب اها ڳالهه هاڻوڪي مغرب ۾ گرجاگھر جي شروعاتي تباهيءَ ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ هئي. هن نظريي جا حامي ان صورتحال کي مصر ۽ شام جي مضبوط رهباني روايت سان ڀيٽين ٿا، جتي عيسائيت وڌيڪ سگهاري رهي.[27] ان کان سواءِ رومي ۽ بازنطيني حڪمران بربرن جهڙن مقامي ماڻهن کي مڪمل طور پنهنجي سماج ۾ جذب ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا.[27][28]

ڪجهه تاريخدان ڄاڻائين ٿا ته اموي خلافت ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران ڪيترن ئي بربر عيسائين تي ظلم ڪيو، جيڪي آهستي آهستي اسلام قبول ڪندا ويا.[29] ٻيا جديد تاريخدان وڌيڪ اهو تسليم ڪن ٿا ته ستين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ عرب مسلم فوجن جي فتح ڪيل علائقن ۾ رهندڙ عيسائي آباديون عرب مسلم عملدارن ۽ حڪمرانن هٿان ڪيترن موقعن تي مذهبي ظلم، مذهبي تشدد ۽ شهادت جو شڪار ٿيون.[30][31][32][33] ڪيترن کي اسلامي قانون هيٺ موت جي سزا پڻ ڏني وئي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي عيسائي عقيدي جي دفاع ۾ نمايان مزاحمتي عمل ڪيا، جهڙوڪ اسلام قبول ڪرڻ کان انڪار، اسلامي مذهب کي رد ڪرڻ ۽ پوءِ ٻيهر عيسائيت اختيار ڪرڻ، يا مسلم عقيدن جي توهين.[31][32][33]

مصر جي مسلم فتح کان پوءِ قبطي عيسائين کي مختلف مسلم حڪومتن هيٺ ظلم ۽ ستم جو منهن ڏسڻو پيو.[7][34] ممڪن آهي ته مصر ۾ اسلامائزيشن ٻين مسلم حڪمرانيءَ هيٺ علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سست رهي هجي.[6] فاطمي خلافت واري دور، يعني ڏهين کان ٻارهين صديءَ تائين، عيسائي شايد اڃا به آباديءَ جي اڪثريت هئا، جيتوڻيڪ هن معاملي بابت علمي اندازا غير يقيني آهن ۽ مختلف ليکڪن ۾ فرق رکن ٿا.[6][8][35](p194) فاطمي خليفي الحاڪم (حڪومت 996–1021ع) جي دور ۾ عيسائين خلاف غير معمولي ظلم ٿيو،[8](p23) جنهن ۾ گرجاگھر بند ڪرڻ ۽ ڊاهڻ، ۽ زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ شامل هئا، جنهن سبب مذهب تبديل ڪرڻ جي هڪ لهر پيدا ٿي.[9][36][37]

بطريق مرقس ٽيون هڪ ڪاري آفريڪي خدمتگار سان

رپورٽن موجب 700ع تائين عرب فتح مڪمل ٿيڻ کان پوءِ به ٽرپوليٽانيا، يعني هاڻوڪي اولهه لبيا، کان هاڻوڪي مراڪش تائين علائقي ۾ رومن ڪيٿولڪ عقيدو ڪيترين صدين تائين برقرار رهيو.[38] 1114ع ۾ وچ الجزائر جي قلعه ۾ هڪ عيسائي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.[39] 850ع کان پوءِ ڪارٿيج شهر کان ٻاهر ڪيٿولڪ بزرگن جي قبرن ڏانهن مذهبي زيارتن جا به ثبوت ملن ٿا، ۽ مسلم اسپين جي عيسائين سان مذهبي رابطن جا نشان پڻ موجود آهن. ان کان سواءِ ان زماني ۾ يورپ ۾ اختيار ڪيل ڪئلينڊر سڌارا تيونس جي مقامي عيسائين تائين به پهتا، جيڪو روم سان رابطي جي غير موجودگيءَ ۾ ممڪن نه هجي ها.

اعليٰ وچون دور: زوال ۽ پهريون تبليغي مشن

[سنواريو]

جڏهن الموحدن ۽ المرابطين جون مسلم حڪومتون اقتدار ۾ آيون، تڏهن مقامي عيسائين تي دٻاءُ وڌيو، ۽ تاريخي رڪارڊ ۾ تيونس جي مقامي عيسائين کان اسلام قبول ڪرڻ جا مطالبا پڻ ملن ٿا. لڳ ڀڳ 1150ع ڌاري قيروان شهر ۾ عيسائي رهواسين ۽ هڪ بشپ جي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا؛ اها ڳالهه خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته هي شهر عرب مسلمانن لڳ ڀڳ 680ع ۾ فتح کان پوءِ پنهنجي انتظامي مرڪز طور قائم ڪيو هو. چوڏهين صديءَ جي ڪيٿولڪ گرجاگھر جي آرڪائيو ۾ محفوظ هڪ خط مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت اتر آفريڪا ۾ اڃا چار بشپ جا علائقا موجود هئا، جيتوڻيڪ عرب فتح جي وقت موجود چار سؤ کان وڌيڪ بشپ علائقن جي ڀيٽ ۾ اهو تمام وڏو زوال هو.[39] 1159ع ۾ الموحد حڪمران عبدالمؤمن تيونس جي عيسائين ۽ يهودين کي زبردستي اسلام قبول ڪرايو. ابن خلدون چوڏهين صديءَ ۾ نفزاوا جي ڳوٺن، توزر جي ڏکڻ اولهه ۾، هڪ مقامي عيسائي برادريءَ جو اشارو ڏئي ٿو. اهي جزيو ادا ڪندا هئا ۽ انهن ۾ فرانڪي نسل جا ڪجهه ماڻهو پڻ شامل هئا.[40] بربر عيسائي تيونس ۽ ڏکڻ تيونس جي نفزاوا ۾ پندرهين صديءَ جي شروعات تائين رهندا رهيا. پندرهين صديءَ جي پهرين چوٿين جي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تيونس جا مقامي عيسائي، جيتوڻيڪ گهڻو جذب ٿي چڪا هئا، پنهنجو گرجاگھر وڌايو، شايد ان ڪري جو سڄي مغرب مان بچيل آخري عيسائي اتي گڏ ٿيا هئا. تنهن هوندي به اهي ڪيٿولڪ گرجاگھر سان مڪمل مذهبي رابطي ۾ نه هئا.[39] تيونس جي عيسائي برادري توزر شهر ۾ ارڙهين صديءَ تائين موجود رهي.[41]

عيسائين جو هڪ ٻيو گروهه، جيڪو اسلامي اسپين مان جلاوطن ٿيڻ کان پوءِ اتر آفريڪا آيو، موزاراب سڏبو هو. پوپ انوسينٽ چوٿون انهن کي مراڪشي گرجاگھر جو حصو تسليم ڪيو.[42]

ايٿوپيائي آرٿوڊوڪس تيواهيدو گرجاگھر جا پادري

اتر آفريڪا ڏانهن پهريان تبليغي مشن

[سنواريو]

جون 1225ع ۾ پوپ هونوريوس ٽئين Vineae Domini custodes نالي پوپي فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت ڊومينيڪن آرڊر جي ٻن راهبن، ڊومينڪ ۽ مارٽن، کي مراڪش ۾ تبليغي مشن قائم ڪرڻ ۽ اتي جي عيسائين جي معاملن جي سنڀال ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.[43] مراڪش جي بشپ لوپي فرنانديز دي آئِن کي 19 ڊسمبر 1246ع تي پوپ انوسينٽ چوٿين طرفان آفريڪا جي گرجاگھر جو سربراهه بڻايو ويو، جيڪو لقب اڳ ۾ ڪارٿيج جي آرچ بشپ وٽ هوندو هو.[44] مراڪش جي مراكش واري بشپ جو علائقو سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين موجود رهيو.[45]

وچين دور جي مراڪشي تاريخدان ابن ابي زرع موجب الموحد خليفي ابو العلاء ادريس المامون، فرڊيننڊ ٽئين جي اصرار تي مراكش ۾ عيسائين لاءِ هڪ گرجاگھر تعمير ڪرايو، ته جيئن اهي آزاديءَ سان پنهنجو مذهب ادا ڪري سگهن. پوپ انوسينٽ چوٿون تيونس، سبتا ۽ بجايا جي اميرن کان درخواست ڪئي ته لوپي ۽ فرانسسڪن راهبن کي انهن علائقن جي عيسائين جي سنڀال ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي. هن خليفي السعيد جو عيسائين کي تحفظ ڏيڻ تي شڪريو ادا ڪيو ۽ ساحلن سان گڏ کين قلعا ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ جي به درخواست ڪئي، پر خليفي اها درخواست رد ڪري ڇڏي.[46]

شروعاتي جديد دور: آفريڪا ۾ يسوعي تبليغي مشن

[سنواريو]

آفريڪا ۾ عيسائيت جو هڪ ٻيو مرحلو پندرهين صديءَ ۾ پورچوگيزن جي اچڻ سان شروع ٿيو.[47] ريڪونڪيسٽا جي پڄاڻيءَ کان پوءِ عيسائي پورچوگيزن ۽ اسپينين اتر آفريڪا جي ڪيترن ئي بندرگاهن تي قبضو ڪيو.[48]

سوسائٽي آف جيسس (يسوعين) پاران ڪيل تبليغي مهمون آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ 1548ع کان ئي شروع ٿي ويون هيون. 1561ع ۾ پورچوگيزي مبلغ گونزالو دا سلويرا زمبابوي جي علائقي ۾ شونا ماڻهن جي بادشاهه مونوموٽاپا کي بپتسما ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو.[49] لڳ ڀڳ ساڳئي وقت، جڏهن سلويرا ڏکڻ آفريڪا ۾ موجود هو، يسوعين جي هڪ ننڍڙي جماعت ابيسينيا، يا اپر ايٿوپيا، جي علائقي ۾ پنهنجي موجودگي قائم ڪرڻ شروع ڪئي. جيتوڻيڪ يسوعين کي باقاعدي ظلم ۽ هراسان ڪرڻ کي منهن ڏيڻو پيو، پر سندن تبليغي مشن لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين قائم رهيو. اهڙي مخالفت جي باوجود، اهي هڪ اهڙي علائقي ۾ ڪيٿولڪ عقيدي کي رائج ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جتي سندن تبليغي سرگرمين کان اڳ سختيءَ سان قائم آرٿوڊوڪس مذهبي روايتون موجود هيون. سورهين صديءَ دوران يسوعين پنهنجي تبليغي مشن کي قديم ڪانگو بادشاهت تائين وڌايو ۽ اتي اڳ ۾ موجود ڪيٿولڪ تبليغي مشن کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو هڪ مقامي گرجاگھر جي تعمير تي پهتو هو. يسوعي تبليغي مشن موزمبيق ۽ انگولا ۾ به ساڳي نموني ڪم ڪندا رهيا، تان جو 1759ع ۾ پورچوگيزي اختيارين سوسائٽي خلاف ڪارروائي ڪئي.

