مواد ڏانھن هلو

آزادي جو مجسمو

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
  • آزاديءَ جو مجسمو
  • دنيا کي روشن ڪندڙ آزادي
جون 2024ع ۾ جزوي طور اس واري ڏينهن تي ڏٺل آزاديءَ جو مجسمو.
جون 2024ع ۾ آزاديءَ جو مجسمو
مقام لبرٽي ٻيٽ
نيو يارڪ سٽي، آمريڪا جون گڏيل رياستون
جاگرافيائي بيھڪ 40°41′21″N 74°2′40″W / 40.68917°N 74.04444°W / 40.68917; -74.04444
اوچائي
  • ٽامي جي مجسمي جي اوچائي (مشعل تائين): 151 فٽ 1 انچ (46 ميٽر)
  • زمين جي سطح کان مشعل تائين: 305 فٽ 1 انچ (93 ميٽر)
افتتاح October 28, 1886؛ 139 سال اَڳُ (October 28, 1886)
بحال ٿيو 1938ع، 1984ع–1986ع، 2011ع–2012ع
مجسمه ساز فريديرڪ اوگسٽ بارٿولڊي
سياح/زيارت ڪندڙ 4.5 ملين (2019 ۾)[1]
گورننگ باڊي نيشنل پارڪ سروس
ويب سائيٽ nps.gov/stli
قسم ثقافتي
معيار i, vi
نامزد/مقرر عالمي ورثي وارن ھنڌن جي فھرست نقشيل سال مطابق (8هون ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي اجلاس)
حوالو نمبر 307
خطو يورپ ۽ اتر آمريڪا جي عالمي ورثي واري ھنڌن جي فھرست
نامزد/مقرر 15 آڪٽوبر , 1924
نامزد ڪندڙ صدر ڪيلون ڪولج
{{#if آزادي جو مجسمو دنيا کي منور ڪندي[2][3]|سرڪاري نالو: آزادي جو مجسمو دنيا کي منور ڪندي[2][3]}}
نامزد/مقرر 14 سيپٽمبر , 2017
حوالو نمبر 100000829
Invalid designation
سرڪاري نالو: آزادي جو مجسمو ھڪ قومي يادگار ، الس ٻيٽ ۽ لبرٽي ٻيٽ
نامزد/مقرر 27 مئي, 1971
حوالو نمبر 1535[4]
Invalid designation
نامزد/مقرر 23 جون, 1980[5]
حوالو نمبر 06101.003324

```0

آزاديءَ جو مجسمو (آزادي: دنيا کي روشن ڪندڙ؛ La Liberté éclairant le monde) هڪ وڏو نيوڪلاسيڪي مجسمو آهي، جيڪو آمريڪا جي نيو يارڪ سٽي اندر نيو يارڪ هاربر ۾ لبرٽي آئلينڊ تي، چادر اوڍيل ۽ تاج پاتل عورت جي صورت ۾ قائم آهي. ٽامي سان ڍڪيل هي مجسمو، فرانس جي ماڻهن پاران آمريڪا کي ڏنل تحفو هو. ان جو ڊزائن فرانسيسي مجسمه ساز فريديرڪ اوگسٽ بارٿولڊي ٺاهيو، ۽ ڌاتي ڍانچو گستاف ايفل تيار ڪيو. مجسمي جو افتتاح 28 آڪٽوبر 1886ع تي ڪيو ويو. هي مجسمو روايتي ڪلاسيڪي پوشاڪ ۾ عورت جي صورت آهي،[6] جيڪا رومي آزاديءَ جي ديوي ليبرٽاس کان متاثر آهي.[7] هوءَ ساڄي هٿ سان مٿي مشعل کڻي بيٺي آهي، ۽ کاٻي هٿ ۾ هڪ نقشي تختي کنيو آهي، جنهن تي JULY IV MDCCLXXVI (يعني 4 جولاءِ 1776ع، رومي انگن ۾) لکيل آهي—هي آمريڪا جي آزاديءَ جي اعلان جي تاريخ آهي. کاٻي پير سان هوءَ ٽٽل زنجير ۽ ٻانهنڙو/ٻانڌ لتاڙي ٿي،[6] جيڪو غلاميءَ جي قومي خاتمي جي يادگار آهي، جيڪو آمريڪي گهرو جنگ کان پوءِ ٿيو.[8][9][10]

هن مجسمي جو خيال 1865ع ۾ پيش آيو، جڏهن فرانسيسي مورخ ۽ غلاميءَ جي خاتمي جو حامي ايڊوارڊ ڊي لا بولائي هڪ يادگار تجويز ڪيو ته جيئن آمريڪا جي آزاديءَ جي سؤ ساله جشن (1876ع) کي ياد ڪيو وڃي، آمريڪي جمهوريت جي ثابت قدمي ۽ قوم جي غلامن جي آزاديءَ کي اجاگر ڪيو وڃي.[11] فرانسو-پروشين جنگ سبب ڪم ۾ دير ٿي، پر 1875ع ۾ لا بولائي تجويز ڏني ته فرانس جا ماڻهو مجسمي لاءِ مالي مدد ڪن ۽ آمريڪا جڳهه فراهم ڪري ۽ چبوترو (pedestal) تعمير ڪري. بارٿولڊي مجسمو مڪمل طرح ڊزائن ٿيڻ کان اڳ سر ۽ مشعل کڻندڙ ٻانهن مڪمل ڪري ڇڏي، ۽ انهن حصن کي بين الاقوامي نمائنشن ۾ تشھير لاءِ پيش ڪيو ويو. مشعل کڻندڙ ٻانهن 1876ع ۾ فلاڊلفيا جي سينچري نمائش ۾ ڏيکاري وئي، ۽ 1876ع کان 1882ع تائين مينهيٽن جي ميڊيسن اسڪوائر پارڪ ۾ به رکيل رهي. چندو گڏ ڪرڻ ڏکيو ثابت ٿيو، خاص طور تي آمريڪين لاءِ؛ ناشر جوزف پُلٽزر جي نيو يارڪ ورلڊ اخبار رستي چندي جي مهم شروع ڪئي ته جيئن منصوبي کي مڪمل ڪيو وڃي. مجسمو فرانس ۾ ٺهيو، دٻن ۾ سمنڊ پار موڪليو ويو، ۽ جيڪو ٻيٽ ان وقت بيڊلوئي جو ٻيٽ سڏبو هو، اتي تيار ٿيل چبوتري تي گڏ ڪري بيهاريو ويو. مجسمي جي مڪمل ٿيڻ جي خوشي ۾ نيو يارڪ جي پهرين ٽِڪر-ٽيپ پريڊ ٿي، ۽ صدر گروور ڪليولئنڊ جي صدارت هيٺ افتتاحي تقريب منعقد ٿي.

افتتاح کان پوءِ هي مجسمو آزاديءَ ۽ آمريڪا جي علامت بڻجي ويو، ۽ سمنڊ رستي ايندڙ مهاجرن لاءِ آجيان جي نشاني طور ڏٺو وڃڻ لڳو. 1901ع تائين هن مجسمي جي نگراني آمريڪي لائيٽ هائوس بورڊ وٽ هئي، پوءِ وار ڊپارٽمينٽ وٽ آئي؛ ۽ 1933ع کان وٺي نيشنل پارڪ سروس ان جي سار سنڀال ڪري ٿي، اسٽيچو آف لبرٽي نيشنل مونيومينٽ جي حصي طور، ۽ هي هڪ وڏو سياحتي مرڪز آهي. محدود انگ ۾ سياح چبوتري جي ڪنڌي (rim) ۽ مجسمي جي تاج جي اندروني حصي تائين اندر کان پهچي سگهن ٿا؛ جڏهن ته مشعل تائين عوامي رسائي 1916ع کان بند آهي.

ابتدا

[سنواريو]
دير سان روماني سلطنت جي سج ديوتا سول اِنويڪٽَس جي نالي منسوب پنن وارو چڪرو. سول اِنويڪٽَس، گڏوگڏ رومي ديوي لبرٽاس ۽ آزاديء جي شخصي صورت، آزادي دنيا کي روشن ڪندڙ جي ڊيزائن تي اثر انداز ٿيا.

