مواد ڏانھن هلو

آستڪ ۽ ناستڪ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

سانچو:هندو فلسفو سانچو:ٻڌ مت سانچو:جين مت

آستڪ (आस्तिक) ۽ ناستڪ (नास्तिक) اهڙا باهمي طور تي جدا اصطلاح آهن، جن کي جديد عالمن ھندو فلسفي جي مختلف مڪتبن ۽ ڪجهه هندو، ٻڌ ۽ جين متنن جي درجابندي لاءِ استعمال ڪيو آهي.[1][2][4] آستڪ ۽ ناستڪ فلسفن جون مختلف تعريفون قديم زماني کان وٺي بحث هيٺ رهيون آهن، ۽ انهن بابت ڪو هڪجهڙو اتفاق موجود ناهي.[5][6] هڪ مشهور فرق، جيڪو قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت فلسفيانه ادب ۾ ملي ٿو، اهو آهي ته آستڪ مڪتب ويدن کي بنيادي طور تي معتبر ۽ مستند مڃين ٿا، جڏهن ته ناستڪ مڪتب انهن کي قبول نٿا ڪن.[7][8] جيتوڻيڪ، موجوده ڀارتي ٻولين جهڙوڪ تلگو، هندي ۽ بنگالي ۾ انهن اصطلاحن جو هڪ ٻيو مطلب به رائج ٿيو آهي، جتي آستڪ مان مراد عام طور تي خدا پرست ۽ ناستڪ مان مراد خدا جو انڪار ڪندڙ ورتو ويندو آهي.[9] ان هوندي به، فلسفيانه روايت پراڻي فرق کي برقرار رکي ٿي. مثال طور، سنکيا جو مڪتب، جيڪو پنهنجي اصل صورت ۾ غير خدا پرست آهي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهو خدا جي وجود جي صريح توثيق نٿو ڪري)، تنهن هوندي به آستڪ يعني ويد کي مڃيندڙ فلسفو سڏيو وڃي ٿو. سندس نظريي ۾ ڪڏهن ڪڏهن “خدا” جو لفظ شعور (پرش) لاءِ بطور لقب استعمال ٿئي ٿو.[10] ساڳي طرح، جيتوڻيڪ ٻڌ مت کي ناستڪ شمار ڪيو وڃي ٿو، پر ڪجهه هندو فرقن ۾ گوتم ٻڌ کي وشنو جو هڪ اوتار مڃيو ويندو آهي.[11] ويدن جي قبوليت سبب، پنهنجي اصلي مفهوم ۾ آستڪ فلسفو اڪثر ڪري ھندو فلسفي سان هم معنيٰ سمجهيو ويندو آهي—يعني اهو فلسفو جيڪو هندو ڌرم سان گڏ ترقي پذير ٿيو.


آستڪ (आस्तिक؛ سنسڪرت لفظ استي مان، جنهن جو مطلب آهي “آهي” يا “وجود رکي ٿو”) اهڙي شخص يا فڪر کي چيو وڃي ٿو جيڪو آتمن يا برهمن وغيره جي وجود تي ايمان رکي. هن اصطلاح کي ٽن مختلف معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي:[5][12]

  1. اهي جيڪي پرماڻ جي صورت ۾ ويد جي علمي اختيار کي قبول ڪن؛
  2. اهي جيڪي آتمائن جي وجود کي مڃين؛
  3. اهي جيڪي ايشور جي وجود کي تسليم ڪن.