آفريڪا ۾ يسوعين کي گهڻي عرصي تائين ٻين عيسائي فرقن جي مقابلي وارن تبليغي مشنن کان ڪا وڏي للڪار پيش نه آئي. ٻيون مذهبي جماعتون به موجود هيون، جيڪي پورچوگيزي حڪمرانيءَ هيٺ براعظم جي علائقن ۾ عيسائيت جي تبليغ ڪرڻ چاهينديون هيون، پر انهن جو اثر يسوعين جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هو. يسوعين جي اهميت ۾ واڌ پندرهين صديءَ ۾ پادرواڊو سان شروع ٿي ۽ ان وقت تائين جاري رهي، جيستائين ٻين يورپي ملڪن پنهنجا تبليغي مشن شروع نه ڪيا، جنهن سان براعظم جي واحد سرپرست طور پورچوگال جي حيثيت کي خطرو پيدا ٿيو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يسوعين لاءِ حمايت گهٽجڻ لڳي، جڏهن پورچوگال وٽ آفريڪا ۾ اهو ساڳيو غلبو نه رهيو، جيڪو پندرهين صديءَ ۾ حاصل هئس. نتيجي ۾ يسوعين کي موزمبيق ۽ انگولا مان نيڪالي ڏني وئي ۽ انهن علائقن ۾ ڪيٿولڪ تبليغي مشنن جي موجودگي نمايان طور گهٽجي وئي.

عيسائي بربر خاندان، قبائليه مان.

مراڪش شهر جي بشپ واري علائقي جو وجود سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين برقرار رهيو ۽ ان جي ذميواري سيويل جي ماتحت بشپَن وٽ رهي. خوان دي پراڊو، جنهن تبليغي مشن کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، 1631ع ۾ مارجي ويو. 1637ع ۾ تعمير ڪيل هڪ فرانسسڪن خانقاهه سعدي خاندان جي زوال کان پوءِ 1659ع ۾ تباهه ڪئي وئي. شهر جي ملاح ۾ هڪ ننڍڙو فرانسسڪن عبادت خانو ۽ خانقاهه ارڙهين صديءَ تائين موجود رهيا.[45]

20هين صدي

[سنواريو]

آفريڪا جو سڱ

[سنواريو]

آرٿوڊوڪس تيواهيڊو 1993ع ۾ ايٿوپيائي آرٿوڊوڪس تيواهيڊو چرچ ۽ ايريٽريائي آرٿوڊوڪس تيواهيڊو چرچ ۾ ورهائجي ويو.[حوالو گهربل] پينٽائي چرچ ايٿوپيائي عيسائيت اندر پروٽيسٽنٽ سڌاري جي تحريڪ جو نتيجو آهن.[50]

مغرب

[سنواريو]

فرانسيسي فتح کان پوءِ هن علائقي ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت جي واڌ جو بنياد يورپي نوآبادڪارن ۽ آبادگارن تي هو، ۽ جڏهن علائقي جا ملڪ آزاد ٿيا ته انهن مهاجرن ۽ سندن اولاد مان گهڻا هتان لڏي ويا. الجزائر ۾ آخري آدمشماري، جيڪا 1 جون 1960ع تي ٿي، موجب اتي 1,050,000 غير مسلم شهري (گهڻو ڪري ڪيٿولڪ) رهندا هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 10 سيڪڙو هئا؛ انهن ۾ 140,000 الجزائري يهودي پڻ شامل هئا.[51] فرانسيسي حڪمرانيءَ هيٺ الجزائر ۾ ڪيٿولڪ آبادي پنهنجي عروج تي ڏهه لک کان به وڌي وئي هئي.[51] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پيئڊ-نُوار ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب، هاڻي بربر يا عرب نسل جا اتر آفريڪي عيسائي وڏي مغرب جي ڀيٽ ۾ فرانس ۾ وڌيڪ رهن ٿا.

Colour photograph
رباط جو رومن ڪيٿولڪ گرجاگھر

2009ع ۾ گڏيل قومن الجزائر ۾ 45,000 رومن ڪيٿولڪ ۽ 50,000 کان 100,000 پروٽيسٽنٽ ڳڻيا. عيسائيت قبول ڪرڻ جا واقعا خاص طور قبائليه، ۽ بالخصوص تيزي اوزو ولايت ۾ وڌيڪ عام رهيا آهن.[52] ان ولايت ۾ عيسائين جو تناسب 1 سيڪڙو کان 5 سيڪڙو جي وچ ۾ هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. 2015ع جي هڪ مطالعي مطابق الجزائر ۾ اسلام مان عيسائيت قبول ڪندڙ ماڻهن جو انگ 380,000 هجڻ جو اندازو لڳايو ويو.[53]

1956ع ۾ آزاديءَ کان اڳ مراڪش ۾ پنج لک يورپي رهندا هئا، جن مان گهڻا عيسائي هئا.[54] فرانسيسي مراڪش ۾ ڪيٿولڪن جو انگ لڳ ڀڳ 360,000، يعني ڪُل آباديءَ جو تقريباً 4.1 سيڪڙو، تائين پهتو هو.[55] 1950ع ۾ اسپيني مراڪش ۽ طنجه ۾ ڪيٿولڪ ڪُل آباديءَ جو 14.5 سيڪڙو هئا، جڏهن ته اسپيني مراڪش ۾ 113,000 ڪيٿولڪ آبادگار رهندا هئا.[55] اسپيني مراڪش ۽ طنجه جا ڪيٿولڪ گهڻو ڪري اسپيني نسل جا هئا، جڏهن ته ٿوري تعداد ۾ پورچوگيزي، فرانسيسي ۽ اطالوي نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.[55] آمريڪي پرڏيهي کاتي مراڪشي عيسائين جو انگ 40,000 کان وڌيڪ ڄاڻايو آهي.[56] پيو-ٽيمپلٽن مراڪشي عيسائين جو انگ 20,000 هجڻ جو اندازو لڳائي ٿو.[57] گهڻا عيسائي ڪاسابلانڪا، طنجه ۽ رباط جي شهري علائقن ۾ رهن ٿا.[58] مراڪش ۾ عيسائين جي اڪثريت پرڏيهي ماڻهن تي مشتمل آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه رپورٽن موجب مقامي مراڪشين ۾ عيسائيت قبول ڪندڙن جو انگ وڌي رهيو آهي ۽ انهن جو تعداد 45,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي،[59][60] خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾. ڪيترن ئي نون عيسائين کي مراڪش جي گرجاگھرن ۾ ڳجهي نموني بپتسما ڏني وڃي ٿي.[61] 1960ع کان وٺي مراڪشي مسلمانن جو وڌندڙ انگ عيسائيت قبول ڪري رهيو آهي.[59]

1956ع ۾ آزاديءَ کان اڳ تيونس ۾ 255,000 يورپي رهندا هئا، جن مان گهڻا عيسائي هئا.[62] تيونس جي عيسائي برادري، جيڪا مقامي رهواسين، اطالوي ۽ فرانسيسي نسل جي تيونسين، ۽ بربر ۽ عرب نسل جي مقامي ڄاول شهرين جي هڪ وڏي جماعت تي مشتمل آهي، جو انگ 50,000 آهي ۽ اها سڄي ملڪ ۾ پکڙيل آهي. آمريڪا جي جمهوريت، انساني حقن ۽ محنت واري اداري پڻ انهن هزارين تيونسين جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي، جن عيسائيت قبول ڪئي آهي.[63]

ڪجهه عالمن ۽ ميڊيا رپورٽن موجب بربرن ۾ عيسائيت قبول ڪندڙ ماڻهن جو انگ وڌي رهيو آهي.[64][65][66]