نيشنل پارڪ سروس مطابق، فرانس جي ماڻهن پاران آمريڪا کي هڪ يادگار پيش ڪرڻ جو خيال پهريون ڀيرو ايڊوارڊ ريني ڊي لا بولايي پيش ڪيو، جيڪو فرانسيسي اينٽي-سليوري سوسائٽي جو صدر ۽ پنهنجي دور جو نمايان ۽ اهم سياسي مفڪر هو. منصوبي جو سرچشمو 1865ع جي وچ ڌاري لا بولاي (پڪو غلاميءَ جي خاتمي جو حامي(abolitionist)) ۽ مجسمه ساز فريديرِڪ اوگَسٽ بارٿولڊي جي وچ ۾ ٿيل هڪ گفتگو سان ڳنڍيو ويندو آهي. ورسايي (Versailles) ڀرسان لا بولايي جي گهر ۾ رات جي ماني کان پوءِ ٿيل ڳالهه ٻولهه دوران، لا بولايي—جيڪو آمريڪي گهرو جنگ ۾ يونين جو سرگرم حامي هو—مبينا طور چيو: "جيڪڏهن آمريڪا ۾ سندن آزاديءَ جي يادگار طور ڪو يادگار اڀري، ته مون کي اهو قدرتي لڳي ٿو ته اهو ٻنهي قومن جي گڏيل ڪوشش سان—هڪ گڏيل ڪم طور—تعمير ٿئي."[12] بهرحال، نيشنل پارڪ سروس 2000ع جي هڪ رپورٽ ۾ هن ڳالهه کي هڪ روايت/ليجنڊ قرار ڏنو، جيڪا 1885ع جي چندا گڏ ڪرڻ واري پمفليٽ تائين وڃي ٿي، ۽ چيو ته ممڪن آهي ته مجسمو اصل ۾ 1870ع ۾ تصور ڪيو ويو هجي. پنهنجي ويب سائيٽ تي هڪ ٻي مضمون ۾ پارڪ سروس اهو به لکيو ته لا بولاي يونين جي فتح ۽ ان جي نتيجن کي اعزاز ڏيڻ گهريو ٿي: "1865ع ۾ غلاميءَ جي خاتمي ۽ گهرو جنگ ۾ يونين جي فتح سان، لا بولاي جا آزادي ۽ جمهوريت بابت خواهشون آمريڪا ۾ حقيقت بڻجي رهيون هيون. انهن ڪاميابين کي عزت ڏيڻ لاءِ لا بولاي تجويز ڏني ته فرانس جي طرفان آمريڪا لاءِ هڪ تحفو تعمير ڪيو وڃي. لا بولاي کي اميد هئي ته آمريڪا جي تازين ڪاميابين ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ سان فرانس جا ماڻهو پڻ جابر بادشاهت جي مقابلي ۾ پنهنجي جمهوريت لاءِ آواز بلند ڪرڻ لاءِ متاثر ٿيندا."[13]

مجسمه ساز بارٿولڊي، جنهن بعد ۾ هي قصو بيان ڪيو، مطابق لا بولاي جو اهو مبينا جملو ڪا باقاعده تجويز نه هو، پر ان بارٿولڊي کي متاثر ڪيو.[12] نيپولين ٽئين جي حڪومت جي جابراڻي طبيعت سبب بارٿولڊيي هن خيال تي فوراً ڪا عملي اڳڀرائي نه ڪئي، رڳو لا بولاي سان ان بابت ڳالهائيندو رهيو.[12] ان کان سواءِ بارٿولڊي ٻين امڪاني منصوبن ۾ به مصروف هو. 1856ع ۾ هو قديم آثارن جي مطالعي لاءِ مصر ويو.[14] 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هن اسماعيل پاشا (مصر جو خديو (Khedive)) وٽ هڪ تجويز رکي ته پراگريس يا مصر ايشيا ڏانهن روشني کڻي ٿو نالي هڪ وڏو لائيٽ هائوس ٺهرايو وڃي، هڪ قديم مصري عورت فيلا (fellah) (هاري/ڳوٺاڻي) جي صورت ۾، چادر اوڍيل ۽ هٿ ۾ مشعل بلند ڪندي—جيڪو سويز ڪئنال جي اترئين داخلا تي پورٽ سعيد ۾ هجي.[12] ان منصوبي جا خاڪا ۽ ماڊل تيار ٿيا، پر اهو ڪڏهن قائم نه ٿيو. سويز واري تجويز لاءِ هڪ ڪلاسيڪي مثال ڪولوسس آف روڊس هو: يوناني سج-ديوتا هيليئوس جو قديم ڪنسي (bronze) مجسمو.[15] سمجھيو وڃي ٿو ته اهو 100 فٽ (30 m) کان وڌيڪ اوچو هو، بندرگاهه جي داخلا وٽ بيٺل هوندو هو ۽ جهازن جي رهنمائي لاءِ روشني کڻي بيهندو هو.[15] خديو ۽ فرڊينان ڊي ليسپس (سويز ڪئنال جو ڊولپر) ٻنهي، وڏي خرچ سبب، بارٿولڊي جي تجويز رد ڪئي.[16] ان جي بدران 1869ع ۾ فرانسوا ڪوئنيه (François Coignet) پاران پورٽ سعيد لائيٽ هائوس تعمير ڪيو ويو.

مصر مان موٽڻ تي، بارٿولڊي اٽلي ۾ لاگو ماجوري (Lago Maggiore) وٽ، جوواني بتيستا ڪريسپي (Giovanni Battista Crespi) جي مجسمي سانڪارلونِه (Sancarlone) جو دورو ڪيو, هي سينٽ چارلس بوروميو جو 76 فوٽ اوچو مجسمو هو، جيڪو رپوسيه (repoussé) ٽامي جي چادر (copper covering) سان لوهي ڍانچي مٿان ٺهيل هو. هو ايمي ميلٽ جي ويرسنگيٽورڪس يادگار (Vercingétorix) جي ساڳي تعميراتي انداز کان به واقف هو؛ صدي پوءِ ميلٽ جي مجسمي جي بحالي آزاديءَ جي مجسمي جي خراب حالتِ تحفظ ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائيندي. بارٿولڊي ڪانسي يا پٿر بدران ٽامو چونڊيو، ڇاڪاڻ ته اهو سستو، هلڪو ۽ کڻي وڃڻ ۾ آسان هو.[14]

هر وڏو منصوبو وڌيڪ دير جو شڪار ٿيو جڏهن فرانسو-پروشين جنگ لڳي، جنهن ۾ بارٿولڊي مليشيا جو ميجر ٿي رهيو. جنگ دوران نيپولين ٽيون گرفتار ۽ معزول ٿيو. بارٿولڊي جو آبائي صوبو الزاس (Alsace) پروشيا وٽ هليو ويو ۽ فرانس ۾ ٽين جمهوريه (وڌيڪ لبرل) قائم ٿي.{{sfn|H

نمونو, انداز ۽ علامت

[سنواريو]
واشنگٽن، ڊي. سي. جي اندر ڪانسٽنٽينو برومڊي جي 1855–56 واري فريسڪو مان تفصيل، جنهن ۾ آمريڪا جون ٻه ابتدائي علامتون ڏيکاريل آهن: ڪولمبيا (کاٻي پاسي) ۽ “انڊين شهزادي”

بارٿولڊي ۽ لابولاي گڏجي سوچيائون ته آمريڪي آزاديءَ جي خيال کي ڪهڙي نموني بهتر نموني پيش ڪجي.[17] آمريڪا جي شروعاتي تاريخ ۾ ٻه عورتانه شخصيتون گهڻو ڪري قوم جون ثقافتي علامتون طور استعمال ٿينديون هيون.[18] انهن مان هڪ علامت شخصي صورت ۾ ڪولمبيا هئي، جنهن کي آمريڪا جي مجسّم تشخيص طور ڏٺو ويندو هو، ساڳي نموني جيئن برٽانيا (Britannia) کي برطانيه سان ۽ مريان (Marianne) کي فرانس سان سڃاتو ويندو هو. ڪولمبيا، يورپي روايت واري آمريڪا جي تشخيص کي، جيڪا “انڊين شهزادي” جي صورت ۾ پيش ٿيندي هئي، مٽائي ڇڏيو؛ اها صورت وقت سان گڏ “غيرمهذب” ۽ آمريڪن لاءِ توهين آميز سمجهي وڃڻ لڳي.[18] آمريڪي ثقافت ۾ ٻي اهم عورتانه علامت ليبرٽي هئي، جيڪا ليبرٽاس مان نڪتل هئي، قديم روم جي آزاديءَ واري ديوي، جنهن جي عبادت خاص طور آزاد ڪيل غلامن ۾ گهڻي هئي. اُن دور جي گهڻن آمريڪي سڪن تي آزاديءَ جي شخصيت موجود هوندي هئي،[17] ۽ آزاديءَ جون تصويرون عوامي ۽ شهري فن ۾ به نظر اينديون هيون، جهڙوڪ ٿامس ڪرافورڊ جو فريڊم جو مجسمو (1863) جيڪو آمريڪي ڪيپيٽل بلڊنگ جي گنبذ جي مٿان نصب آهي.[17]

مجسمي جو خاڪو قديم تاريخ ۾ نظر ايندڙ علامتي صورتن کي به ياد ڏياريندو آهي، جن ۾ مصري ديوي آئيسِس (Isis)، ساڳي نالي واري قديم يوناني ديوي، “رومي ڪولمبيا”، ۽ عيسائي فن ۾ مريم مقدس جي علامتي پيشڪش شامل آهن.[19][20]

ٿامس ڪرافورڊ جو فريڊم جو مجسمو (1854–1857) واشنگٽن ۾ ڪيپيٽل بلڊنگ جي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو گادي وارو گنبذ جي چوٽيءَ تي