ناستڪ (नास्तिक؛ سنسڪرت نا + آستڪ) ان جي ابتڙ انهن کي چيو وڃي ٿو جيڪي مٿين تعريفن مان ڪنهن به هڪ کي رد ڪن ٿا؛[5] يعني اهي نفس يا آتمن جي وجود تي ايمان نٿا رکن.[13] ڀارتي فلسفي جي ڇهن گهڻي مطالعي ڪيل آستڪ مڪتبن، جن کي ڪڏهن ڪڏهن روايتي يا آرتھوڊڪس سڏيو وڃي ٿو، ۾ شامل آهن: نيايه، وائيشيشڪ، سانکهيا، يوگ، ميمانسا ۽ ويدانت. جڏهن ته پنج گهڻي مطالعي ڪيل ناستڪ مڪتب، جن کي غير روايتي سڏيو وڃي ٿو، آهن: ٻڌ مت، جين مت، چارواڪ، آجي وڪ ۽ اجنان.[14][15] بهرحال، روايتي ۽ غير روايتي جهڙي اصطلاحي درجابندي گهڻو ڪري مغربي ٻولين جي پيداوار آهي ۽ سنسڪرت ۾ ان جا مضبوط علمي بنياد موجود ناهن. جديد تحقيق مطابق ويهين صديءَ جي ادب ۾ آستڪ ۽ ناستڪ جي ترجمن ۾ ڪيترين ئي غلط فهمين ۽ سطحي تعبيرن کي ورجايو ويو آهي، جيڪي علمي لحاظ کان ناڪافي ۽ ناقص سمجهيون وڃن ٿيون.[5]

اشتقاق

[سنواريو]

آستڪ (سنسڪرت) هڪ صفت ۽ اسم آهي، جيڪو استي (“آهي/وجود رکي ٿو”) مان نڪتل آهي،[13] جنهن جو مطلب “جيڪو موجود شئي بابت ڄاڻي ٿو” يا “ديندار” آهي.[16] لفظ ناستڪ (نا، “نه” + آستڪ) ان جو منفي روپ آهي.

اصطلاح آستڪ جي روايتي اشتقاقن مان هڪ—جيڪو پاڻيڻي جي اشتاڌيائي 4.4.60 (“آستناستيدستم ماتيھ”) تي ٻڌل آهي—هن تصور جي تعريف هن ريت ڪري ٿو: “اهو جنهن جي راءِ هجي ته اِيشنور موجود آهي” (آست اسوارا اتي ماتر ياسيا).[17] سنسڪرت نحوي هيمچندر موجب آستڪ “ايمان رکندڙ” جو مترادف آهي.[17] ٻيون تعريفون هي آهن:

  • “ناستڪ جي ابتڙ”' (ناستڪ ڀينا);
  • “اهو جنهن جو خيال هجي ته اِيشنور موجود آهي” (اسوارا آستي اتي وادي); ۽
  • “اهو جيڪو ويدن کي سند/حجت مڃي” (ويدارمانياودي).

هندو فلسفي ۾ آستڪ ۽ ناستڪ جو فرق لازمي طور تي خدا پرستي يا الحاد ڏانهن اشارو نٿو ڪري.[5] گهڻو ڪري—پر هميشه نه—اهي اصطلاح ويدڪ ادب کي اختيار/اتھارٽي طور قبول ڪرڻ سان لاڳاپيل آهن، خاص طور تي “خود/نفس” بابت انهن جي تعليمات ۾. ويد ۽ هندو ڌرم “هڪ اهڙي قادرِ مطلق هستي” جي تصور کي لازمي طور قبول نٿا ڪن جيڪا انسان جي “پنهنجي پاڻ” کان الڳ هجي؛ يعني مسيحيت يا اسلامي معنى ۾ “خدا” جو تصور هتي ساڳي نموني موجود نه آهي. ن. ن. ڀٽاچاريا لکي ٿو:

تنتر جا پوئلڳ اڪثر ويدڪ روايت جي سياسي حامين طرفان ناستڪ قرار ڏنا ويندا هئا. اصطلاح ناستڪ جو مطلب لازمي طور تي ملحد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ويد اهڙو نظام پيش ڪن ٿا جيڪو ڪنهن هڪ قادرِ مطلق هستي يا ڪيترين ئي قادرِ مطلق هستين کي تسليم نٿو ڪري. هي اصطلاح رڳو انهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جيڪي ويدن تي ايمان نٿا رکن. سانکيا ۽ ميمانس وارا خدا تي ايمان نٿا رکن، پر اهي ويدن کي مڃين ٿا، تنهنڪري اهي ناستڪ ناهن. جڏهن ته ٻڌ، جين ۽ چارواڪ ويدن تي ايمان نٿا رکن؛ تنهنڪري اهي ناستڪ آهن.