عيسائيت جي آفريڪي بڻاوت

[سنواريو]
موسيٰ ۽ سندس ايٿوپيائي زال صفورا. جيڪب جورڊينس، لڳ ڀڳ 1650ع

ٿامس سي. اوڊن موجب، "اتر آفريڪا جا عيسائي—قبطي، بربر، ايٿوپيائي، عرب ۽ مور نسل جا—آفريڪي عيسائيت جي سڄي گهڻ ثقافتي بناوٽ جو قيمتي حصو آهن".[3] مختلف جاگرافيائي علائقن ۾ آفريڪين عيسائيت جا اهڙا پاسا ڳولڻ شروع ڪيا، جيڪي سندن مذهبي ۽ ذاتي روايتن سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن. پروٽيسٽنٽ عيسائيت جون مقامي صورتون، جهڙوڪ ڪمبانگوئيسٽ چرچ، پڻ سامهون آيون. ڪمبانگوئيسٽ چرچ اندر سائمن ڪمبانگو مذهبي نجات جي قائم ٿيل ترتيب تي سوال اٿاريو—ڇا خدا تبليغ لاءِ ڪنهن اڇي ماڻهوءَ کي موڪليندو؟ ڪمبانگوئيسٽ چرچ جو عقيدو هو ته عيسى ڪارو هو، ۽ هو علامتن کي ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ يورپين کان مختلف اهميت ڏيندا هئا. گرجاگھرن ۾ صليب ۽ مصلوب جي تصوير رکڻ واري عام روايت کي اهي تراشيل بت يا بت پرستيءَ جي هڪ صورت سمجهندا هئا. مزروئي موجب، ڪمبانگوئيسٽ روايتي گرجاگھرن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي ڪردار کي وڌيڪ اهميت ڏيندا هئا؛ انهن عورتن کي پادري ۽ مبلغ بڻجڻ جا ڪردار پڻ ڏنا.[67][68] انهن گرجاگھرن جا ميمبر بائبل ۾ اهڙين روايتن کي ڳوليندا هئا، جن جي کليل لفظن ۾ مذمت نه ڪئي وئي هجي، جهڙوڪ گهڻ زالائپ. انهن پنهنجين مذهبي روايتن ۾ ناچ، گيت ڳائڻ ۽ مخصوص شين سان لاڳاپيل عمل پڻ شامل ڪيا.[69] جڏهن آفريڪي ماڻهو مقامي ٻولين ۾ پڙهڻ جي قابل ٿيا، تڏهن اهي بائبل جي تشريح پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي تناظر ۾ ڪرڻ لڳا. گهڻ زالائپ بحث جو اهم موضوع هئي؛ ڪيترن پڙهيل آفريڪين پراڻي عهدنامي ۾ موجود حوالن جي بنياد تي ان کي جائز سمجهيو، جڏهن ته يورپي عيسائيت ان جي مذمت ڪندي هئي. دونا بيئٽريز وچ آفريڪا جي هڪ عورت هئي، جيڪا گهڻ زالائپ بابت پنهنجن تڪراري خيالن لاءِ مشهور هئي—هن دليل ڏنو ته عيسى ڪڏهن به ان جي مذمت نه ڪئي هئي—۽ کيس ساڙي موت جي سزا ڏني وئي. يورپي مبلغن لاءِ اهو مسئلو هو ته هو هڪ طرف وڪٽورين اخلاقي قدر برقرار رکن ۽ ٻئي طرف مقامي ٻولين ۽ خواندگيءَ کي فروغ ڏين. مبلغن عام طور تڪراري آفريڪي خيالن جي مذمت ڪئي ۽ انهن اڳواڻن جي مخالفت ڪئي، جيڪي قائم مذهبي ڍانچي کان ٻاهر نڪري رهيا هئا. سائمن ڪمبانگو شهيد بڻيو؛ مغربي مبلغن جي خدشن سبب کيس هڪ پڃري ۾ قيد ڪيو ويو ۽ هو اتي ئي مري ويو.

آفريڪي برادرين اندر عيسائيت قبول ڪرڻ جي عمل سبب تڪرار پڻ پيدا ٿيا. هڪ اهڙي مذهب طور، جنهن بابت چيو ويو آهي ته اهو "نوآباديات هيٺ آيل ماڻهن جي ضمير ۽ شعور کي نوآبادياتي بڻائڻ" لاءِ استعمال ٿيو،[70] عيسائيت وراثتي اڳواڻن جي وچ ۾ به اختلاف پيدا ڪيا، جهڙوڪ اڻويهين صديءَ جي بوٽسوانا ۾ خاما ٽيون ۽ سندس پيءُ سيڪگوما جي وچ ۾. نوجوان اڳواڻن عيسائيت جي بنياد تي نوان خيال قائم ڪيا ۽ بزرگن کي چئلينج ڪيو. آفريڪي نبياڻي دونا بيئٽريز عيسائيت کي سياسي رخ ڏنو ۽ آخرڪار ٻين نبيّن جي مدد سان يوگنڊا جي رياست جو تختو اونڌو ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيندي هڪ آفريڪي قومپرست بڻجي وئي. پال ڪولمين موجب، مبلغن جي تعليم هر فرد جي پنهنجي تشريح تي دارومدار رکندي هئي ۽ عملي صورت اختيار ڪرڻ وقت مختلف شڪلون وٺندي هئي.[71]

ڪوٽونو، بينن ۾ "روحاني مٿي ڌوئڻ" جي رسم. سيليسٽيئل چرچ آف ڪرائسٽ هڪ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا ويهين صديءَ جي وچ ڌاري بينن ۾ سيموئل جوزف بليئو اوشوفا شروع ڪئي
ملڪ موجب عيسائيت

الادورا چرچ سان لاڳاپيل نائجيريائي ڊيوڊ آڊامو بائبل جا اهي حصا چونڊيا، جيڪي سندس چرچ جي اهميت ڏنل ڳالهين سان وڌيڪ مشابهت رکندا هئا. انهن زبور جا حصا پڙهيا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال هو ته مبلغ پنهنجي عقيدي جي حقيقي طاقت انهن سان شيئر نه ڪري رهيا هئا. انهن انهن آيتن جي پڙهڻ ۾ طاقت محسوس ڪئي ۽ انهن کي پنهنجي زندگيءَ جي تناظر ۾ لاڳو ڪيو.

عيسائيت کي آفريڪي بڻائڻ سان گڏ اسلام کي پڻ آفريڪي بڻائڻ جون تحريڪون پيدا ٿيون. نائيجيريا ۾ اهڙيون تحريڪون سامهون آيون، جن جو مقصد مسلمانن کي اسلام جي عربيت گهٽائڻ لاءِ اُڀارڻ هو. غير عربيت قبول ڪندڙن ۽ ان جي مخالفت ڪندڙن جي وچ ۾ تڪرار ٿيا. اهي تحريڪون لڳ ڀڳ 1980ع ڌاري زور وٺڻ لڳيون، جنهن جي نتيجي ۾ تشدد ۽ پوليس سان جهڙپون پڻ ٿيون. احمديه فرقي جي باني مرزا غلام احمد جو عقيدو هو ته محمد سڀ کان اهم نبي هو، پر آخري نبي نه هو، جيڪو روايتي مسلم عقيدي کان مختلف هو. سني آفريڪي وڏي حد تائين احمدين جي مخالفت ڪندا هئا؛ احمدين پهريون ڀيرو قرآن جو سواهيلي ۾ ترجمو ڪيو ۽ سني ڌرين ان جي به مخالفت ڪئي. احمديه ۽ مهدي تحريڪ جهڙن مختلف گروهن ۽ تحريڪن ۾ فوجي نوعيت جو رجحان پيدا ٿيو، ۽ مخالف نظرين رکندڙ گروهن وچ ۾ جهڙپون ٿينديون رهيون.

1918ع جي انفلوئنزا وبا عيسائيت جي آفريڪي بڻاوت کي تيز ڪيو ۽ نتيجي طور ويهين صديءَ جي آفريڪا ۾ ان جي واڌ پڻ تيز ٿي.[72] اندازو آهي ته لڳ ڀڳ پنج ملين آفريڪي فوت ٿيا. يورپي حڪومتون، گرجاگھر ۽ طب ان وبا آڏو بي وس ثابت ٿيا، جنهن سامراج مخالف جذبن کي وڌايو. ان صورتحال آزاد ۽ نبوي عيسائي عوامي تحريڪن جي واڌ ۾ حصو وڌو، جن ۾ پيشنگوئي، شفا ڏيڻ ۽ قومپرست گرجاگھري نئين سر ترتيب جهڙا عنصر شامل هئا. مثال طور الادورا تحريڪ جي شروعات نائجيريا ۾ وبا جي دور سان ملي ٿي. اڳتي هلي اها ڪرائسٽ اپاسٽولڪ چرچ ۾ تبديل ٿي ۽ ان مان ڪيترائي نوان شاخا پيدا ٿيون، جيڪي 1950ع واري ڏهاڪي تائين نڪرنديون رهيون ۽ مهاجرن سان گڏ سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويون. مثال طور 1952ع ۾ قائم ڪيل ريڊيمڊ ڪرسچن چرچ آف گاڊ جون جماعتون اڄ درجن کن آفريڪي رياستن، اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ موجود آهن.

آفريڪا ۾ عيسائي تعليم

[سنواريو]

عيسائي مبلغن لاءِ ضروري هو ته هو پنهنجي انجيل جي تعليم کي انهن مقامي ماڻهن جي مادري ٻولين ۾ سمجهائين، جن کي هو عيسائيت ڏانهن آڻڻ چاهيندا هئا. ان مقصد لاءِ بائبل جو مقامي ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو ۽ انهن ٻولين وسيلي ان جي تعليم عام ڪئي وئي. عيسائي اسڪولن ۾ انگريزي ٻوليءَ سان گڏ رياضي، فلسفو ۽ اولهه جي ثقافت ۽ تهذيب سان لاڳاپيل قدر پڻ سيکاريا ويندا هئا. عيسائي اسڪولن اندر سيڪيولر تعليم ۽ مذهبيت جي مختلف رجحانن جي وچ ۾ موجود ڇڪتاڻ، آفريڪا جي تعليمي ادارن جي مختلف مقصدن ۽ ترجيحن جي وچ ۾ فرق کي ظاهر ڪري ٿي.[73]

موجوده صورتحال

[سنواريو]
اليگزينڊريا ۽ سڄي آفريڪا جي مشرقي آرٿوڊوڪس پيٽريارڪي جا آرچ ڊائوسس ۽ ڊائوسس

آفريڪا ۾ عيسائين جي انگ ۾ تمام وڏي واڌ ٿي آهي، جنهن سان گڏ روايتي آفريڪي مذهبن جي پيروي ڪندڙن جي تناسب ۾ لاڳيتي گهٽتائي آئي آهي. 1900ع ۾ آفريڪا ۾ رڳو 9 ملين عيسائي هئا، پر 2000ع تائين انهن جو اندازي موجب انگ 380 ملين ٿي ويو. 2020ع ۾ آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 658 ملين عيسائي هئا، جڏهن ته 2025ع تائين انهن جو انگ 760 ملين تائين پهچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي،[74] جيڪو 2025ع لاءِ اڳ ڪيل 630 کان 700 ملين جي اندازن کان به وڌيڪ هو.[75] 2020ع ۾ عيسائي کنڊ جي آباديءَ جو 49 سيڪڙو هئا، جڏهن ته مسلمان 42 سيڪڙو هئا.[76] 2023ع تائين آفريڪا ۾ سڀني فرقن سان واسطو رکندڙ عيسائين جو اندازي موجب انگ 718 ملين هو،[13] ۽ آفريڪين جي اڪثريت عيسائي آهي.[1]