18هين ۽ 19هين صديءَ جا فنڪار، جيڪي ڪلاسڪي ريپبلڪن ازم آدرشن کي اُجاگر ڪرڻ چاهيندا هئا، عام طور لبرٽاس جون تشبيهي/الگوري صورتون استعمال ڪندا هئا.[17] آزاديءَ جي شخصيت فرانس جي وڏي مھر تي پڻ ڏيکاريل آهي.[17] تنهن هوندي به، بارٿولڊي ۽ لابولاي اهڙي انقلابي آزاديءَ واري تصوير کان پاسو ڪيو، جهڙي يوجين ڊيلڪروئا (Eugène Delacroix) جي مشهور پينٽنگ آزادي قوم کي اڳواڻي ڪندي (1830) ۾ آهي. اها تصوير فرانس جي جولاءِ واري انقلاب جي ياد ۾ ٺاهي وئي، جنهن ۾ اڌ ڍڪيل آزادي هٿياربند هجوم کي لاشن مٿان اڳتي وٺي وڃي ٿي.[18] لابولاي کي انقلاب سان همدردي نه هئي؛ تنهنڪري بارٿولڊي جي شخصيت مڪمل ڪپڙن (وهندڙ چادرن/ڪپڙن) ۾ هوندي.[18] ڊيلڪروئا جي ڪم ۾ موجود تشدد واري تاثر بدران، بارٿولڊي مجسمي کي پرامن روپ ڏيڻ چاهيو؛ هن شخصيت لاءِ “مشعل” چونڊي—جيڪا ترقيءَ جي علامت هئي، ته جيئن اها هٿ ۾ هجي.[21]مجسمي جي ٻنهي پيرن تي پير جي ٻين آڱر آڳوٺي کان ڊگهي آهي؛ ان حالت کي مارٽن جو پٻ (Morton's toe) يا “يوناني پير (Greek foot)” چيو وڃي ٿو. اهو قديم يوناني فن ۾ حسن جو هڪ جمالياتي معيار هو، ۽ مجسمي تي ڪلاسڪي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.[22]ڪرافورڊ جو مجسمو 1850ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڊزائين ڪيو ويو هو. شروعاتي طور ان جي مٿان پائليئس يا “ فريجيائي ٽوپي(Phrygi cap)” رکڻ جو ارادو هو، اها ٽوپي قديم روم ۾ آزاد ڪيل غلامن کي ڏني ويندي هئي. آمريڪي سيڪريٽري آف وار جيفرسن ڊيوس (هڪ ڏاکڻي سياستدان، جيڪو پوي ڪنفيڊريٽ رياستن جو صدر بڻيو) کي خدشو هو ته پائليئس کي غلامي جي خاتمي جي علامت سمجهيو ويندو؛ تنهنڪري هن حڪم ڏنو ته ان کي هيلمٽ سان تبديل ڪيو وڃي.[23] ڊيلڪروئا جي شخصيت پائليئس پاتل آهي،[18] ۽ بارٿولڊي به شروع ۾ پنهنجي شخصيت لاءِ اهو سوچيائين؛ پر آخرڪار هن ان جي بدران شعاعن واري تاج/هالَو، نِمبس استعمال ڪيو.[24] اهڙي طرح هن مريان ڏانهن اشارو ڪرڻ کان بچاءُ ڪيو، ڇو ته مريان هميشه پائليئس پاتل ڏيکارجي ٿي[25] ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته اهي شعاعون سج، ست سمنڊ ۽ ست کنڊن ڏانهن اشارو ڪن ٿيون[26][6] ۽ مشعل کان سواءِ به هڪ ٻيو طريقو آهن جنهن سان آزادي دنيا کي روشن ڪري ٿي،[21] پر تحقيق هن ڳالهه جي تصديق نه ڪئي آهي.[27]

بارٿولڊي جا شروعاتي ماڊل خيال جي لحاظ کان گهڻو ڪري هڪ جهڙا هئا: نيئوڪلاسڪي انداز ۾ هڪ عورتانه شخصيت جيڪا آزاديءَ جي نمائندگي ڪري، اسٽولا ۽ پيلا (pella) (ڪپڙو ۽ چادر/جبو، جيڪي روم جي ديوتائن جي تصويرن ۾ عام آهن) پاتل هجي ۽ مشعل اوچي ڪري پڪڙيل هجي. مشهور بيانن موجب چهرو مجسمه ساز جي ماءُ آگسٽا شارلوٽ بيسّر بارٿولڊيءَ تي ٻڌل هو،[28] پر بارٿولڊي ميوزيم جي ڪيوريٽر ريجيز هوبر (Régis Huber) رڪارڊ تي چيو آهي ته اهو ۽ اهڙيون ٻيون قياس آرائيون حقيقت ۾ بي بنياد آهن.[29] هن شخصيت کي هڪ سنجيده/سخت چهري[6] ۽ مضبوط، سادي (غير پيچيده) سِلوئٽ سان ڊزائين ڪيو، جيڪا بندرگاهه جي ڊرامائي جاءِ تي چڱيءَ طرح اُڀري نظر اچي ۽ نيو يارڪ واري نار ۾ داخل ٿيندڙ جهازن جي مسافرن کي، مينھيٽن ڏانهن وڌندي، مجسمي جو بدلجندڙ منظر محسوس ٿيندو رهي. هن ان کي دلير ڪلاسڪي بناوتون ڏنيون ۽ ماڊلنگ کي سادو رکيو، ڇو ته منصوبي جو ماپو وڏو ۽ مقصد سنجيده هو.[21] بارٿولڊي پنهنجي فني طريقي بابت لکيو:

مٿاڇرا وسيع ۽ سادا هئڻ گهرجن، جن کي دلير ۽ صاف ڊزائين سان بيان ڪيو وڃي، ۽ اهم هنڌن تي زور ڏئي نمايان ڪيو وڃي. تفصيلن کي وڌائڻ يا انهن جي گهڻائيءَ کان ڊڄڻ گهرجي. صورتن کي وڌائي ڏيکارڻ، ته جيئن اهي وڌيڪ واضح نظر اچن، يا تفصيلن سان سينگارڻ سان، ڪم جو تناسب ٽٽي پوندو. آخر ۾، ماڊل به—ڊزائين وانگر—مختصر/خلاصه ڪردار رکي، جيئن ڪنهن تيز اسڪيچ کي ڏبو آهي. پر ضروري آهي ته اهو ڪردار ارادي ۽ مطالعي جو نتيجو هجي، ۽ فنڪار پنهنجي ڄاڻ کي مرڪوز ڪري، وڌ ۾ وڌ سادگيءَ ۾ صورت ۽ لڪير ڳولي.[30]

پٺيان کان اسٽيچو آف لبرٽي
آزاديءَ جي شخصيت ڪنٽراپوسٽو انداز ۾ ڏيکاريل آهي: ساڄو پير ٿورو اوچو، ۽ ٽٽل زنجير ۽ پيرڪڙي (shackle) جي وچ ۾.

منصوبو اڳتي وڌڻ سان بارٿولڊي ڊزائين ۾ تبديليون ڪندو رهيو. هن پهرين سوچيائين ته آزاديءَ جي هٿ ۾ ٽٽل زنجير هجي، پر هن فيصلو ڪيو ته خانہ جنگي کان پوءِ اهو موضوع تمام ورهائيندڙ ٿي سگهي ٿو. تيار ڪيل مجسمو حقيقت ۾ ٽٽل زنجير تي قدم رکي ٿو، پر اهو چادرن هيٺ اڌ لڪل آهي ۽ زمين تان ڏسڻ ۾ ڏکيو آهي.[24] ساڄو پير مٿي ۽ ٿورو پوئتي رکيل آهي—ڪلاسڪي ڪنٽراپوسٽو (contrapposto) پوز—جيڪو سامهون کان ڏسڻ ۾ بيهڪ جهڙو لڳي ٿو، پر پاسو وٺي ڏسڻ ۾ حرڪت جهڙو.[6] اهو مضبوط بنياد ۽ پيرن کي گڏ رکي بيهڻ واري پوز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آرامده انداز ڏيکاري ٿو، ۽ بيهڻ ۽ اڳتي وڌڻ جي وچ ۾ جسماني ۽ ذهني ڇڪتاڻ جو احساس پيدا ڪري ٿو.[31] سڌي قامت ۽ وڌايل ٽنگ شايد مجسمي کي استحڪام ڏيڻ ۾ به مددگار ٿي.[31] بارٿولڊي کي شروعات ۾ يقين نه هو ته آزاديءَ جي کاٻي هٿ ۾ ڇا هجي؛ آخرڪار هن ٽيبيولا اَنْساتا (tabula ansata) چونڊي،[32] جيڪا “قانون” جي تصور کي اُجاگر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.[33] بارٿولڊي آمريڪي آئين جو وڏو مداح هو، پر هن تختيءَ تي JULY IV MDCCLXXVI لکڻ چونڊيو—يعني آزاديءَ جي اعلان جي تاريخ—۽ اهڙي طرح آزاديءَ جي تصور کي اُن تاريخ سان ڳنڍي ڇڏيو.[32]