— ڀٽ آچاريا 1999, pp. 174

آستڪ هڪ نالو به آهي، جيئن ويدڪ عالم آستڪ—جيڪو ديوي مانس (“ذهن”) ۽ رشي جرتڪارو جو پٽ ڄاڻايو وڃي ٿو.[18]

مڪتبن جي درجابندي

[سنواريو]
ڇهن بدعقيده استادن جا نظريا
پالي قانون ۾ ذڪر ڪيل ڇهن شرمن جا نظريا، جيڪي ڇهه بدعقيده استاد جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، سامنڱڦل سُتّ جي بنياد تي.[19]
پورڻ ڪسّپ
اخلاقي انڪار
(اڪرياواد; ناٿڪواد)		نه سٺن عملن جو ڪو ثواب آهي، نه بڇڙن عملن جي ڪا سزا.
مکلي گوشال (آجي وڪ)
جبر پرستي
(اھتڪاواد; نياتيواد)		اسان بي وس آهيون؛ ڏک اڳواٽ مقرر ٿيل آهي.
اجيت ڪيسڪمبلي (چارواڪ)
ماديت
(اڇيدواد; ناٿيڪاواد)		خوشيءَ سان جيئو؛ موت سان سڀ ڪجهه فنا ٿي وڃي ٿو.
پڪُڌ ڪچايڻ
ازليت ۽ قطعيّت (سستواد; ستاڪياواد)مادو، لذت، ڏک ۽ روح ازلي آهن ۽ هڪ ٻئي سان ڪو لاڳاپو نٿا رکن.
نگنٺ ناتپُتّ (جين مت)
پرهيزگاري
(مھاورت)		سڀني بڇڙائين کان پاسو ڪرڻ سان پاڻ کي سنواريو، پاڪ ڪيو ۽ ڀريو.[20]
سنجئه بيلٺّپُتّ (اجنان)
لاادريت
(امروکيپاواد)		"مان ائين نٿو سمجهان. مان نه اهڙي طرح سمجهان ٿو، نه ٻيءَ طرح. مان نه اثبات ڪريان ٿو نه انڪار." فيصلي کي معطل ڪرڻ.

اصطلاح آستڪ ۽ ناستڪ مختلف ڀارتي فڪري روايتن جي درجابندي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

آستڪ

[سنواريو]

آستڪ مڪتب ڇهه نظام يا سدارسانه آهن، جيڪي ويدن کي علم جي هڪ معتبر ۽ مستند ذريعي طور مڃين ٿا.[21] تاريخي ۽ تصوري سببن جي ڪري انهن کي اڪثر ٽي جوڙن (گروپن) ۾ گڏ بيان ڪيو ويندو آهي.

ناستڪ

[سنواريو]

ڀارتي فلسفي جا اهي اهم مڪتب جيڪي ويدن کي رد ڪن ٿا، روايت ۾ “غير روايتي/هيٽروڊڪس” سمجهيا ويندا هئا:[3]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