مذهب ۽ عوامي زندگي بابت پيو فورم جي 2006ع واري هڪ مطالعي موجب، 147 ملين آفريڪي عيسائي "تجديد پسند" (پينٽيڪوسٽل ۽ ڪرشماتي) هئا.[77] ڊيوڊ بيريٽ موجب، 1995ع ۾ آفريڪا جي 11,500 فرقن سان واسطو رکندڙ 552,000 جماعتن مان گهڻيون اولهه جي دنيا ۾ مڪمل طور اڻڄاتل هيون.[78] آفريڪا ۾ عيسائيت جي تازي واڌ جو وڏو حصو هاڻي يورپي مبلغن بدران مقامي آفريڪي تبليغي ۽ مشنري سرگرمين ۽ بلند پيدائش جي شرح سبب آهي. آفريڪا ۾ عيسائيت انتهائي گهڻ رخي آهي، جنهن ۾ مصر، ايٿوپيا ۽ ايريٽريا جي مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت جي قديم صورتن کان وٺي نائيجيريا جي جديد ترين آفريڪي-عيسائي فرقن تائين شامل آهن؛ نائيجيريا اهڙو ملڪ آهي، جتي هاڻوڪي دور ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن عيسائيت قبول ڪئي آهي. سڄي کنڊ جي ڪيترن ئي حصن ۾ ڪيترائي امتزاجي ۽ مسيحائي فرقا وجود ۾ آيا آهن، جن ۾ ڏکڻ آفريڪا جو ناصري بيپٽسٽ چرچ ۽ نائيجيريا جا الادورا گرجاگھر شامل آهن. آفريڪا ۾ قائم ٿيل ڪجهه انجيلي مشن، جهڙوڪ مبشر ڊيگ هيوارڊ-ملز پاران قائم ڪيل يو ڊي-او ايل جي سي، پڻ سڄي دنيا ۾ تيزيءَ سان پنهنجو اثر وڌائي رهيا آهن. ستين ڏينهن جا ايڊوينٽسٽ ۽ يهووا جا شاهد پڻ ڪافي وڏي انگ ۾ موجود آهن. 2015ع جي هڪ مطالعي موجب، آفريڪا ۾ مسلمان پسمنظر رکندڙ عيسائين جو انگ اندازي موجب 2.1 ملين هو، جن مان گهڻا پروٽيسٽنٽ ازم جي ڪنهن نه ڪنهن شاخ سان واسطو رکندا هئا.[79]

ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته جديد دور ۾ عيسائيت جو مرڪز يورپ جي صنعتي ملڪن کان آفريڪا ۽ ايشيا ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي. ييل يونيورسٽي جي تاريخدان لامين سانيه چيو ته "آفريڪي عيسائيت رڳو دنيا جي ڪنهن اڻڄاتل حصي ۾ موجود هڪ عجيب ۽ تجسس پيدا ڪندڙ رجحان نه هئي، پر آفريڪي عيسائيت شايد ايندڙ وقت جي صورت جي نمائندگي ڪري سگهي ٿي."[80] ورلڊ ڪرسچن انسائيڪلوپيڊيا (ڊيوڊ بيريٽ) جا انگ اکر کنڊ ۾ عيسائيت جي تيز رفتار واڌ جي اڀرندڙ رجحان کي ظاهر ڪن ٿا ۽ ان ۾ اندازو لڳايو ويو ته 2025ع ۾ آفريڪا ۾ 633 ملين عيسائي هوندا.[81] 2020ع ۾ ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز موجب، اوڀر آفريڪا جي اڪثر آبادي عيسائي هئي ۽ انهن ۾ گهڻائي پروٽيسٽنٽن جي هئي.[82]

ميگا چرچن جو عروج

[سنواريو]

ميگا چرچ (اهڙا گرجاگھر، جن ۾ هفتي جي پڇاڙيءَ تي ٿيندڙ عبادتن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2,000 ماڻهو شرڪت ڪن ٿا[83][84][85]) سب صحارا آفريڪا جي ڪيترن ئي ملڪن، جن ۾ تنزانيا، نائيجيريا، ڏکڻ آفريڪا، گھانا، ڪينيا ۽ يوگنڊا شامل آهن، ۾ موجود آهن. اهي گهڻو ڪري پينٽيڪوسٽل فرقن سان واسطو رکن ٿا.[86][87] سڀ کان وڏي گرجاگھر عبادتگاهه، گلوري ڊوم، 100,000 ويهڻ جي جاين سان 2018ع ۾ ابوجا، نائيجيريا ۾ افتتاح ڪئي وئي.[88]

ملڪ موجب انگ اکر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ملڪ موجب عيسائيت
ملڪ موجب عيسائيت
ملڪ عيسائي عيسائين جو % ڪيٿولڪن جو % ٻين جو %
 الجزائر (تفصيل) 380,000[89] 2% 1% 1%
 انگولا (تفصيل) 17,094,000 75%[90] 50% 25%
 بینن (تفصيل) 3,943,000 42.8% 27% 15%
 بوٽسوانا (تفصيل) 1,416,000 71.6% 5% 66%
 برڪينا فاسو (تفصيل) 3,746,000 22.0% 18% 4%
 برونڊي (تفصيل) 7,662,000 75.0% 60% 15%
 ڪيمرون (تفصيل) 13,390,000 65.0% 38.4% 26.3%
 ڪيپ ورڊي (تفصيل) 487,000 89.1%[حوالو گهربل] 78.7% 10.4%
 وسطي آفريقي جمهوريا (تفصيل) 2,302,000 80% 29% 51%
 چاڊ (تفصيل) 4,150,000[حوالو گهربل] 35.0% 20% 15%
 ڪوموروس (تفصيل) 15,000 2.1%
سانچو:Country data Congo, Republic of (تفصيل) 3,409,000 90.7% 50% 40%
سانچو:Country data Congo, Democratic Republic of (تفصيل) 63,150,000 92% 50% 42%
 جبوتي (تفصيل) 53,000 6.0% 1% 5%
 مصر (تفصيل) 10,000,000 10%
 ايڪوٽوريل گائينا (تفصيل) 683,000 88.7%[حوالو گهربل] 80.7% 8.0%
 اريٽيريا (تفصيل) 2,871,000 63%[91] 4% 54%
 ايٿوپيا (تفصيل) 52,580,000 64% 0.7% 63.4%
 گيبون (تفصيل) 1,081,000 88.0%[92] 41.9% 46.1%
 گيمبيا (تفصيل) 79,000 4.2%[93]
 گهانا (تفصيل) 19,300,000 71.2%[94] 13.1% 58.1%
 گائينا (تفصيل) 1,032,000 8.9%[95] 5% 5%
 گائينا بسيو (تفصيل) 165,000 10.0% 10.0%
 آئيوري ڪوسٽ (تفصيل) 7,075,000 32.8% 28.9% 3.9%
 ڪينيا (تفصيل) 34,774,000 85.1% 23.4% 61.7%
 ليسوٿو (تفصيل) 1,876,000 90.0% 45% 45%
 لابيريا (تفصيل) 1,391,000 85.5%[96] 85.5%
 لبيا (تفصيل) 170,000[حوالو گهربل] 2.7%[حوالو گهربل] 0.5% 1.5%
 مڊگاسڪر (تفصيل) 8,260,000 41.0%
 ملاوي (تفصيل) 12,538,000 79.9%
 مالي (تفصيل) 348,000 2.4%[97]
 موريتانيا (تفصيل) 10,000[98] 0.14%
 موريشس (تفصيل) 418,000 32.2%
 مراڪش (تفصيل) 336,000 1%[99]
 موزمبيق (تفصيل) 13,121,000 56.1% 28.4% 27.7%
 نميبيا (تفصيل) 1,991,000 90.0% 13.7% 76.3%
 نائيجر (تفصيل) 85,000 0.5% 0.5%
 نائجيريا (تفصيل) 74,400,000-107,000,000 40%[100]-58%[101] 10–14.5% 30–43.5%
 روانڊا (تفصيل) 9,619,000 93.6% 56.9% 26%
 سينيگال (تفصيل) 570,000 4.2%[102]
 سيليڪاز (تفصيل) 80,000 94.7% 82% 15.2%
 سيرا ليون (تفصيل) 619,000-1,294,000 10%[103]-20.9%[104]
 صوماليا (تفصيل) 1,000[105] 0.01% 0.0002% 0.01%
 ڏکڻ آفريقا (تفصيل) 43,090,000 79.8%[106] 5% 75%
 ڏکڻ سوڊان (تفصيل) 6,010,000[107] 60.5%[108] 30% 30%
 سوڊان (تفصيل) 525,000 1.5%[109]
 تنزانيا (تفصيل) 31,342,000 61.4%[110]
 ٽوگو (تفصيل) 4,551,976 47.84%[111] 27.30%[111] 20.54%
 تيونس (تفصيل) 30,000[112][lower-alpha 1]
 يوگينڊا (تفصيل) 29,943,000 88.6% 41.9% 46.7%
 اولھ سحارا (تفصيل) 200 0.04% 0.04%
 زيمبيا (تفصيل) 12,939,000 95.5%[113] 20.2% 72.3%

 زمبابوي (تفصيل)

 12,500,000 87.0%[114] 17% 63%
آفريڪا 526,016,926 62.7% 21.0%[115] 41.7%

فرقا

[سنواريو]
آفريڪا ۾ عيسائيت جا وڏا گروهه

پيو اندازو لڳايو هو ته 2020ع ۾ آفريڪا جي آباديءَ جو 53٪ حصو عيسائي هوندو.[116] کنڊ ۾ عيسائين جي انگ بابت اندازا اٺ سؤ ملين تائين وڃن ٿا.[117]

ڪيٿولڪ ازم

[سنواريو]

رومن ڪيٿولڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آفريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ

ڪيٿولڪ چرچ جي ميمبرن جو انگ 1900ع ۾ 2 ملين مان وڌي 2000ع ۾ 140 ملين ٿي ويو.[118] 2005ع ۾ آفريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ، جنهن ۾ مشرقي ڪيٿولڪ چرچ پڻ شامل آهن، آفريڪا جي 809 ملين ماڻهن مان لڳ ڀڳ 135 ملين ماڻهن جو مذهب هو. 2009ع ۾، جڏهن پوپ بينيڊڪٽ سورھون آفريڪا جو دورو ڪيو، تڏهن اهو انگ 158 ملين ڄاڻايو ويو.[119] انهن مان گهڻا لاطيني چرچ سان واسطو رکن ٿا، جڏهن ته لکين ماڻهو مشرقي ڪيٿولڪ چرچن جا ميمبر پڻ آهن.