بارٿولڊي پنهنجي دوست ۽ راهبر، معمار يوجين وِيوليٽ-لي-ڊُڪ کي منصوبي ۾ دلچسپي ڏني.[29] چيف انجنيئر طور،[29] وِيوليٽ-لي-ڊُڪ تجويز ڏني ته مجسمي اندر ڪمر تائين سرن جو ٿنڀو ٺاهي ان کي واري سان ڀريو وڃي، ۽ لوهي سلاخون پن جي رڳن وانگر رکيون وڃن جن سان ٻاهرين “چمڙي” (skin) کي ٻڌو وڃي.[14] ڌات جي ڪم واري فيڪٽري Gaget, Gauthier & Co. سان صلاح مشوري کان پوءِ، وِيوليٽ-لي-ڊُڪ اُن ڌات جي چونڊ ڪئي جيڪا “چمڙي” لاءِ استعمال ٿيڻ هئي: ٽامي جون چادرون، ۽ انهن کي شڪل ڏيڻ جو طريقو ريپوسي (repoussé)—جنهن ۾ چادرن کي گرم ڪري پوءِ ڪاٺين هڻين سان ڌڪ ڏئي اُڀاريو ويندو آهي.[29][34] هن چونڊ جو فائدو اهو هو ته مجسمو پنهنجي وڏي جسامت جي مقابلي ۾ هلڪو رهندو، ڇو ته تانبے کي صرف 0.094 انچ (2.4 mm) جيترو سنهڙو رکڻ ڪافي هو. بارٿولڊي مجسمي جي اوچائي ٿوري وڌيڪ 151 فٽ (46 m) مقرر ڪئي هئي—اٽلي جي سانڪارلون ۽ جرمني جي آرمينيس واري مجسمي (Hermannsdenkmal) کان ٻيڻي—۽ اهي ٻئي به ساڳئي طريقي سان ٺهيل هئا.[35] وِيوليٽ-لي-ڊُڪ لباس جي سِڪن/چُرن (pleats) جو ڊزائين به تيار ڪيو.[36]

اعلان ۽ شروعاتي ڪم

[سنواريو]

1875ع تائين فرانس سياسي استحڪام ۾ بهتري ۽ جنگ کان پوءِ جي معيشت جي بحالي مان لطف اندوز ٿي رهيو هو. فلاڊيلفيا ۾ منعقد ٿيڻ واري ايندڙ صد سالا نمائش ۾ وڌندڙ دلچسپي سبب لابولاي فيصلو ڪيو ته هاڻي عوامي حمايت حاصل ڪرڻ جو وقت اچي ويو آهي.[37] سيپٽمبر 1875ع ۾ هن منصوبي جو اعلان ڪيو ۽ ان جي چندو گڏ ڪرڻ واري شاخ طور فرانس-آمريڪي يونين (Franco-American Union) جي قيام جو به اعلان ڪيو. اعلان سان گڏ، مجسمي کي نالو ڏنو ويو: Liberty Enlightening the World (آزادي جيڪا دنيا کي روشن ڪري ٿي).[38] فرانسيسي عوام کي مجسمي جي مالي مدد ڪرڻي هئي (عام غلط فهمي جي ابتڙ، اهو فرانسيسي قومي حڪومت طرفان فنڊ ڪيل نه هو)؛[39] جڏهن ته آمريڪين کان پيدسٽل (pedestal) جي ادائگي جي اميد ڪئي وئي.[40] اعلان فرانس ۾ عام طور تي مثبت ردِعمل پيدا ڪيو، جيتوڻيڪ ڪيترن فرانسيسين کي آمريڪا سان ناراضگي هئي، ڇو ته پروشيا سان جنگ دوران آمريڪا سندن مدد نه ڪئي هئي.[38] فرانسيسي بادشاهي حامي مجسمي جي مخالفت ڪندا رهيا—گهٽ ۾ گهٽ انهيءَ سبب ڪري به ته اهو لبرل لابولايي پاران تجويز ڪيل هو، جيڪو تازو ئي زندگي ڀر لاءِ سينيٽر چونڊيو ويو هو.[40] لابولايي امير ۽ بااثر ماڻهن کي اپيل ڪرڻ لاءِ تقريبون ترتيب ڏنيون، جن ۾ 25 اپريل 1876ع تي پيرس اوپيرا ۾ خاص پيشڪش شامل هئي، جنهن ۾ موسيقار چارلس گونو (Charles Gounod) جي نئين ڪانٽيٽا (cantata) پيش ڪئي وئي. ان جو عنوان La Liberté éclairant le monde هو—يعني مجسمي جي اعلان ڪيل نالي جو فرانسيسي روپ.[38]

اسٽيريوسڪوپڪ تصوير: مجسمي جي ساڄي ٻانهن ۽ مشعل، 1876ع جي صد سالا نمائش

شروعات ۾ اشرافيه تي ڌيان هوندي به، يونين فرانسيسي سماج جي مختلف طبقن مان ڪاميابيءَ سان چندو گڏ ڪيو. اسڪولن جي ٻارن ۽ عام شهرين به حصو وڌو، ۽ 181 فرانسيسي ميونسپلٽين عطيا ڏنا. لابولاي جا سياسي ساٿي پڻ حمايت ۾ هئا، جيئن آمريڪي آزاديءَ جي جنگ دوران فرانسيسي اتحاد سان لاڳاپيل ماڻهن جا اولاد. وڌيڪ عملي سببن سان به چندا آيا—ڪجهه اهڙن ماڻهن کان، جيڪي فرانس جي پاناما ڪئنال ٺاهڻ جي ڪوشش ۾ آمريڪي حمايت جا اميدوار هئا. تانبو مختلف ذريعن مان آيو ٿي سگهي ٿو؛ ڪجهه دعوائن موجب ان جو حصو ناروي جي وِسنيز واري کاڻ مان آيو[41] پر نمونن جي جاچ کان پوءِ اها ڳالهه يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي.{{ref name=NYT2009b/>}} نيو يارڪ شهر جي ميوزيم لاءِ لکيل ڪتاب ۾ ڪارا سدرلينڊ موجب، مجسمي جي تعمير لاءِ 200٬000 پائونڊ (91٬000 kg) ٽامو گهربل هو، ۽ فرانسيسي ٽامي جي صنعتڪار يوجين سيڪريتان 128٬000 پائونڊ (58٬000 kg) ٽامو عطيو ڪيو.[42] جيتوڻيڪ مجسمي جا مڪمل منصوبا اڃا حتمي نه ٿيا هئا، بارٿولڊي ساڄي ٻانهن (مشعل سميت) ۽ مٿي جي تياري شروع ڪري ڏني. ڪم Gaget, Gauthier & Co. جي ورڪشاپ ۾ شروع ٿيو.[43] مئي 1876ع ۾ بارٿولڊيي فرانسيسي وفد جو ميمبر ٿي آمريڪا ويو، جيڪو سينٽينيل نمائش ۾ شرڪت لاءِ ويو هو،[44] ۽ هن نيو يارڪ ۾ صد سالا جشنن جي حصي طور مجسمي جي وڏي پينٽنگ ڏيکارڻ جو بندوبست ڪيو.[45] ٻانهن آگسٽ تائين فلاڊيلفيا نه پهتي؛ دير سبب اها نمائش جي فهرست ۾ شامل نه ٿي سگهي. ڪجهه رپورٽن ڪم کي صحيح سڃاتو، جڏهن⁠ تہ ٻين ان کي “Colossal Arm” يا “Bartholdi Electric Light” چيو. نمائش واري ميدان ۾ ڪيترائي وڏا فن پارا موجود هئا، جن ۾ بارٿولڊي جو ڊزائين ڪيل تمام وڏو حوض به شامل هو.[46] تنهن هوندي به، نمائش جي آخري ڏينهن ۾ ٻانهن تمام مقبول ٿي وئي؛ ڏسندڙ مشعل جي بالڪني تائين چڙهي نمائش واري ميدان جو نظارو ڪندا هئا.[47] نمائش بند ٿيڻ کان پوءِ، ٻانهن نيو يارڪ شهر منتقل ڪئي وئي، جتي اها ڪيترن سالن تائين مئڊيسن اسڪوائر پارڪ ۾ نمائش لاءِ رکي وئي، پوءِ فرانس موٽائي وئي ته جيئن مجسمي جي باقي حصن سان گڏجي وڃي.[47]

آمريڪا جي پنهنجي ٻي دوري دوران، بارٿولڊي ڪيترن ئي گروهن کي منصوبي بابت خطاب ڪيو ۽ فرانس-آمريڪي يونين جي آمريڪي ڪميٽين جي قيام تي زور ڏنو.[48] نيو يارڪ، بوسٽن ۽ فلاڊيلفيا ۾ پيسا گڏ ڪرڻ لاءِ ڪميٽيون ٺهيون، جن جو مقصد بنياد ۽ پيدسٽل جي خرچ لاءِ رقم مهيا ڪرڻ هو.[49] نيو يارڪ واري ڪميٽي آخرڪار آمريڪي چندو گڏ ڪرڻ جي گهڻي ذميواري سنڀالي ۽ اڪثر “آمريڪي ڪاميٽي” سڏجڻ لڳي.[50] ان جي ميمبرن مان هڪ 19 ورهين جو ٿيڊور روزويلٽ هو—جيڪو اڳتي هلي نيو يارڪ جو گورنر ۽ آمريڪا جو صدر بڻيو.[48] 3 مارچ 1877ع تي، پنهنجي عهدي جي آخري مڪمل ڏينهن تي، صدر گرانٽ گڏيل قرارداد تي صحيح ڪئي، جنهن صدر کي فرانس طرفان پيش ڪيل مجسمي کي قبول ڪرڻ ۽ ان لاءِ جاءِ چونڊڻ جو اختيار ڏنو. ايندڙ ڏينهن عهدو سنڀاليندڙ صدر ردر بي. هيز، بارٿولڊي جي تجويز ڪيل بيڊلوئي ٻيٽ واري جاءِ چونڊي.[51]

فرانس ۾ تعمير

[سنواريو]
1878ع ۾ پيرس عالمي نمائش دوران پارڪ ۾ نمائش لاءِ رکيل مجسمي جو مٿو
پيدسٽل لاءِ چندو گڏ ڪرڻ جي مقصد سان، مجسمي جي ٻانهن ۽ مشعل (Liberty Enlightening the World) کي 1876ع کان 1882ع تائين ميڊيسن اسڪوائر پارڪ، نيو يارڪ ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو

1877ع ۾ پيرس واپسيءَ کان پوءِ، بارٿولڊي پنهنجي سڄي توجهه مجسمي جي مٿي جي مڪمل ٿيڻ تي ڏني، جيڪو 1878ع جي پيرس عالمي نمائش ۾ ڏيکاريو ويو. چندو گڏ ڪرڻ جو سلسلو جاري رهيو، ۽ مجسمي جا ماڊل وڪري لاءِ پيش ڪيا ويا. Gaget, Gauthier & Co. جي ورڪشاپ ۾ تعميراتي ڪم ڏسڻ لاءِ ٽڪيٽون پڻ وڪرو ڪيون ويون.[52] فرانسيسي حڪومت لاٽري جي اجازت ڏني؛ انعامن ۾ قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ ۽ مجسمي جو ٽيراڪوٽا (terracotta) ماڊل شامل هو. 1879ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 250,000 فرانڪ گڏ ٿي چڪا هئا.[53]

مٿو ۽ ٻانهن ويولي لي-ڊُڪ (Viollet-le-Duc) جي مدد سان ٺهيا، جيڪو 1879ع ۾ بيمار ٿي پيو ۽ ٿوري ئي وقت ۾ فوت ٿي ويو. هو اهو واضح ڪري نه سگهيو ته تانبي جي ٻاهرين پرت کي پنهنجي تجويز ڪيل پٿريلي پير سان ڪيئن ڳنڍڻو هو.[54][55] ايندڙ سال، بارٿولڊي جديد ڊيزائنر ۽ تعميرڪار گستاو ايفل (Gustave Eiffel) جون خدمتون حاصل ڪيون.[52] ايفل ۽ سندس اسٽرڪچرل انجنيئر موريس ڪوئخلن پٿريلي پير کي رد ڪري لوهي پيل پائو (truss) ٽاور ٺاهڻ جو فيصلو ڪيو. ايفل مڪمل طور سخت ڍانچي کان پاسو ڪيو، ڇو تہ اهڙي صورت ۾ دٻاءُ ٽامي جي پرت ۾ گڏ ٿي ٽٽڻ جو سبب بڻجي سگهي ها. مرڪزي بنياد سان هڪ ثانوي ڍانچو ڳنڍيو ويو، جنهن سان مجسمو نيو يارڪ هاربر جي هوائن ۾ ٿورو جهڪي سگهي. گرميءَ ۾ ڌاتو ڦهلجڻ سبب، هن سپورٽ ڍانچي کي ٽامي جي چمڙي سان سڌي لوهي راڊن يا اسپرنگن ذريعي هلڪو ڳنڍيو.[56] اهي آخرڪار ڌاتي پٽن جي ڄار ۾ تبديل ٿيا، جن کي “گديون” چيو ويو، ۽ جيڪي تانبي جي چمڙي سان ريوٽ ڪيا ويا. هر گدي کي هٿ سان الڳ تيار ڪيو ويندو هو.[57][58] ٽامي ۽ لوهه جي وچ ۾ گيلوينڪ ڪٽ کان بچڻ لاءِ، ايفل ٽامي جي پرت کي ايسبيسٽوس (asbestos) جو تھ ڏئي لاک (shellac) سان ڀريو.[59]

ايفل جو ڊزائين curtain wall پردي واري ڀت (طرز تعمير) تعمير جي ابتدائي مثالن مان هو، جتي ٻاهرين ڍانچو باربردار نه هوندو آهي، پر اندرين فريم ورڪ تي بيٺل هوندو آهي. هن اندر ٻه گول ڏاڪڻيون شامل ڪيون، جيئن سياح تاج ۾ موجود مشاهدي واري هنڌ تائين آسانيءَ سان پهچي سگهن.[60] مشعل جي چوڌاري مشاهدي لاءِ پليٽفارم پڻ مهيا ڪيو ويو، پر ٻانهن جي تنگ هجڻ سبب رڳو 40 فٽ (12 m) ڊگهي هڪ ڏاڪڻ لڳائي وئي.[61] جيئن جيئن مرڪزي ٽاور اڀري رهيو هو، ايفل ۽ بارٿولڊي پنهنجو ڪم انتهائي هم آهنگي سان ڪيو، ته جيئن تانبي جا حصا بلڪل صحيح نموني ڍانچي تي ويهي سگهن.[62] مرڪزي ٽاور جا حصا ويجهو پيرس واري علائقي لیوالوا پیریٽ (Levallois-Perret) ۾ ايفل ڪمپني جي ڪارخاني ۾ تيار ڪيا ويا.

لوهي ڍانچي جي چونڊ بارٿولڊي کي مجسمي جي گڏجڻ واري منصوبي ۾ تبديلي آڻڻ جو موقعو ڏنو. هو اڳ سوچيندو هو ته تانبي جي پرت کي جڳهه تي گڏ ڪيو ويندو، پر هاڻي فيصلو ڪيو ويو ته مجسمو فرانس ۾ مڪمل ٺاهي، پوءِ ٽڪرن ۾ کولي آمريڪا موڪليو وڃي، جتي بيڊلويي ٻيٽ تي ٻيهر گڏ ڪيو ويندو.[63]

هڪ علامتي عمل طور، ٽامي جي پهرين پليٽ جيڪا مجسمي جي وڏي آڱر تي لڳائي وئي، ان ۾ ريوٽ ليوي پي. مورٽن، آمريڪا جي فرانس ۾ سفير، لڳايو.{{ref name=PBS/>}} ڪم هيٺ کان مٿي ترتيبوار نه ٿيو؛ ڪيترن حصن تي هڪ ئي وقت ڪم هلندو رهيو، جيڪو ڏسندڙن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ڪندو هو.[64] ڪجهه ڪم ٺيڪيدارن ڪيو—مثال طور هڪ آڱر ڏکڻ فرانس جي شهر مونٽوبان (Montauban) ۾ هڪ ٽامي جي ڪاريگر تيار ڪئي.[65] 1882ع تائين مجسمو چيلھ تائين مڪمل ٿي چڪو هو، جنهن جي خوشي ۾ بارٿولڊي صحافين کي مجسمي جي اندر ٺهيل پليٽفارم تي مانيءَ جي دعوت ڏني.[66] لابولايي 1883ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس جاءِ تي ليسپس فرانسيسي ڪميٽي جو چيئرمين بڻيو. مڪمل مجسمو 4 جولاءِ 1884ع تي پيرس ۾ سفير مورٽن کي رسمي طور پيش ڪيو ويو، ۽ ليسپس اعلان ڪيو ته فرانسيسي حڪومت نيو يارڪ تائين ٽرانسپورٽ جا خرچ ڀريندي.[67] پيدسٽل جي ڪم ۾ ڪافي اڳڀرائي ٿيڻ تائين مجسمو پيرس ۾ گڏيل حالت ۾ رهيو؛ جنوري 1885ع ۾ اهو ٽڪرن ۾ کولي سمنڊ پار سفر لاءِ تيار ڪيو ويو.[68]

جون 1885ع ۾ رچرڊ مورس ھنٽ جي ڊيزائن ڪيل پيدسٽل جي تعمير

آمريڪا ۾ ڪميٽين کي پيدسٽل جي تعمير لاءِ چندو گڏ ڪرڻ ۾ وڏيون مشڪلاتون پيش آيون. 1873 واري خوف سبب پيدا ٿيل معاشي بحران ڏهاڪي تائين جاري رهيو. آزاديءَ جي مجسمي جو منصوبو واحد نه هو؛ واشنگٽن يادگار جي تعمير به سالن تائين رڪجندي رهي، ۽ ان کي مڪمل ٿيڻ ۾ ساڍا ٽي ڏهاڪا لڳا.[69] بارٿولڊي جي مجسمي تي به تنقيد ٿي، ۽ ان ڳالهه تي به ته تحفي طور ڏنل مجسمو هئڻ باوجود آمريڪين کي پيدسٽل جو خرچ کڻڻو پيو. گهرو جنگ کان پوءِ ڪيترائي آمريڪي حقيقت پسند فن پارن کي ترجيح ڏيندا هئا، نه ته علامتي ڪم جهڙوڪ آزاديءَ جو مجسمو.[69] اهو خيال به هو ته آمريڪي عوامي عمارتون آمريڪين کي ڊزائين ڪرڻ گهرجن—جيتوڻيڪ اطالوي نژاد ڪونسٽانٽينو بروميڊي آمريڪي شهري هو، پوءِ به ڪئپيٽل جي سينگار لاءِ سندس چونڊ تي سخت تنقيد ٿي.[70] ھارپر جي ھفتيوار لکيو ته “مسٽر بارٿولڊي ۽ اسان جي فرانسيسي ڀائرن کي گهرجي ها ته مجسمو ۽ پيدسٽل ٻئي گڏ ڏئي ڇڏين ها.”[71] نيويارڪ ٽائيمز لکيو ته “ڪو به سچو محب وطن موجوده مالي حالتن ۾ اهڙن خرچن جي حمايت نٿو ڪري سگهي.”[72] انهن حالتن سبب آمريڪي ڪميٽين ڪجهه سالن تائين ٿورو ڪم ڪيو.[72]

ڊيزائن

[سنواريو]
جون 1885ع ۾ فرينڪ ليسلي جي تمثيلي اخبار ۾ ڇپيل تصويرون: (گھڙيءَ جي رخ ۾) پيرس ۾ مڪمل مجسمو، بارٿولڊي، ۽ مجسمي جو اندريون ڍانچو

بارٿولڊي جي مجسمي جي بنياد فورٽ وُڊ جي اندر رکڻ جو منصوبو هو، جيڪو 1807ع کان 1811ع تائين ٺهيل هڪ ڇڏيل فوجي اڏو هو. 1823ع کان پوءِ اهو گهٽ استعمال ٿيو، پر گهرو جنگ دوران ڀرتي مرڪز طور ڪم آيو.[73] قلعي جي شڪل يارنهن ڪنڊن واري تاري جهڙي هئي. بنياد ۽ پيدسٽل اهڙي طرح رکيا ويا جو مجسمو ڏکڻ اوڀر طرف منهن ڪري، ائٽلانٽڪ مان ايندڙ جهازن جو استقبال ڪري.

1881ع ۾، نيو يارڪ ڪميٽي رچرڊ مورس ھنٽ کي پيدسٽل جو ڊيزائن تيار ڪرڻ لاءِ چونڊيو. هن اندازو لڳايو ته تعمير ۾ لڳ ڀڳ نَوَ مهينا لڳندا.[74] هن 114 فٽ (35 m) اوچو پيدسٽل تجويز ڪيو، پر مالي مسئلن سبب اوچائي 89 فٽ (27 m) ڪئي وئي.