نوٽس

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Perrett, Roy. 2000. Indian Philosophy. Routledge. ISBN 978-0815336112. p. 88.
  2. ↑ Mittal, Sushil, and Gene Thursby. 2004. The Hindu World. Routledge. ISBN 978-0415772273. pp. 729–30.
  3. 1 2 Flood 1996, pp. 82.
  4. ↑ Flood: "These schools [such as Buddhism and Jainism] are understandably regarded as heterodox (nāstika) by orthodox (āstika) Brahmanism."[3]
  5. 1 2 3 4 5 Nicholson, Andrew J. 2013. Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History. Columbia University Press. ISBN 978-0231149877. ch. 9.
  6. ↑ Doniger, Wendy. 2014. On Hinduism. Oxford University Press. ISBN 978-0199360079. p. 46.
  7. ↑ Grayling, A. C. (2019). The History of Philosophy. Penguin Books. p. 519.
  8. ↑ Chatterjee, Satischandra, and Dhirendramohan Datta. 1984. An Introduction to Indian Philosophy. Calcutta: University of Calcutta. p. 5n1.
  9. ↑ For instance, the Atheist Society of India produces a monthly publication Nastika Yuga, translated as 'The Age of Atheism'.
  10. ↑ Francis Clooney (2008). "Restoring 'Hindu Theology' as a category in Indian intellectual discourse". in Gavin Flood. The Blackwell Companion to Hinduism. Blackwell Academic. pp. 451–455. ISBN 978-0-470-99868-7.
  11. ↑ Flood, Gavin D. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. p. 116.
  12. ↑ GS Ghurye, Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary, Ed: S. Devadas Pillai (2011), ISBN 978-8171548071, page 354
  13. 1 2 Monier-Williams 2006
  14. ↑ Flood 1996, pp. 82, 224–49
  15. ↑ Radhakrishnan & Moore 1989
  16. ↑ Apte 1965, pp. 240
  17. 1 2 Squarcini, Federico (2011). "Traditions against Tradition. Criticism, Dissent and the Struggle for the Semiotic Primacy of Veridiction". in Squarcini, Federico. Boundaries, Dynamics and Construction of Traditions in South Asia. Anthem Press. p. 446. doi:10.7135/UPO9781843313977.018. ISBN 9781843313977.
  18. ↑ George Williams (2003), Handbook of Hindu Mythology, Oxford University Press, ISBN 978-0195332612, page 65
  19. ↑ "DN 2 Sāmaññaphala Sutta; The Fruits of the Contemplative Life" (en ۾). www.dhammatalks.org. https://www.dhammatalks.org/suttas/DN/DN02.html. Retrieved 10 July 2024.
  20. ↑ Bhikku, Ñāṇamoli; Bhikku, Bodhi (9 November 1995) (en ۾). The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikaya (Fourth ed.). Simon and Schuster. pp. 1258-59. ISBN 978-0-86171-072-0. https://www.google.ca/books/edition/The_Middle_Length_Discourses_of_the_Budd/BN8ORQsvxX0C. Retrieved 10 July 2024.
  21. ↑ Flood 1996, pp. 231–2

ذريعا

[سنواريو]
  • آپٽي, وي. ايس. (1965), A Practical Sanskrit Dictionary
  • بينرجِي, ايس. سي. (1992), Tantra in Bengal (Second Revised and Enlarged ed.), دهلي: Manohر, ISBN 81-85425-63-9
  • ڀٽاچاريا, اين. اين. (1999), History of the Tantric Religion (Second Revised ed.), نئين دهلي: Manohar, ISBN 81-7304-025-7
  • فلوڊ, گوين (1996), An Introduction to Hinduism, ڪيمبرج: Cambridge University Press, ISBN 81-7596-028-0
  • فرانسس ڪلوني (2003). فلوڊ, گوين. ed. Blackwell companion to Hinduism. بليڪويل پبلشنگ. ISBN 0-631-21535-2. 
  • مونير-وليمز, مونير (2006), Monier-Williams Sanskrit Dictionary, ناتاراج بڪس, ISBN 1-881338-58-4
  • رادهاڪرشنن, سروپلي; مور, چارلس اي. (1989) [1957], A Source Book in Indian Philosophy (Princeton paperback 12th ed.), Princeton University Press, ISBN 0-691-01958-4
  • ووِيكانند, سوامي (1900), Complete Works of, Volume 1, Lectures and Discourses, ISBN 978-8185301761 {{citation}}: ISBN / Date incompatibility (help)

سانچو:Indian Philosophy سانچو:Theology

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آستڪ_۽_ناستڪ&oldid=358386" تان ورتل