آرٿوڊوڪسي

[سنواريو]

مشرقي آرٿوڊوڪسي

[سنواريو]

اوڀر آرٿوڊوڪسي

[سنواريو]

پروٽيسٽنٽ ازم

[سنواريو]

2010ع ۾ پيو اندازو لڳايو ته سب صحارا آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 300 ملين پروٽيسٽنٽ هئا.[131] ٻين اندازن موجب اهو انگ 400 ملين تائين آهي.[132][133] پروٽيسٽنٽ ازم آفريڪا ۾ عيسائيت جو سڀ کان وڏو گروهه آهي، ۽ سب صحارا آفريڪا ۾ ان جو تناسب 35.9٪ آهي.[134] سڄي کنڊ جي ڪُل آباديءَ ۾ پروٽيسٽنٽن جو تناسب پڻ 35.9٪ تائين وڌيو آهي.[135] مطالعي موجب آفريڪا ۾ اندازي طور 200 ملين انجيلي عيسائي موجود آهن.[136] آفريڪا ۾ اندازي طور 60 ملين اينگليڪن ۽ 23 ملين لوٿرن آهن.[137][138] آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 29 ملين بيپٽسٽ پڻ موجود آهن.[139] کنڊ ۾ ميٿوڊسٽن جو انگ 25 ملين تائين آهي.[140] آفريڪا ۾ پريسبيٽيرينن جو انگ 20 ملين کان وڌيڪ هجڻ جو اندازو آهي.[141] لڳ ڀڳ 12 ملين آفريڪي ايڊوينٽسٽ آهن ۽ 19 ملين گڏيل گرجاگھرن سان واسطو رکن ٿا.[139]

اينگليڪن ازم

[سنواريو]

بيپٽسٽ

[سنواريو]

ڪيٿولڪ اپاسٽولڪ چرچ (ارونگ ازم)

[سنواريو]

لوٿرن ازم

[سنواريو]

آفريڪا ۾ لوٿرن ازم سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو انگ 24.13 ملين آهي.[157]

ميٿوڊزم

[سنواريو]

کنڊ ۾ 20 کان وڌيڪ فرقن سان گڏ ورلڊ ميٿوڊسٽ ڪائونسل جا سڄي آفريڪا ۾ 17.08 ملين ميمبر آهن.[166]

سڌاريل (ڪيلون ازم)

[سنواريو]

پينٽيڪوسٽل ازم

[سنواريو]

2015ع ۾ پينٽيڪوسٽل عيسائين جو انگ لڳ ڀڳ 202.29 ملين هو، جيڪو کنڊ جي ڪُل عيسائي آباديءَ جو 35.32 سيڪڙو بڻجي ٿو.[196] هڪ مطالعي موجب آفريڪا ۾ پينٽيڪوسٽل ۽ ڪرشماتي عيسائين جو انگ 400 ملين تائين ٿي سگهي ٿو.[197]

مينونائيٽ

[سنواريو]

ٻيا انجيلي گروهه

[سنواريو]

ٻيا عيسائي گروهه

[سنواريو]

آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 97 ملين عيسائي اهڙا آهن، جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان لاڳاپيل ناهن.[202] ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز موجب اهڙن غير فرقيوار عيسائين جو انگ 128 ملين تائين آهي.[203]

آفريڪي بنيادن وارا چرچ

[سنواريو]

آفريڪي بنيادن وارن چرچن جا 60 ملين ماڻهو ميمبر آهن.[204]

بحالي پسندي

[سنواريو]

آفريڪا ۾ عيسائي علامت نگاري

[سنواريو]

عيسائي علامتن وارا قومي جهنڊا

[سنواريو]