هنت جي ڊيزائن ۾ ڪلاسيڪي طرز جا عنصر، جهڙوڪ ڊورڪ دروازا، ۽ ايزٽيڪ طرز جا ڪجهه اثر شامل هئا.{{ref name=TV/>}} وڏو حجم تفصيلي تعمير ذريعي ٽوڙيو ويو، جيئن نظر مجسمي ڏانهن وڃي. پيدسٽل ڪٽيل پيرامڊ جي شڪل ۾ هو—هيٺان 62 فٽ (19 m) چورس ۽ مٿان 39.4 فٽ (12.0 m). چارئي پاسا هڪجهڙا هئا. هر دروازي مٿان ڏهه دائرا هئا، جتي رياستن جا نشان لڳائڻا هئا (ان وقت 38 رياستون هيون)، پر اهو ڪم نه ٿيو. مٿان هر پاسي بالڪني ٺهيل هئي، ۽ سڀ کان مٿي مجسمو اڀرندو هو. ليکڪ لوئيس آڪنڪلاس موجب، پيدسٽل “قديم يورپ جي طاقت جي ياد ڏياري ٿو، جنهن مٿان آزاديءَ جو غالب پُتلو بيٺو آهي.”{{ref name=stal/>}} تعمير جي نگراني لاءِ اڳوڻو فوجي جنرل چارلس پوميرائي اسٽون مقرر ٿيو.[75] 15-فٽ-deep (4.6 m) بنياد جو ڪم 1883ع ۾ شروع ٿيو، ۽ 1884ع ۾ پيدسٽل جو بنيادي پٿر رکيو ويو.[74] شروعات ۾ پيدسٽل کي مڪمل گرينائيٽ مان ٺاهڻ جو منصوبو هو، پر مالي مسئلن سبب آخرڪار 20 فٽ (6.1 m) ٿلهين ڪنڪريٽ ڀتين تي گرينائيٽ بلاڪ لڳايا ويا.[76][77] هي پٿريلي ڪريڪ وارو گرينائيٽ برينفورڊ, ڪونيڪٽيڪٽ جي بيٽي ڪواري مان آندو ويو. ان وقت تائين اها سڀ کان وڏي ڪنڪريٽ ڍانچي هئي.[77]

نارويائي مهاجر سول انجنيئر یوآخم گوشن گیئویر(Joachim Goschen Giæver) مجسمي جي ڍانچي جو اسٽرڪچرل فريم ورڪ ڊيزائن ڪيو. هن ڊيزائن حساب، تفصيلي ڊرائنگون، ۽ تعمير جي نگراني ڪئي، ۽ ايفل جي خاڪن تي ڪم ڪيو.

چندو گڏ ڪرڻ

[سنواريو]

آمريڪا ۾ پيدسٽل لاءِ چندو گڏ ڪرڻ 1882ع ۾ شروع ٿيو. ڪميٽي ڪيترن ئي تقريبن جو بندوبست ڪيو.[78] هڪ اهڙي ڪوشش دوران، فن ۽ مسودي جي نيلامي لاءِ شاعرہ ايما ليزارس(Emma Lazarus) کان اصل ڪم جي درخواست ڪئي وئي. هن پهرين انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هوءَ مجسمي بابت نظم لکڻ نٿي چاهي. ان وقت هوءَ اوڀر يورپ مان ايندڙ يهودي پناهگيرن جي مدد ۾ سرگرم هئي، جيڪي سخت حالتن ۾ رهندا هئا. هن انهن لاءِ همدردي جو اظهار مجسمي ذريعي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[79] نتيجي ۾ لکيل سانيٽ، "دي نيو ڪلوسس"، جنهن ۾ مشهور سٽون “Give me your tired, your poor…” شامل آهن، آمريڪي ثقافت ۾ آزاديءَ جي مجسمي سان ڳنڍجي ويو، ۽ اهو نظم هاڻي مجسمي جي ميوزيم ۾ تختي تي لکيل آهي.[80]

انهن ڪوششن باوجود، چندو سست رهيو. نيو يارڪ جي گورنر گروور ڪليو لينڊ (Grover Cleveland) 1884ع ۾ $50,000 ڏيڻ واري بل کي ويٽو ڪيو، ۽ 1885ع ۾ ڪانگريس کان $100,000 حاصل ڪرڻ جي ڪوشش به ناڪام ٿي. رڳو $3,000 رهجي وڃڻ سبب ڪم روڪي ڇڏيو ويو. ان موقعي تي بوسٽن ۽ فلاڊيلفيا سميت ٻين شهرن پيشڪش ڪئي ته جيڪڏهن مجسمو سندن شهر ۾ لڳايو وڃي ته هو سمورو خرچ ڀريندا.

آخرڪار، اخبار نيويارڪ ورلڊ جي مالڪ جوزف پليٽزر $100,000 گڏ ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي. هن هر عطيو ڏيندڙ جو نالو ڇاپڻ جو واعدو ڪيو، ڀلي رقم ڪيتري به ٿوري هجي.[81] هن مهم نيو يارڪن جو تخيل ڇهي ورتو. ڪجهه ٻارن، غريب مزدورن، ۽ پوڙهين عورتن ننڍيون رقمون ڏنيون. جيئن جيئن عطيا وڌندا ويا، پيدسٽل جو ڪم ٻيهر شروع ٿيو.[82] فرانس مجسمي لاءِ لڳ ڀڳ $250,000 گڏ ڪيا، جڏهن ته آمريڪا کي پيدسٽل لاءِ لڳ ڀڳ $300,000 گڏ ڪرڻا پيا.

تعـمير

[سنواريو]

17 جون 1885ع تي، فرانسيسي جهاز Isère مجسمي جا ٽڪرا کڻي نيو يارڪ پهتو. ٻه لک ماڻهو بندرگاهه تي گڏ ٿيا، ۽ سوين ٻيڙيون جهاز جي آجيان لاءِ سمنڊ ۾ نڪتيون.[83] پنج مهينن جي مسلسل اپيلن کان پوءِ، 11 آگسٽ 1885ع تي World اعلان ڪيو ته $102,000 گڏ ٿي چڪا آهن، جيڪي 120,000 عطيو ڏيندڙن کان آيا هئا، ۽ 80 سيڪڙو عطيا هڪ ڊالر کان گهٽ هئا.[84]. چندي جي مهم ڪامياب ٿيڻ باوجود، پيدسٽل اپريل 1886ع تائين مڪمل نه ٿي سگهيو. ان کان فوراً پوءِ مجسمي کي ٻيهر گڏ ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ايفل جو لوهي ڍانچو ڪنڪريٽ پيدسٽل جي اندر موجود اسٽيل لوھي ڀيمن سان مضبوط طرح جڪڙيو ويو ۽ پوءِ گڏ ڪيو ويو.[85] جڏهن اهو ڪم ٿي ويو ته تانبي جي ٻاهرئين چمڙي (skin) جا حصا نهايت احتياط سان لڳايا ويا.[86] پيدسٽل جي ويڪر سبب ڪاوازا(scaffolding) بيهارڻ ممڪن نه هو، تنهنڪري مزدور رسين مان لٽڪندي چمڙي جا حصا نصب ڪندا رهيا.[87]

بارٿولڊي منصوبو ڪيو هو ته مشعل (torch) جي بالڪني تي فلڊ لائيٽون لڳائي ان کي روشن ڪيو وڃي؛ پر افتتاح کان هڪ هفتو اڳ آرمي ڪور آف انجنيئرز ان تجويز کي ويٽو ڪري ڇڏيو، ڇو⁠تہ کين خدشو هو ته مجسمي ڀرسان گذرندڙ جهازن جا پائلٽ ان روشنيءَ سبب انڌا ٿي سگهن ٿا. ان جي بدران، بارٿولڊي مشعل ۾ ننڍا روشندان ڪٽي ڇڏيا—مشعل گولڊ ليف سان ڍڪيل هئي—۽ بتيون انهن جي اندر رکيون.[88] ٻيٽ تي هڪ بجلي گهر پڻ لڳايو ويو، جيڪو مشعل ۽ ٻين برقي ضرورتن لاءِ روشني فراهم ڪندو هو.[89]

چمڙي لڳائڻ جو ڪم مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، منظر سازيءَ جي ماهر فريڊرڪ لا اولمسٽيڊ—جيڪو مينهيٽن جي سينٽرل پارڪ ۽ بروڪلن جي پروسپيڪٽ پارڪ جو گڏيل ڊيزائنر هو—افتتاح کان اڳ بيڊلوئي ٻيٽ جي صفائي ۽ ترتيب جي نگراني ڪئي.[90] جنرل چارلس اسٽون افتتاح جي ڏينهن دعويٰ ڪئي ته مجسمي جي تعمير دوران ڪنهن به ماڻهو جي جان نه وئي هئي؛ پر اها ڳالهه صحيح نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ فرانسِس لانگو نالي 39 ورهين جو اطالوي مزدور پراڻي ڀت ڪرڻ سبب فوت ٿي ويو هو.[91]

جڏهن مجسمو نئون ٺهيو هو ته اهو ڳاڙهو-ڀورو ۽ چمڪندڙ هو، پر ويهن ورهين جي اندر هوا، پاڻي ۽ تيزابي آلودگيءَ سان ردعمل ڪري آڪسائيڊ ٿي پنهنجي موجوده سائي رنگ ۾ تبديل ٿي ويو. هن عمل دوران زنگار (verdigris) جي هڪ پرت ٺهي، جيڪا ٽامي کي وڌيڪ زنگ لڳڻ کان بچائي ٿي.[92]

افتتاح

[سنواريو]
دنياظکي منور ڪندڙ آزادي جي مجسمي جي پرده ڪشائي (1886) از ايڊورڊ مورن. تيل رنگن ۾ ڪينواس تي. دي جے. ڪلارنس ڊيويز ڪليڪشن، نيو يارڪ شھر جو ميوزيم
1886ع ۾ دنيا کي منور ڪندڙ آزادي جي افتتاح لاءِ دعوت نامو