عيسائي علامتن وارا قومي نشان

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Tagwirei, Kimion (2024-02-27). "Rebuilding the broken walls of Zimbabwe with the Church, leadership and followership". Verbum et Ecclesia (AOSIS) 45 (1). doi:10.4102/ve.v45i1.3054. ISSN 2074-7705. https://www.researchgate.net/publication/378505412.
  2. ↑ Agbaw-Ebai, Maurice Ashley; Levering, Matthew (27 December 2021). Joseph Ratzinger and the Future of African Theology. Wipf and Stock Publishers. ISBN 978-1-6667-0360-3.
  3. 1 2 Avis, Paul (2018). The Oxford Handbook of Ecclesiology. Oxford University Press. ص. 627–628. ISBN 9780191081378.
  4. ↑ Isichei 1995, p. 19.
  5. 1 2 3 Simonsohn, Uriel (2017). "Conversion, Exemption, and Manipulation: Social Benefits and Conversion to Islam in Late Antiquity and the Middle Ages". Medieval Worlds 6: 196–216. doi:10.1553/medievalworlds_no6_2017s196. https://www.medievalworlds.net/0xc1aa5576%200x00372f27.pdf.
  6. 1 2 3 4 5 Kennedy, Hugh N. (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century. Pearson/Longman. ص. 199–201. ISBN 978-0-582-40525-7.
  7. 1 2 Refugees, United Nations High Commissioner for. "Copts of Egypt". Refworld. 2020-06-15 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 3 Brett, Michael (2005). "Population and Conversion to Islam in Egypt in the Mediaeval Period". ۾ Vermeulen, Urbain; Steenbergen, J. Van (مرتب). Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras IV: Proceedings of the 9th and 10th International Colloquium Organized at the Katholieke Universiteit Leuven in May 2000 and May 2001. Peeters. ص. 1–32. ISBN 978-90-429-1524-4.
  9. 1 2 N. Swanson, Mark (2010). The Coptic Papacy in Islamic Egypt (641-1517). American Univ in Cairo Press. ص. 54. ISBN 9789774160936. By late 1012 the persecution had moved into high gear with demolitions of churches and the forced conversion of Christian ...
  10. ↑ "HISTORY OF ETHIOPIA". historyworld.net.
  11. ↑ Latourette, Kenneth Scott 1944, pp. 301–464.
  12. ↑ Bergman, Jerry (19 February 2026). The Darwinian Genocide in Africa: Darwinian Influences in the Development of Supremacist and Segregationist Policies in Africa (انگريزي ۾). Wipf and Stock. ISBN 979-8-3852-6989-1. Acceptance of the Genesis teaching that Adam and Eve were parents of all people living today, White and Black, negates the beleif that Blacks are less-evolved that Whites, which was the main excuse for Europeans to plunder the lands and people of Africa. The problem was that the teaching of Genesis was often ignored by the plunderers. In contrast, the Christian missionaries who accepted Genesis along with the biblical teaching about loving your neighbor opposed the brutality and, eventually, after much struggle, forced it to end. One result has been the conversion of over half of Africa to Christianity.
  13. 1 2 "Status of Global Christianity, 2024, in the Context of 1900–2050" (PDF). Gordon-Conwell Theological Seminary. 17 Aug 2024 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ https://academic.oup.com/book/32113/chapter-abstract/268045986?redirectedFrom=fulltext "In 1900, Christians in Africa represented 2 percent (or 10 million people) of all Christians in the world and about 9 percent of the population of Africa."
  15. ↑ Verstraelen-Gilhuis, Gerdien (1992). A new look at Christianity in Africa: essays on apartheid, African education, and a new history. F. J. Verstraelen. Gweru, Zimbabwe: Mambo Press. ISBN 0-86922-518-9. OCLC 25808325.
  16. ↑ Rosalind Shaw, Charles Stewart, Syncretism/Anti-Syncretism: The Politics of Religious Synthesis (1994)
  17. ↑ Johnson, Todd M.; Zurlo, Gina A.; Hickman, Albert W.; Crossing, Peter F. (November 2017). "Christianity 2018: More African Christians and Counting Martyrs". International Bulletin of Mission Research 42 (1): 20–28. doi:10.1177/2396939317739833. https://www.researchgate.net/publication/320788300. Retrieved 24 September 2019.
  18. ↑ Mauro, J.-P. (24 July 2018). "Africa overtakes Latin America for the highest Christian population". Aleteia — Catholic Spirituality, Lifestyle, World News, and Culture (انگريزي ۾). 24 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Eusebius of Caesarea, the author of Ecclesiastical History in the 4th century, states that St. Mark came to Egypt in the first or third year of the reign of Emperor Claudius, i.e. 41 or 43 A.D. "Two Thousand years of Coptic Christianity", Otto F.A. Meinardus, p.28.
  20. ↑ Jakobielski, S. Christian Nubia at the Height of its Civilization (Chapter 8). UNESCO. University of California Press. San Francisco, 1992. ISBN 9780520066984
  21. ↑ Beaver, R. Pierce (June 1936). "The Organization of the Church of Africa on the Eve of the Vandal Invasion". Church History 5 (2): 169–170. doi:10.2307/3160527. https://archive.org/details/sim_church-history_1936-06_5_2/page/169.
  22. ↑ Oden, Thomas C. How Africa shaped the Christian Mind, IVP 2007.
  23. ↑ Abun-Nasr, Jamil (1987). A history of the Maghrib in the Islamic period. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521337674.
  24. 1 2 Simonsohn, Uriel (2017). "Conversion, Exemption, and Manipulation: Social Benefits and Conversion to Islam in Late Antiquity and the Middle Ages". Medieval Worlds 6: 198. https://www.medievalworlds.net/0xc1aa5576%200x00372f27.pdf. "It is a process that has attracted the interest of modern scholars who have been primarily preoccupied with questions as to when conversions to Islam took place, how many people converted in a given period, and why they chose to do so. Early in the twentieth century, scholars such as C. H. Becker considered conversion to Islam to have been principally motivated by economic considerations. This understanding was later revised, following Daniel Dennett's study on the poll tax (jizya) in the 1950s. Dennett convincingly showed that discriminatory taxes on non-Muslims were neither imposed consistently, nor uniformly conceived from the onset of Islamic rule. Thus, while acknowledging the role of economic growth in confessional change, Marshall Hodgson pointed to the great social advantages that were to be gained by conversion to Islam, underscoring the social mobility that went hand in hand with the new affiliation. In general, historians have come to the understanding that the phenomenon of conversion to Islam cannot be treated from a singular perspective.".
  25. ↑ Der Nahe und Mittlere Osten By Heinz Halm, page 99
  26. ↑ Ancient African Christianity: An Introduction to a Unique Context and Tradition By David E. Wilhite, page 332-334
  27. 1 2 3 4 Wilhite, David E. (2017). Ancient African Christianity: An Introduction to a Unique Context and Tradition (انگريزي ۾). Taylor & Francis. ص. 321–349. ISBN 978-1-135-12142-6.
  28. 1 2 Speel, C. J. (1960). "The Disappearance of Christianity from North Africa in the Wake of the Rise of Islam". Church History 29 (4): 379–397. doi:10.2307/3161925. ISSN 0009-6407. https://www.jstor.org/stable/3161925.
  29. ↑ The Disappearance of Christianity from North Africa in the Wake of the Rise of Islam C. J. Speel, II Church History, Vol. 29, No. 4 (Dec. 1960), pp. 379–397
  30. ↑ Runciman, Steven (1987) [1951]. "The Reign of Antichrist". A History of the Crusades, Volume 1: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 20–37. ISBN 978-0-521-34770-9.
  31. 1 2 Sahner, Christian C. (2020) [2018]. "Introduction: Christian Martyrs under Islam". Christian Martyrs under Islam: Religious Violence and the Making of the Muslim World. Princeton, New Jersey and Woodstock, Oxfordshire: Princeton University Press. ص. 1–28. ISBN 978-0-691-17910-0. LCCN 2017956010.
  32. 1 2 "Decapitation of Christians and Muslims in the Medieval Iberian Peninsula: Narratives, Images, Contemporary Perceptions". Comparative Literature Studies (Philadelphia, Pennsylvania: Penn State University Press) 45 (2: Al-Andalus and Its Legacies): 137–164. January 2008. doi:10.2307/complitstudies.45.2.0137. ISSN 1528-4212. https://archive.org/details/sim_comparative-literature-studies_2008_45_2/page/137.
  33. 1 2 "The Martyrs of Córdoba: Community and Family Conflict in an Age of Mass Conversion (review)". Journal of Early Christian Studies (Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press) 4 (4): 581–582. Winter 1996. doi:10.1353/earl.1996.0079. ISSN 1086-3184. https://archive.org/details/journal-of-early-christian-studies_winter-1996_4_4/page/581.
  34. ↑ Etheredge, Laura S. (2011). Middle East, Region in Transition: Egypt. Britannica Educational Publishing. ص. 161. ISBN 9789774160936.
  35. ↑ Den Heijer, Johannes; Immerzeel, Mat; Boutros, Naglaa Hamdi D.; Makhoul, Manhal; Pilette, Perrine; Rooijakkers, Tineke (2018). "Christian Art and Culture". ۾ Melikian-Chirvani, Assadullah Souren (مرتب). The World of the Fatimids. Toronto; Munich: Aga Khan Museum; The Institute of Ismaili Studies; Hirmer. ص. 190–217. ISBN 978-1926473123.
  36. ↑ ha-Mizraḥit ha-Yiśreʼelit, Ḥevrah (1988). Asian and African Studies, Volume 22. Jerusalem Academic Press. Muslim historians note the destruction of dozens of churches and the forced conversion of dozens of people to Islam under al-Hakim bi-Amr Allah in Egypt ...These events also reflect the Muslim attitude toward forced conversion and toward converts.
  37. ↑ Lyster, William (2013). The Cave Church of Paul the Hermit at the Monastery of St. Pau. Yale University Press. ISBN 9789774160936. Al Hakim Bi-Amr Allah (r. 996—1021), however, who became the greatest persecutor of Copts.... within the church that also appears to coincide with a period of forced rapid conversion to Islam
  38. ↑ Prevost, Virginie (1 December 2007). "Les dernières communautés chrétiennes autochtones d'Afrique du Nord". Revue de l'histoire des religions (4): 461–483. doi:10.4000/rhr.5401. http://rhr.revues.org/5401.
  39. 1 2 3 Phillips, Fr Andrew. "The Last Christians Of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today". www.orthodoxengland.org.uk.
  40. ↑ Eleanor A. Congdon (2016-12-05). Latin Expansion in the Medieval Western Mediterranean. Routledge. ISBN 9781351923057.
  41. ↑ Hrbek, Ivan (1992). Africa from the Seventh to the Eleventh Century. Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey. ص. 34. ISBN 0852550936.
  42. ↑ Lamin Sanneh (2012). West African Christianity: The Religious Impact. Orbis Books. ISBN 9789966150691.
  43. ↑ Ibben Fonnesberg-Schmidt (2013-09-10). Reconquest and Crusade in Medieval Spain. BRILL. ISBN 978-0812203066.
  44. ↑ Olga Cecilia Méndez González (April 2013). Thirteenth Century England XIV: Proceedings of the Aberystwyth and Lampeter Conference, 2011. Orbis Books. ISBN 9781843838098., page 103-104
  45. 1 2 E.J. Brill's First Encyclopedia of Islam 1913-1936, Volume 5. BRILL. 1993. ISBN 9004097910.
  46. ↑ Ibben Fonnesberg-Schmidt (2013-09-10). Reconquest and Crusade in Medieval Spain. BRILL. ISBN 978-0812203066. 2020-07-19 تي حاصل ڪيل., page 117-20
  47. ↑ Lamin Sanneh (2015-03-24). West African Christianity: The Religious Impact. Orbis Books. ISBN 9781608331499.
  48. ↑ Kevin Shillington (January 1995). West African Christianity: The Religious Impact. Macmillan International Higher Education. ISBN 9781137524812.[مئل ڳنڍڻو]
  49. ↑ Mkenda, Festo. "Jesuits, Protestants, and Africa before the Twentieth Century." Encounters between Jesuits and Protestants in Africa, edited by Festo Mkenda and Robert Aleksander Maryks, vol. 13, Brill, LEIDEN; BOSTON, 2018, pp. 11–30. سانچو:JSTOR.
  50. ↑ http://www.africanchristian.org African Christianity
  51. 1 2 Cook, Bernard A. (2001). Europe since 1945: an encyclopedia. New York: Garland. ص. 398. ISBN 0-8153-4057-5.
  52. ↑
  53. ↑ Miller, Duane A. "Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census | Duane A Miller Botero - Academia.edu". academia.edu. 27 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) Migration and development co-operation.. Council of Europe. p. 25. ISBN 92-871-2611-9.
  55. 1 2 3 F. Nyrop, Richard (1972). Area Handbook for Morocco. University of Illinois Urbana-Champaign. ص. 97. ISBN 9780810884939.
  56. ↑ "International Religious Freedom Report for 2015". 2009-2017.state.gov.
  57. ↑ Pew-Templeton – Global Religious Futures http://www.globalreligiousfutures.org/countries/morocco#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2013 آرڪائيو ڪيا ويا 2022-10-14 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  58. ↑ International Religious Freedom Report 2008, U.S Department of State
  59. 1 2 Carnes, Nat (2012). Al-Maghred, the Barbary Lion: A Look at Islam. University of Cambridge Press. ص. 253. ISBN 9781475903423. . مجموعي طور اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 40,000 مراڪشي عيسائيت قبول ڪري چڪا آهن.
  60. ↑ "'House-Churches' and Silent Masses —The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret – VICE News". 23 March 2015. عيسائيت قبول ڪندڙ مراڪشي — جن مان گهڻا ڳجهي نموني عبادت ڪن ٿا، ۽ سندن انگ جو اندازو 5,000 کان 40,000 جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو.—
  61. ↑ "Converted Christians in Morocco Need Prayers".{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  62. ↑ Angus Maddison (20 September 2007). Contours of the World Economy 1–2030 AD:Essays in Macro-Economic History: Essays in Macro-Economic History. OUP Oxford. ص. 214. ISBN 978-0-19-922721-1. 26 January 2013 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ International Religious Freedom Report 2010: Tunisia. United States Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (November 17, 2010). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  64. ↑ Nisan, Mordechai (2015). Minorities in the Middle East: A History of Struggle and Self-Expression, 2d ed. Armenian Research Center collection. ص. 75. ISBN 9780786451333. رپورٽن موجب، ايڪويهين صديءَ جي شروعات ڌاري ڪابيليا ۾ ماڻهو عيسائيت قبول ڪرڻ لڳا ۽ نوان گرجا گهر قائم ٿيڻ شروع ٿيا. اسلام جي بگڙجندڙ تصور، جنهن کي تشدد پسند ۽ سماجي طور پابنديون وجهندڙ سمجهيو پئي ويو، ظاهري طور ڪجهه بربرن کي ڪنهن متبادل مذهب تي غور ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو..
  65. ↑ A. Shoup, John (2011). Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 56. ISBN 9781598843620.
  66. ↑ "The Perilous Path from Muslim to Christian". The National Interest. 12 June 2021. عيسائيت ڏانهن مسلمانن جي وڏي پيماني تي مذهب مٽائڻ جون رپورٽون الجزائر، البانيا، شام ۽ ڪردستان جهڙن هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف علائقن مان مليون آهن. مقامي طور عيسائيت قبول ڪندڙن جو سڀ کان وڏو انگ رکندڙ ملڪن ۾ الجزائر 380,000، ايٿوپيا 400,000، ايران 500,000 (جڏهن ته 1979ع ۾ رڳو 500)، نائيجيريا 600,000، ۽ انڊونيشيا حيرت انگيز طور 6,500,000 شامل آهن..
  67. ↑ Mkenda, Festo. "Jesuits, Protestants, and Africa before the Twentieth Century." Encounters between Jesuits and Protestants in Africa, edited by Festo Mkenda and Robert Aleksander Maryks, vol. 13, Brill, LEIDEN; BOSTON, 2018, pp. 11–30. سانچو:JSTOR.
  68. ↑ Mazrui, Ali A. "Religion and Political Culture in Africa." Journal of the American Academy of Religion, vol. 53, no. 4, 1985, pp. 817–839. سانچو:JSTOR.
  69. ↑ Engelke, Matthew. "The Book, the Church and the 'Incomprehensible Paradox': Christianity in African History." Journal of Southern African Studies, vol. 29, no. 1, 2003, pp. 297–306. سانچو:JSTOR.
  70. ↑ Masondo, Sibusiso (2018). "Ironies of Christian Presence in Southern Africa". Journal for the Study of Religion 31 (2): 209–231. doi:10.17159/2413-3027/2018/v31n2a10.
  71. ↑ Kollman, Paul. "Classifying African Christianities: Past, Present, and Future: Part One." Journal of Religion in Africa, vol. 40, no. 1, 2010, pp. 3–32., سانچو:JSTOR.
  72. ↑ Jenkins, Philip (29 May 2020). "What happened in Africa after the pandemic of 1918". The Christian Century. https://www.christiancentury.org/article/notes-global-church/what-happened-africa-after-pandemic-1918. Retrieved 15 June 2020.
  73. ↑ Mazrui, Ali A. "Religion and Political Culture in Africa." Journal of the American Academy of Religion, vol. 53, no. 4, 1985, pp. 817–839. سانچو:JSTOR.
  74. ↑ Status of Global Christianity Gordon Conwell Theological Seminary,[مئل ڳنڍڻو]
  75. ↑ Canaris, Michael M. (13 December 2018). "The rapid growth of Christianity in Africa | Catholic Star Herald" (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-06-01 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "African Christianity". Gordon Conwell Theological Seminary. March 18, 2020.
  77. ↑ "Gospel Riches, Africa's rapid embrace of prosperity Pentecostalism provokes concern and hope", Christianity Today, July 2007
  78. ↑ See "Ecclesiastical Cartography and the Invisible Continent: The Dictionary of African Christian Biography" at http://www.dacb.org/xnmaps.html آرڪائيو ڪيا ويا 2010-01-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  79. ↑ Johnstone, Patrick; Miller, Duane (2015). "Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census". IJRR 11: 14. https://www.academia.edu/16338087. Retrieved 20 November 2015.
  80. ↑ "Historian Ahead of His Time", Christianity Today, February 2007
  81. ↑ World Council of Churches Report, August 2004
  82. ↑ "World Religion". The Association of Religion Data Archives (the ARDA). 2025-02-20. 2025-02-20 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "Church Sizes". www.USAChurches.org.
  84. ↑ Baird, Julia (February 23, 2006). "The good and bad of religion-lite". The Sydney Morning Herald.
  85. ↑ سانچو:OED
  86. ↑ Ukah, Asonzeh (6 February 2020). "Chapter 15: Sacred Surplus and Pentecostal Too-Muchness: The Salvation Economy of African Megachurches". Handbook of Megachurches. Brill Handbooks on Contemporary Religion, Volume 19. Brill. ص. 323–344. doi:10.1163/9789004412927_017. ISBN 9789004412927. S2CID 213645909. 5 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Maccotta, Lorenzo (7 December 2019). "Rise of Mega Churches in Sub Sahara". Cherrydeck. 5 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Taylor Berglund, World's Largest Church Auditorium Dedicated in Nigeria, charismanews.com, December 7, 2018
  89. ↑ Miller, Duane A. "Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census".
  90. ↑ Viegas, Fátima (2008) Panorama das Religiões em Angola Independente (1975–2008), Ministério da Cultura/Instituto Nacional para os Assuntos Religiosos, Luanda
  91. ↑ "Religions in Eritrea | PEW-GRF". www.globalreligiousfutures.org.
  92. ↑ "Africa :: GABON". CIA The World Factbook. 17 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  93. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 17 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  94. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 17 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  95. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 17 February 2022.[مئل ڳنڍڻو]
  96. ↑ "International Religious Freedom Report 2010: Liberia". United States Department of State. November 17, 2010. اصل نسخو مان November 23, 2010 تي محفوظ ڪيل. July 22, 2011 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 22 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  98. ↑ A. Lamport, Mark (2021). Encyclopedia of Christianity in the Global South. Rowman & Littlefield Publishers. ص. 497. ISBN 9781442271579. Influences—Christian influences in Mauritanian society are limited to the approximately 10,000 foreign nationals living in the country
  99. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 18 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  100. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 22 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  101. ↑ Dominique Lewis (May 2013). "Nigeria Round 5 codebook (2012)" (PDF). Afrobarometer. ص. 62. 13 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 14 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  103. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 22 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  104. ↑ "The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 29 اپريل 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 مَئي 2015 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Almost expunged: Somalia's Embattled Christians". 2009-10-22. اصل نسخو مان 2011-07-23 تي محفوظ ڪيل. 2009-10-22 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ StatsSA National Census results 2012 http://www.statssa.gov.za/publications/SAStatistics/SAStatistics2012.pdf
  107. ↑ "Table: Religious Composition by Country, in Numbers". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 18 December 2012. اصل نسخو مان 21 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Table: Religious Composition by Country, in Percentages". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 18 December 2012. اصل نسخو مان 1 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "The World Factbook". cia.gov. اصل نسخو مان 2016-03-03 تي محفوظ ڪيل. 2016-01-26 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ "CIA Site Redirect — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. 22 February 2022. اصل نسخو مان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل.
  111. 1 2 "National Profiles | World Religion". The Association of Religion Data Archives (the ARDA) (برطانوي انگريزي ۾). 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  112. 1 2 Office of International Religious Freedom (12 May 2021). "2020 Report on International Religious Freedom: Tunisia". US Department of State. 16 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ Zambia - 2010 Census of Population and Housing آرڪائيو ڪيا ويا 2016-01-30 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  114. ↑ Religious composition by country آرڪائيو ڪيا ويا 2018-02-19 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Pew Research, Washington DC (2012)
  115. ↑ The Global Catholic Population, Pew Research CenterReligion & Public Life
  116. ↑ Timothy, D.J. (2023). Cultural Heritage and Tourism in Africa. Routledge Cultural Heritage and Tourism Series. Taylor & Francis. ص. 108. ISBN 978-1-000-83438-3. 2023-08-19 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Zook, M.S.; Haude, S. (2016). Challenging Orthodoxies: The Social and Cultural Worlds of Early Modern Women: Essays Presented to Hilda L. Smith. Taylor & Francis. ص. 138. ISBN 978-1-317-16875-1. 2024-03-30 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ The Catholic Explosion آرڪائيو ڪيا ويا 2011-11-14 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Zenit News Agency, 11 November 2011
  119. ↑ Rachel Donadio, "On Africa Trip, Pope Will Find Place Where Church Is Surging Amid Travail," New York Times, 16 March 2009.
  120. ↑ "Orthodox Christianity in the 21st Century". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 8 November 2017. https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/. "Ethiopian Orthodox Tewahedo Church has an estimated 36 million adherents, nearly 14% of the world's total Orthodox population.".
  121. ↑ Federal Democratic Republic of Ethiopia, Population Census Commission (4 June 2012). "Summary and Statistical Report of the 2007 Population and Housing Census Results" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 4 June 2012 تي محفوظ ڪيل.
  122. ↑ "Ethiopian Orthodox Tewahedo Church | church, Ethiopia". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 23 January 2024. In the early 21st century the church claimed more than 30 million adherents in Ethiopia.
  123. ↑ "Ethiopian Orthodox Tewahedo Church — World Council of Churches". www.oikoumene.org (انگريزي ۾). January 1948.
  124. ↑ "Ethiopia: An outlier in the Orthodox Christian world". Pew Research Center. 28 November 2017. https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/28/ethiopia-is-an-outlier-in-the-orthodox-christian-world/.
  125. ↑ "Orthodox Christianity in the 21st Century". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 8 November 2017. https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/. "Egypt has the Middle East's largest Orthodox population (an estimated 4 million Egyptians, or 5% of the population), mainly members of the Coptic Orthodox Church.".
  126. ↑ "BBC - Religions - Christianity: Coptic Orthodox Church". BBC. The Coptic Orthodox Church is the main Christian Church in Egypt, where it has between 6 and 11 million members.
  127. ↑ Matt Rehbein (10 April 2017). "Who are Egypt's Coptic Christians?". CNN.
  128. ↑ "Coptic Orthodox Church — World Council of Churches". www.oikoumene.org (انگريزي ۾). January 1948.
  129. ↑ "Eritrean Orthodox Tewahedo Church — World Council of Churches". www.oikoumene.org (انگريزي ۾). January 2003.
  130. ↑ "Greek Orthodox Patriarchate of Alexandria and All Africa — World Council of Churches". www.oikoumene.org. January 1948. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Sallam, HN; Sallam, NH (2016-03-03). "Religious aspects of assisted reproduction". Facts, Views & Vision in ObGyn (Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie) 8 (1): 33–48. PMID 27822349.
  132. ↑ Piper, John; Grudem, Wayne (2006). Recovering Biblical Manhood and Womanhood: A Response to Evangelical Feminism. Crossway. ص. 421. ISBN 978-1-4335-1918-5. 2024-03-30 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Hutchinson, M.; Wolffe, J. (2012). A Short History of Global Evangelicalism. Cambridge University Press. ص. 244. ISBN 978-1-107-37689-2. 2024-10-03 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ Murphy, Caryle (24 November 2015). "In Africa, Pope Francis will find religious vibrancy and violence". Pew Research Center (آمريڪي انگريزي ۾). 5 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ Le Bec, Christophe (3 January 2012). "The phenomenal rise of Christians in Africa". The Africa Report (انگريزي ۾). 5 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ Florence Muindi, M.D.M.P.H.; Charlie Vittitow, D.M.D.A.; Sindorf, J.; Sindorf, K.; Saint, S. (2024). Teach a Man to Fish: Engaging the Local Church to Create Sustainable, Transformational Missions. Tyndale House Publishers. ص. 236. ISBN 978-1-4964-9008-7. 2024-12-04 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ Bongmba, E.K. (2012). The Wiley-Blackwell Companion to African Religions. Wiley Blackwell Companions to Religion. Wiley. ص. 208. ISBN 978-1-118-25554-4. 2023-08-19 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ Roper, L. (2023). Living I Was Your Plague: Martin Luther's World and Legacy. The Lawrence Stone Lectures. Princeton University Press. ص. 172. ISBN 978-0-691-20532-8. 2023-08-19 تي حاصل ڪيل.
  139. 1 2 Zurlo, G. (2022). Global Christianity: A Guide to the World's Largest Religion from Afghanistan to Zimbabwe. Zondervan Academic. ص. 7. ISBN 978-0-310-11363-8. 2024-12-04 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Yrigoyen, C.; Warrick, S.E. (2013). Historical Dictionary of Methodism. Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements Series. Scarecrow Press. ص. 9. ISBN 978-0-8108-7894-5. 2023-08-19 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Vaux, K.L. (2013). For Such a Time as This: Evanston Killings, Election, Ethics Consult. Wipf and Stock Publishers. ص. 35. ISBN 978-1-62189-812-2. 2023-08-19 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "Church of Nigeria". Anglican-nig.org. 18 April 2007. اصل نسخو مان 27 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Church of Uganda". Oikoumene.org. اصل نسخو مان February 12, 2008 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "Anglican Church of Kenya". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "Episcopal Church of the Sudan". www.oikoumene.org. اصل نسخو مان 20 July 2008 تي محفوظ ڪيل.
  146. ↑ "Anglican Church of Southern Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ "Anglican Church of Tanzania". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 6 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "Province of the Episcopal Church in Rwanda". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 4 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ "Church of the Province of Central Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Anglican Church of Burundi". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 5 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ "Church of Christ in Congo – Anglican Community of Congo". Oikoumene.org. 20 December 2003. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Church of the Province of West Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "South African Christian". Sachristian.co.za. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  154. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Baptist World Alliance - Statistics". www.bwanet.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ Nyika, Felix Chimera (2008). Restore the Primitive Church Once More: A Survey of Post Reformation Christian Restorationism (English ۾). Kachere Series. ص. 14. In the 1990s the New Apostolic Church had almost 300 apostles with 60,000 congregations comprising 16 million members globally.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  156. ↑ Kuligin, Victor (2005). "The New Apostolic Church" (English ۾). Africa Journal of Evangelical Theology 24 (1): 1–18.
  157. ↑ "Member Churches". 19 May 2013.
  158. ↑ "Ethiopian Evangelical Church Mekane Yesus". News and Events. EECMY. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "Tanzania | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Madagascar | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "Nigeria | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  162. 1 2 "Namibia | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "South Africa | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "Cameroon | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ "Zimbabwe | The Lutheran World Federation". www.lutheranworld.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  166. 1 2 "Resource: More Methodist Maps". 5 April 2018.
  167. ↑ "Methodist Church Nigeria". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "Methodist Church of Southern Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ "United Methodist Church of Ivory Coast". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 4 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ "Methodist Church Ghana". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "Methodist Church in Kenya". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "Democratic Republic of Congo | Official Free Methodist World Missions". اصل نسخو مان 2022-10-01 تي محفوظ ڪيل. 2026-08-16 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "Presbyterian Church of East Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 5 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Presbyterian Church of Nigeria". Oikoumene.org. January 1961. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ "Presbyterian Church of Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 4 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Church of Christ in Congo – Presbyterian Community of Congo". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 6 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Presbyterian Church of Cameroon". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Patrick Johnstone and Jason Mandryk, Operation World: 21st Century Edition (Paternoster, 2001), p. 419 آرڪائيو ڪيا ويا 31 January 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  179. ↑ "Presbyterian Church of the Sudan". www.oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  180. ↑ "Presbyterian Church in Cameroon". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ "Presbyterian Church of Ghana". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ "Uniting Presbyterian Church in Southern Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 4 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "Presbyterian Church in Rwanda". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "Church of Jesus Christ in Madagascar (FJKM)". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 5 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ "United Church of Zambia". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ Administrator. "Qui sommes-nous?". Eeccameroun.org. اصل نسخي مان 30 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "Uniting Reformed Church in Southern Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "Lesotho Evangelical Church". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 7 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ "Reformed Church of Christ in Nigeria". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  190. ↑ "Reformed Church in Zambia". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ "Evangelical Reformed Church of Angola". Oikoumene.org. January 1995. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "The Church of Christ in the Sudan among the Tiv (NKST)". Recweb.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "Evangelical Church of Congo". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ "Evangelical Congregational Church in Angola". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "United Congregational Church of Southern Africa". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ Wariboko, Nimi (2017). "Pentecostalism in Africa". Oxford Research Encyclopedia of African History. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.120. ISBN 978-0-19-027773-4.
  197. ↑ Soeffner, H.G. (2012). Transnationale Vergesellschaftungen: Verhandlungen des 35. Kongresses der Deutschen Gesellschaft für Soziologie in Frankfurt am Main 2010. Herausgegeben in deren Auftrag von Hans-Georg Soeffner. SpringerLink : Bücher (جرمن ۾). Springer Fachmedien Wiesbaden. ص. 67. ISBN 978-3-531-18971-0. 2024-10-03 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "About us", Ethiopian Kale Heywet Church. Retrieved 9 May 2020
  199. ↑ Ethiopian Full Gospel Believers' Church, Overview of EMWACDO آرڪائيو ڪيا ويا 2019-09-20 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., etfullgospel.org, Ethiopia, retrieved September 17, 2019
  200. ↑ "About Assemblies of God Nigeria". اصل نسخي مان 2019-03-08 تي محفوظ ڪيل. 2020-01-03 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Meserete Kristos College Newsletter (December 2014): 3.
  202. ↑ Sanneh, L.; McClymond, M. (2016). The Wiley Blackwell Companion to World Christianity. Wiley Blackwell Companions to Religion. Wiley. ص. 666. ISBN 978-1-118-55604-7. 2024-03-30 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "Custom Dataset". National Profiles. 2024-12-04. 2024-12-04 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ Gordon Melton. "African Initiated Churches". Academic Dictionaries and Encyclopedias. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ "Redemption Camp | Armin Rosen". First Things. January 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ "Church of the Lord (Aladura) Worldwide". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "Council of African Instituted Churches". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "Church of Christ Light of the Holy Spirit". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ "African Church of the Holy Spirit". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 9 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ "African Israel Nineveh Church". Oikoumene.org. اصل نسخو مان 21 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Statistics and Church Facts | Total Church Membership".
  1. ↑ تيونس جي مذهبي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 عيسائي رهن ٿا، جن مان اڪثريت پرڏيهي آهي ۽ لڳ ڀڳ 80٪ رومن ڪيٿولڪ آهن. لڳ ڀڳ 7,000 عيسائي تيونسي شهري آهن، جن مان گهڻا اينگليڪن ۽ ٻيا پروٽيسٽنٽ آهن.[112]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • سنمن، جان ايم. "مشنري مهارت، سماجي سائنس، ۽ نوآبادياتي گيبون ۾ نسلياتي ڄاڻ جا استعمال." هسٽري اِن آفريڪا 33 (2006): 413-432. آن لائن[مئل ڳنڍڻو]
  • فروئس، مارجوري. ڏاکڻي آفريڪا: ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ليسوٿو، نميبيا ۽ سوازيلينڊ ۾ عيسائي چرچ جو هڪ حقيقتن تي ٻڌل خاڪو (1989) آن لائن
  • فروئس، مارجوري. عالمي عيسائيت: ڏکڻ وچ آفريڪا: عيسائي چرچ جو هڪ حقيقتن تي ٻڌل خاڪو (1991) آن لائن
  • هيسٽنگس، ايڊرين. آفريڪي عيسائيت جي تاريخ، 1950–1975 (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1979).
  • هيسٽنگس، ايڊرين. جديد آفريڪا ۾ چرچ ۽ مشن (1967) آن لائن
  • هيسٽنگس، ايڊرين. آفريڪا ۾ چرچ، 1450–1950 (ڪليرينڊن، 1995). آن لائن
  • Isichei, Elizabeth (22 February 1995). A History of Christianity in Africa: From Antiquity to the Present (انگريزي ۾). Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-1-4674-2081-5.
  • ليمپورٽ، مارڪ اي.، مرتب. عالمي ڏکڻ ۾ عيسائيت جو انسائيڪلوپيڊيا (رومين اينڊ لٽلفيلڊ، 2018).
  • ليٽوريٽ، ڪينيٿ اسڪاٽ. عظيم صدي: اتر آفريڪا ۽ ايشيا، 1800ع کان 1914ع (عيسائيت جي توسيع جي تاريخ، جلد 5) (1943)، جامع علمي جائزو. مڪمل متن آن لائن؛ پڻ آن لائن جائزو.
  • Latourette, Kenneth Scott (1944). The Great Century In Northern Africa And Asia AD 1800 AD 1914 Volume VI in A history of the expansion of Christianity. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل. آن لائن جائزو
  • ليٽوريٽ، ڪينيٿ اسڪاٽ. يورپ کان ٻاهر ويهين صدي: آمريڪائون، پئسفڪ، ايشيا ۽ آفريڪا: اڀرندڙ عالمي عيسائي برادري (1962) آن لائن
  • ميئر، برگٽ. "آفريڪا ۾ عيسائيت: آفريڪي آزاد چرچن کان پينٽيڪوسٽل-ڪيرزميٽڪ چرچن تائين." اينيوئل رويو آف اينٿروپالاجي 33 (2004): 447-474. آن لائن
  • نيل، اسٽيفن. عيسائي مشنن جي تاريخ (1986)، 624 صفحن ۾ 19 صدين جو عالمي جائزو؛ آن لائن ڪتاب؛ پڻ ڏسو آن لائن جائزو.
  • رينجر، ٽي. او. ۽ جان ويلر، مرتب. وچ آفريڪا جي عيسائي تاريخ جا موضوع (1975) آن لائن
  • وِلهائيٽ، ڊيوڊ اي. قديم آفريڪي عيسائيت: هڪ منفرد پسمنظر ۽ روايت جو تعارف (روٽليج، ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ، 2017).