افتتاحي تقريب 28 آڪٽوبر 1886ع جي منجهند ڌاري ٿي. صدر گروور ڪليولئنڊ، جيڪو اڳ نيو يارڪ جو گورنر رهي چڪو هو، ان تقريب جي صدارت ڪئي.[93] افتتاح واري صبح نيو يارڪ شهر ۾ هڪ جلوس ڪڍيو ويو؛ ان کي ڏسندڙ ماڻهن جو اندازو چند لک کان وٺي ڏهه لک (هڪ ملين) تائين لڳايو ويو. صدر ڪليولئنڊ جلوس جي اڳواڻي ڪئي، پوءِ هو جائزي واري اسٽينڊ تي بيهي سڄي آمريڪا مان آيل بينڊن ۽ مارچ ڪندڙن کي ڏسندو رهيو. جنرل اسٽون جلوس جو وڏو مارشل هو. جلوس جو رستو ميڊيسن چوڪ (Madison Square) کان شروع ٿيو—جتي اڳ مجسمي جو بازو رکيو ويو هو—۽ دي بيٽري (مينھيٽن جي ڏکڻ ڇيڙي) تائين ففٿ اوينيو۽ براڊوي رستي ويو، جڏهن⁠ تہ ٿورو رستو بدلائي جلوس کي پارڪ رو تي ورلڊ عمارت جي سامهون کان پڻ گذاريو ويو. جڏهن جلوس نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج وٽان گذريو ته واپارين درين مان ٽڪر ٽيپ اڇلائي، نيو يارڪ ۾ ٽڪر ٽيپ پريڊ (ticker-tape parade) جي روايت جي شروعات ڪئي.[94]

سامونڊي جلوس 12:45 p.m. تي شروع ٿيو، ۽ صدر ڪليولئنڊ هڪ يئٽ تي سوار ٿي بندرگاهه پار ڪري بيڊلوئي ٻيٽ ڏانهن افتتاحي تقريب لاءِ روانو ٿيو.[95] فرانسيسي ڪميٽيءَ جي نمائندگي ۾ لي سيپس (Lesseps) پهريون خطاب ڪيو؛ ان کان پوءِ نيو يارڪ ڪميٽيءَ جي چيئرمين، سينيٽر وليم ايم. ايوارٽس تقرير ڪئي. مجسمي جي چهري تي ڍڪيل فرانسيسي جهنڊو، ايوارٽس جي تقرير جي پڇاڙيءَ تي هيٺ لاهي مجسمو ظاهر ڪرڻو هو؛ پر بارٿولڊي تقرير دوران هڪ وقفي کي پڄاڻي سمجهي جهنڊو وقت کان اڳ ڇڏائي وڌو. ان تي ٿيندڙ تاڙين ۽ نعريبازيءَ ايوارٽس جي تقرير جو سلسلو اتي ئي ختم ڪري ڇڏيو.[94] ان کان پوءِ صدر ڪليولئنڊ خطاب ڪيو ۽ چيو ته مجسمي جي “روشنيءَ جو وهڪرو” جهالت ۽ انسان جي ظلم جي اوندهه کي چيري ڇڏيندو، جيستائين آزادي دنيا کي روشن ڪري.[96] بارٿولڊي، جيڪو اسٽيج ڀرسان ڏٺو ويو، کي پڻ ڳالهائڻ لاءِ سڏيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. خطيب چئونسي ايم. ڊيپيو تقريرن جو سلسلو ڊگهي خطاب سان پورو ڪيو.[97]

تقريبن دوران عام ماڻهن کي ٻيٽ تي اچڻ جي اجازت نه هئي؛ تقريب مڪمل طور معزز مهمانن لاءِ مخصوص هئي. صرف ٻن عورتن کي داخلا ڏني وئي: بارٿولڊي جي زال ۽ لي سيپس جي پوٽي؛ عملدارن چيو ته کين خدشو هو ته ماڻهن جي ڌڪن ۾ عورتن کي زخمي ٿيڻ جو امڪان آهي. هن پابنديءَ علائقي جي عورتن جي حقِ راءِ دهني جي حامين کي ناراض ڪيو، جن هڪ ٻيڙي ڪرائي تي ورتي ۽ جيترو ويجهو ٿي سگهيون اوترو ٻيٽ ڀرسان ويون. گروهه جي اڳواڻن تقريرون ڪيون: عورت جي صورت ۾ آزاديءَ جي علامت جي ساراهه ڪئي ۽ عورتن کي ووٽ جو حق ڏيڻ جي وڪالت ڪئي.[96] خراب موسم سبب طئه ڪيل آتشبازيءَ جو مظاهرو 1 نومبر تائين ملتوي ڪيو ويو.[98]

افتتاح کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، افريقي-آمريڪي اخبار ڪليو لينڊ گزيٽ صلاح ڏني ته مجسمي جي مشعل تڏهن تائين نه ٻاري وڃي جيستائين آمريڪا حقيقت ۾ “آزاد قوم” نه بڻجي:

{{

«“آزادي دنيا کي روشن ڪري ٿي” — واقعي؟ هي جملو ٻڌي اسان کي بيزاري ٿئي ٿي. هي حڪومت هڪ کليل مذاق آهي. اها پنهنجي ئي سرحدن اندر پنهنجي شهرين جي حفاظت نٿي ڪري، يا صحيح چئجي ته ڪرڻ نٿي چاهي. بارٿولڊي جو مجسمو، مشعل سميت، سمنڊ ۾ اڇلايو وڃي، جيستائين هن ملڪ جي “آزادي” اهڙي نه ٿئي جو هڪ بي ڏوهه ۽ محنتي ڪارو ماڻهو پنهنجي ۽ پنهنجي ڪٽنب لاءِ عزت سان روزگار ڪمائي سگهي، بغير ان جي ته کيس ڪو -ڪلسڊ (Ku Klux Klan) ڪيو وڃي، شايد قتل ڪيو وڃي، سندس ڌيءَ ۽ زال جي بي حرمتي ڪئي وڃي، ۽ سندس ملڪيت تباهه ڪئي وڃي. هن ملڪ جي “آزادي” جو “دنيا کي روشن ڪرڻ”، يا ايتري قدر جو پيٽاگونيا کي به، انتهائي حد تائين مضحکہ خيز خيال آهي.»

تاريخي درجا بنديون

[سنواريو]

صدر ڪيلون ڪولج ( Calvin Coolidge) سن 1924ع ۾ آزاديءَ جي مجسمي کي سرڪاري طور قومي يادگار جو حصو قرار ڏنو.[99] سن 1965ع ۾ هن قومي يادگار جي حدن کي وڌائي ايلس ٻيٽ کي به شامل ڪيو ويو.[100][101] ان کان پوءِ ايندڙ سال، آزاديءَ جو مجسمو ۽ ايليس آئلينڊ گڏيل طور تاريخي جاين جي قومي رجسٽر ۾ داخل ڪيا ويا،[102] جڏهن ته مجسمي کي الڳ طور سن 2017ع ۾ شامل ڪيو ويو.[3] رياستي سطح تي، مجسمي کي سن 1971ع ۾ نيوجرسي جي تاريخي جاين جي رجسٽر ۾ شامل ڪيو ويو،[4] ۽ سن 1976ع ۾ ان کي نيو يارڪ سٽي جو امتيازي نشان قرار ڏنو ويو[103]

سن 1984ع ۾، آزاديءَ جي مجسمي کي يونيسڪو عالمي ورثي واري جاء طور درج ڏنو ويو. يونيسڪو جي “بيانِ اهميت” موجب، هي مجسمو “انساني روح جو شاهڪار” آهي، جيڪو “آزادي، امن، انساني حقن، غلاميءَ جي خاتمي، جمهوريت ۽ موقعن جهڙن قدرن جو انتهائي سگهارو نشان بڻجي، سوچ، بحث ۽ احتجاج کي الهام ڏئي ٿو.”[104]

ماپون

[سنواريو]
لبرٽي ٻيٽ تي زمين تان ڏسڻ دوران مجسمي جو منظر
ماپون
خصوصيت امپيريلميٽرڪ
ٽامي جي مجسمي جي اوچائي151 فٽ 1 انچ46 ميٽر
پيڊيسٽل جي بنياد (زميني سطح) کان مشعل جي چوٽي تائين305 فٽ 1 انچ93 ميٽر
کڙي کان مٿي جي چوٽي تائين111 فٽ 1 انچ34 ميٽر
هٿ جي اوچائي16 فٽ 5 انچ5 ميٽر
شهادت آڱر8 فٽ 1 انچ2.44 ميٽر
ٻي ڳانڍاپي وٽ گھيرائي3 فٽ 6 انچ1.07 ميٽر
کاڏي کان کوپڙي تائين مٿو17 فٽ 3 انچ5.26 ميٽر
ڪن کان ڪن تائين مٿي جي ٿلهي10 فٽ 0 انچ3.05 ميٽر
اکين جي وچ جو فاصلو2 فٽ 6 انچ0.76 ميٽر
نڪ جي ڊيگهه4 فٽ 6 انچ1.48 ميٽر
ساڄي ٻانهن جي ڊيگهه42 فٽ 0 انچ12.8 ميٽر
ساڄي ٻانهن جي وڌ ۾ وڌ ٿلهي12 فٽ 0 انچ3.66 ميٽر
چيلھ جي ٿلهي35 فٽ 0 انچ10.67 ميٽر
وات جي ويڪر3 فٽ 0 انچ0.91 ميٽر
تختي، ڊيگهه23 فٽ 7 انچ7.19 ميٽر
تختي، ويڪر13 فٽ 7 انچ4.14 ميٽر
تختي، ٿلهي2 فٽ 0 انچ0.61 ميٽر
پيڊيسٽل جي اوچائي89 فٽ 0 انچ27.13 ميٽر
بنياد جي اوچائي65 فٽ 0 انچ19.81 ميٽر
مجسمي ۾ استعمال ٿيل ٽامي جو وزن60٬000 lb (27 long ton)27.22 ٽن
مجسمي ۾ استعمال ٿيل اسٽيل جو وزن250٬000 lb (110 long ton)113.4 ٽن
مجسمي جو ڪل وزن450٬000 lb (200 long ton)204.1 ٽن
ٽامي جي پرت جي ٿلهي3/32 انچ2.4 ملي ميٽر

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Jacobs, Julia (15 مئي 2019), "New Statue of Liberty Museum Illuminates a Forgotten History", The New York Times۔
  2. 1 2 "Liberty Enlightening the World", Washington, D.C.: National Park Service, اصل کان 1 جنوري 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 12 فيبروري 2020۔
  3. 1 2 3 Weekly List of Actions Taken on Properties: 9/08/2017 through 9/14/2017, نيشنل پارڪ سروس , 14 سيپٽمبر 2017, اصل کان 29 ڊسمبر 2018 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 13 جولاءِ 2019۔.