تاريخ نويسي ۽ يادگيري

[سنواريو]
  • بونگمبا، الياس ڪيفون. "آفريڪي عيسائيت بابت لکڻ: آفريڪي عيسائيت جي تاريخ نويسيءَ جي تاريخ مان نقطه نظر." ريليجن اينڊ ٿيالاجي 23.3-4 (2016): 275-312. آن لائن[مئل ڳنڍڻو]
  • ايٿرنگٽن، نارمن. "ڏاکڻي آفريڪا ۾ عيسائيت جي تاريخ نويسيءَ جا تازا لاڙا"، ڪرٽيڪل ريڊنگس اِن دي هسٽري آف ڪرسچن مشن: جلد 3، مارٿا فريڊرڪس ۽ ڊوروٽيا ناگي، مرتب (برِل، 2021)، ص 39–66.
  • هيسٽنگس، ايڊرين. "آفريڪي عيسائي اڀياس، 1967–1999: هڪ ايڊيٽر جا ويچار." جرنل آف ريليجن اِن آفريڪا 30#1 (2000): 30-44. آن لائن
  • مالوليڪي، ٽينيڪو سام. "تاريخ ۾ دٻايل ڪاري آواز جي ڳولا: (ڏکڻ) آفريڪي مشن جي تاريخ نويسيءَ جا ڪجهه لاڳاپيل مسئلا"، ڪرٽيڪل ريڊنگس اِن دي هسٽري آف ڪرسچن مشن: جلد 3، مارٿا فريڊرڪس ۽ ڊوروٽيا ناگي، مرتب (برِل، 2021)، ص 95–115.
  • ميڪسويل، ڊيوڊ. "آفريڪي عيسائيت جي تاريخ لکڻ: هڪ ايڊيٽر جا ويچار." جرنل آف ريليجن اِن آفريڪا 36.3-4 (2006): 379-399.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Africa in topic سانچو:Africa religion سانچو:Protestant missions to Africa

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آفريڪا_۾_عيسائيت&oldid=418639" تان ورتل