  4. 1 2 "New Jersey and National Registers of Historic Places – Hudson County", New Jersey Department of Environmental Protection – Historic Preservation Office, اصل کان 9 آڪٽوبر 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 2 آگسٽ 2014۔
  5. ↑ "Cultural Resource Information System (CRIS)", New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, 7 نومبر 2014, حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2023۔
  6. 1 2 3 4 5 Hayden & Despont 198645.
  7. ↑ Sutherland 200319.
  8. ↑ Jacobs, Julia (May 15, 2019). "New Statue of Liberty Museum Illuminates a Forgotten History" (en-US ۾). The New York Times. https://www.nytimes.com/2019/05/15/arts/design/statue-of-liberty-museum.html.
  9. ↑ "Celebrate Lady Liberty", The Statue of Liberty—Ellis Island Foundation (ٻولي ۾ انگريزي), 25 آڪٽوبر 2021, حاصل ڪيل 22 جولاءِ 2024۔
  10. ↑ "Abolition", Statue of Liberty National Monument (ٻولي ۾ انگريزي), National Park Service, 26 فيبروري 2015, اصل کان 8 نومبر 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 18 نومبر 2019۔
  11. ↑ "The French Connection", National Park Service, 19 مئي 2019, حاصل ڪيل 10 جون 2023۔
  12. 1 2 3 4 Harris 19857–9.
  13. ↑ "Abolition", National Park Service, اصل کان 14 جولاءِ 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 جولاءِ 2014۔
  14. 1 2 3 Hayden & Despont 198624.
  15. 1 2 Harris 19857–8.
  16. ↑ Karabell, Zachary (2003). Parting the desert: the creation of the Suez Canal. Alfred A. Knopf. p. 243. ISBN 0-375-40883-5. https://archive.org/details/partingdesertcre00kara/page/243.
  17. 1 2 3 4 5 Sutherland 200317–19.
  18. 1 2 3 4 5 Bodnar, John (2006). Warren, Donald R.. ed. Monuments and Morals: The Nationalization of Civic Instruction. Macmillan. pp. 212–214. ISBN 978-1-4039-7396-2.
  19. ↑ Bagnall, Roger S., ed (2013). The Encyclopedia of Ancient History. Malden, Massachusetts: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-7935-5. OCLC 230191195.
  20. ↑ Roberts, J. M. (1993). History of the World. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-521043-3. OCLC 28378422.
  21. 1 2 3 Turner, Jane (2000). The Grove Dictionary of Art: From Monet to Cézanne: Late 19th-century French Artists. Oxford University Press US. p. 10. ISBN 978-0-312-22971-9.
  22. ↑ Harrison, Marissa A. (2010). "An exploratory study of the relationship between second toe length and androgen-linked behaviors". Journal of Social, Evolutionary, and Cultural Psychology 4 (4): 241–253. doi:10.1037/h0099286. ISSN 1933-5377.
  23. ↑ Khan 201096–97.
  24. 1 2 Khan 2010105–108.
  25. ↑ Blume, Mary (July 16, 2004). "The French icon Marianne à la mode". The New York Times.
  26. ↑ "Lady Liberty Reverse Statue of Liberty (1886)", Presidential $1 Coin, United States Mint۔
  27. ↑ "Celebrate Lady Liberty", The Statue of Liberty–Ellis Island Foundation, 25 آڪٽوبر 2021۔
  28. ↑ Moreno 200052–53, 55, 87.
  29. 1 2 3 4 Interviewed for Watson, Corin. Statue of Liberty: Building a Colossus (TV documentary, 2001)
  30. ↑ Bartholdi, Frédéric (1885). "The Statue of Liberty Enlightening the World". North American Review: 42.
  31. 1 2 Khan 2010113.
  32. 1 2 Khan 2010108–111.
  33. ↑ "Frequently Asked Questions", Statue of Liberty National Monument, National Park Service, 7 آگسٽ 2017 تي اصل |archive-url= گهرجي |url= (مدد) کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 10 آگسٽ 2010۔
  34. ↑ Khan 2010118, 125.
  35. ↑ Harris 198526.
  36. ↑ Jean-Michel, Jean-Michel (2016), "Au Musée Bartholdi de Colmar, la statue de la Liberté et autres chefs-d'oeuvre", France Info : culture (ٻولي ۾ فرانسيسي)۔
  37. ↑ Khan 2010121.
  38. 1 2 3 Khan 2010123–125.
  39. ↑ Tharoor, Ishaan (November 20, 2015). "The Middle Eastern origins of the Statue of Liberty". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/11/20/the-middle-eastern-origins-of-the-statue-of-liberty/.
  40. 1 2 Harris 198544–45.
  41. ↑ "News of Norway", Government of Norway, 1999, 16 سيپٽمبر 2011 تي اصل |archive-url= گهرجي |url= (مدد) کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 جولاءِ 2010۔
  42. ↑ Sutherland 200336.
  43. ↑ Khan 2010126–128.
  44. ↑ Bell & Abrams 198425.
  45. ↑ Bell & Abrams 198426.
  46. ↑ Khan 2010130.
  47. 1 2 Harris 198549.
  48. 1 2 Khan 2010134.
  49. ↑ Bell & Abrams 198430.
  50. ↑ Moreno 200094.
  51. ↑ Khan 2010135.
  52. 1 2 Khan 2010137.
  53. ↑ Bell & Abrams 198432.
  54. ↑ Khan 2010136–137.
  55. ↑ Hayden & Despont 198625.
  56. ↑ Hayden & Despont 198626.
  57. ↑ Moreno 200022.
  58. ↑ Khan 2010139–143.
  59. ↑ Harris 198530.
  60. ↑ Harris 198533.
  61. ↑ Harris 198532.
  62. ↑ Harris 198534.
  63. ↑ Khan 2010144.
  64. ↑ Harris 198536–38.
  65. ↑ Harris 198539.
  66. ↑ Harris 198538.
  67. ↑ Bell & Abrams 198437.
  68. ↑ Bell & Abrams 198438.
  69. 1 2 Khan 2010159–160.
  70. ↑ Khan 2010163.
  71. ↑ Khan 2010161.
  72. 1 2 Khan 2010160.
  73. ↑ Moreno 200091.
  74. 1 2 Khan 2010169.
  75. ↑ Harris 198571–72.
  76. ↑ Sutherland 200349–50.
  77. 1 2 Moreno 2000184–186.
  78. ↑ Khan 2010163–164.
  79. ↑ Khan 2010165–166.
  80. ↑ Moreno 2000172–175.
  81. ↑ Bell & Abrams 198440–41.
  82. ↑ Harris 1985110–111.
  83. ↑ Harris 1985112.
  84. ↑ Harris 1985114.
  85. ↑ Moreno 200019.
  86. ↑ Bell & Abrams 198449.
  87. ↑ Moreno 200064.
  88. ↑ Hayden & Despont 198636.
  89. ↑ Harris 1985133–134.
  90. ↑ Moreno 200065.
  91. ↑ Mitchell, Elizabeth (2014). Liberty's Torch: The Great Adventure to Build the Statue of Liberty. Atlantic Monthly Press. pp. 259. ISBN 978-0-8021-9255-4.
  92. ↑ "Why is the Statue of Liberty so green? There's more to it than just a pretty color", ZME Science, 11 ڊسمبر 2022, حاصل ڪيل 16 جولاءِ 2024۔
  93. ↑ Khan 2010176.
  94. 1 2 Khan 2010177–178.
  95. ↑ Bell & Abrams 198452.
  96. 1 2 Harris 1985127.
  97. ↑ Moreno 200071.
  98. ↑ Harris 1985128.
  99. ↑ "Liberty Statue Made a National Monument, Its Base a Park, by Coolidge Proclamation" (en-US ۾). The New York Times. December 10, 1924. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1924/12/10/archives/liberty-statue-made-a-national-monument-its-base-a-park-by-coolidge.html.
  100. ↑ Healy, Paul (May 12, 1965). "Ellis Island Finds Shelter With Miss Liberty". New York Daily News: pp. 3. https://www.newspapers.com/clip/32471127/.
  101. ↑ "Proclamation 3656 – Adding Ellis Island to the Statue of Liberty National Monument", 5 اپريل 2010, اصل کان 26 سيپٽمبر 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 4 جولاءِ 2019۔
  102. ↑ National Park Service (1994). National Register of Historic Places, 1966–1994: Cumulative List Through January 1, 1994. Washington, D.C.: National Park Service. p. 502. ISBN 978-0-89133-206-8.
  103. ↑ Statue of Liberty National Monument (PDF), New York City Landmarks Preservation Commission, 14 سيپٽمبر 1976, اصل کان 26 ڊسمبر 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 12 آڪٽوبر 2011۔
  104. ↑ "Statue of Liberty", World Heritage Centre, UNESCO, اصل کان 28 آگسٽ 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 آڪٽوبر 2011۔
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آزادي_جو_مجسمو&oldid=351166" تان ورتل